Васілевічы. Назва паводле легендаў і паданняў

0
330
Васілевічы

На гэтым самым месцы, на высокім пагорку, некалі ў даўнія гады стаяў млын-вятрак. Вяскоўцы да яго часта прыязджалі, а улічваючы, што млыноў у гэтых краях было малавата, справа прыносіла гаспадару немалы прыбытак. Кожнаму хацелася б так жыць, але далёка не кожны мог сам млын зрабіць, прыдумаць так, каб прымусіць сілу ветру ці вады варочаць здаравенныя каменныя жорны і здрабняць пры гэтым зерне на муку. Таму і займалася большасць сялян спрадвечнай справай. Так і казалі ў адкрытую млынару:

Займайся ўжо ты адзін млынарствам, а то і поле араць, і млын будаваць надта накладна будзе.
— Гэта толькі спачатку здаецца, а калі ўцягнецеся, то і не адчуеце. Самі ж ведаеце, як у гаспадарцы кожная капейка патрэбна.
— Ды ўжо ж.
— Нездарма гаворыцца: мужыцкаму жывату і заверта па нутру. Ці вось гэта: мужыцкаму жывату і хвораст не шкодзіць. А тут жа верная справа. Пабудуеш — не прайграеш.

Сяляне толькі галовамі ачомана пакручвалі ды дапытваліся:

— I адкуль ты, Васілевіч (так таго млынара звалі), усё ведаеш?
— Ат, якое там усё. Ведаеце ж і гэта, што напляваць багачу, калі свой сноп малачу.
— Безумоўна.
— А калі тых снапоў не хапае, то кожны стараецца пасвойму выкручвацца. Млын што? Ён жа стаіць і есці не просіць, круціць крыламі, варочае жорнамі, і мука сыплецца.
— Ага, а догляд за ім які патрэбны?
— Не без гэтага, браткі, — пагаджаўся гаспадар, — не без гэтага. Толькі не забывайцеся, што не так будзе, як пан скажа, а так стане, як сам мужык зробіць.
— Чыстая праўда, Васілевіч. Няма чаго і дадаць.
— Хіба ж я сялянскай жыткі не ведаю ці далёка ад яе адышоў? Зусім нядаўна ніколі малака з хлебам не пад’еў: вясной малако ёсць — хлеба няма, а ўвосень хлеба намалоціш, то карова запусціцца.
— Але ж і ўмееш ты.
— Жыццё навучыла. Не радавала яно мяне.
— А да каго яно ў нашым краі тварам павярталася?
— Такога не ведаю, але адно магу сказаць дакладна: пакуль да Бога, то чорт душу выйме, пакуль да цара, то пан скуру здыме.
— О, гэта заўсёды так.
— Але ж ты, братка, і навучыўся языком малоць.
— А ўсё ад таго, што пры людзях пастаянна, а яны такога нараспавядаюць, такога нагавораць, што валасы дыбарам паўстаюць. Ад розных паноў падданыя да мяне едуць-дабіраюцца. Млыноў жа малавата ў нас.
— Так.
— То і гавораць, што панская рука і за сто вёрст дастане, каб узяць, але і на аршын не дастане, каб нешта даць.
— Святая праўда, чалавеча. Мы і на ўласнай шкуры такую праўду прамацалі, і не раз.
— Таму і атрымліваецца, што просты чалавек як скарбовы конь: даў аўса, даў вады і па спіне — нічога не баіцца.
— Даводзіцца нам, не сакрэт, свайго не меўшы, легчы спаць не еўшы.
— Ды ці адзін раз?
— Такая мужыцкая доля — багатаму дбаць, а самому ў голадзе і холадзе пражываць.
— Дык і такое ж гавораць, што тым панам рукі паадсыхалі некалі, якія ад сябе гарнулі.
— Цягнуць сабе, то няхай бы і нам хоць крыху пакідалі ды жыць давалі.
— Дачакаешся ты ад іх, чалавеча…
— Цар указам, а пан бізуном.
— Хоць у вір з галавой, то бяда за табой.
— Жыццё ў нас такое — і смерць адпаведная.
— Гавораць жа з даўніх часоў: як багаты памрэ — і малы з хаты прэ, а як памрэ бядняк, то будуць толькі поп ды дзяк. Нікому да нас, гаротных, справы няма.

Апусцяць галовы сяляне і задумаюцца над тым, што іх заўтра чакае, як ад даўгоў ды прынукаў выкручвацца, каб неяк канцы з канцамі звесці. Бачыць Васілевіч, што людзі зусім ужо замаркоціліся, і, весела страсянуўшы пылоту з шапкі-кучомкі, прапаноўвае:

— Хлопцы! А хочаце, я вам што-небудзь раскажу?
— Пра што?
— Ці не ўсё роўна вам? Галовы апусцілі, нібыта паміраць збіраецеся.
— Заела жыццё сабачае.
— Вось паслухайце лепей мой аповяд, то вам весялей будзе.
— Гавары ўжо, можа, і праўда, так атрымаецца?
— Гісторыя гэтая ні з кім іншым, а са мной здарылася.
— З табой?
— Так.
— Нездарма сцвярджаюць, што ўсе млынары з чарцямі звязаны.
— Во і адгадалі. Якраз пра нячысцікаў гаварыць збі раюся. Адбылося ўсё вось як. Прывезлі да мяне аднаго разу людзі малоць. Нікога не было, бо залева навокал страшэнная панавала. Прывёз стары з гаспадыняй.
— Дома, відаць, яна яму не надакучвала, што сюды браў.
— Хто яго ведае, як яны там паміж сабой жылі, а сюды абое ехалі. Але найболей мяне здзівіла вось што. Вецер страшэнны, хмары тыя, што кіпень у гаршку, па небе носіць, раве ўсё навокал ды стогне. Выйдзі на паўхвіліны на двор, і то навылёт прамокнеш, як ні хавайся, а тут…
— Што?
— Возам людзі прыехалі, і мяшкі іхнія сухія былі.
— Дык нечым, мабыць, прыкрывалі?
— У тым і справа, што нічым. Я ж усё паглядзеў. Ніякага рыззя, ніякага прасцірала ці там чаго іншага не было.
— Стаялі недзе, стаіўшыся.
— У мяне ж на сотні тры сажняў ад млына ніводнага кусціка няма, а яны возам схаваліся?
— Дзіўна…
— Так. Але я выгляду не паказаў, запытаўся: «Малоць, людзі добрыя?» — «Так», — адказваюць. — «I часу лепшага не выбіралі?» Стары на такое пытанне здзіўлена падняў вочы: «А што, надвор’е самае падыходзячае. Галоўнае, каб ніхто не перашкаджаў». — «А дождж?» — «Што, дождж? Ён ідзе — і ўсё на гэтым». — «Прамочыць жа да ніткі!» — «Каго як». Рагатнула і гаспадыня з воза: «Каго мочыць, а каго і мінае. Мы ж сухія прыехалі». — «Бачу, але паглядзіце, што навокал робіцца». — «Вецер трыху дзьме». — «Добрае „трыху“, калі крылы млына ледзьве паспяваюць круціцца, такі на іх націск аказваецца. Малоць будзеце?» — «А чаго мы сюды дабіраліся?»
Вырашыў я тады праверыць, хто яны ды адкуль, але старыя не надта хацелі гаманіць. Нешта буркнуў стары сабе ў злямчаную бараду, а ягоная жонка па-дурному засмяялася і пазяхнула так, што, здавалася, магла цэлы мех са збожжам заглынуць адразу. Бачу, што не хочуць гаворку падтрымліваць, то я і адышоўся ад іх ды заняўся сваёй справай, але вачэй з гаспадароў не спускаю. Бачу, старая ўстае з мяхоў і ідзе да жорнаў. Азірнулася, мяне вачыма шукаючы, — не знайшла. Тады дастала нешта з кішэні і хацела ўжо ў адтуліну жорнаў укінуць, ды я падаў голас: «Што гэта ў цябе?» Яна ўздрыганулася ад нечаканасці, ды хутка знайшлася: «Сухарык з кішэні выцягнула». — «Навошта?» — «Каб з’есці, дзівак-чалавек». — «А мне падалося, што ты кінуць у жорны нешта хацела. Глядзі ў мяне!» — «Зусім здурнеў чалавек! Што я магла ў жорны кінуць? А калі сухар укінула б, то ці гэта страшна?» — «Нельга туды нічога кідаць!» — сурова запярэчыў я і адышоўся ад гаспадыні. Але што самае галоўнае, то яе муж нават і вокам не павёў на гэтую падзею. Быццам бы нічога і не здарылася.

Бачыш ты, — не вытрымаў нехта з вяскоўцаў, — відаць, хацела які камень у жорны ўсунуць, а потым млынара ўпікала б, што дрэнна змалоў.
— Гэта яшчэ не ўсё, хлопцы. Яна потым адмовілася б з-за гэтага мне плаціць. Сказала б, што муку іхнюю сапсаваў, — дадаў і Васілевіч.
Добра, а што далей было? — нецярпліва перабіў стары дзядок.
Пачаў я малоць. Далёка не адыходжуся, паглядваю за мужам з жонкай. Яны таксама шчыра працуюць. Неяк непрыкметна я і задрамаў.
— Можа, напусцілі чаго?
— Хто яго ведае. Прачнуўся ад таго, што раздаўся злавесны скрыгат. Ускінуўся — і да жорнаў.
— Упёрлі ўсё ж нешта?
— Так, вялізны камень там быў. Мне працы — за тыдзень не ўправіўся б.
— I што ж далей?
— Ухапіў я старога загрудкі і збіраўся ўжо трэснуць добра яму ў лоб. I тут да мяне кінулася старая. Як сава ў вочы!
— Удваіх заадно былі?
— Ведама ж. Пачаў я крычаць, што не дарую такога і пакараю іх абодвух. А каб больш пераканаўча было, ухапіў добры цурбалак і зноў да старога падступаюся. Той ляскоча зубамі з перапуду, а мне ўжо выразна відаць пад яго шапкай рожкі невялікія.
— Нячысцік?
Ага. Замахнуўся ды як лупянуў па ім — толькі водгулле панеслася па прыціхлым млыне. Загарлаў тады гаспадар: «Не бі мяне!» — «Заб’ю, злыдзень!» — «Не бі, я табе добра заплачу!» — «Што мне твая плата, калі млын зламаны?!» — «Я гэтулькі грошай дам, што два такія млыны пабудуеш!»
Лупцую я старога, ён верашчыць, а баба да мяне чапляецца. Тады я і яе перацягнуў па спіне. Яна адразу супакоілася і гаворыць: «Не злуйся, стары табе дапаможа млын адрамантаваць, а за платай да нас праз два тыдні прыходзь». — «А дзе вас шукаць?» Назвала тады старая хутар, які быў ад млына вёрст за дваццаць. Не заставалася мне іншага выйсця, як пагаджацца на такую ўмову. Дапамог мне стары млын наладзіць, забралі яны сваю муку, ускінулі на воз і пад праліўным дажджом, нібы пад спякотным сонейкам, паехалі сабе спакойна. Прайшоў адпаведны тэрмін, запрог я коніка і падаўся да таго хутара, каб плату забраць. Заходжу ў хаціну, а там гаспадары ляжаць на палку ледзьве жывыя — паміраюць і просяцца, каб я ім вады папіць падаў: «Пап’ём, а табе плата адразу будзе».
— Бачыш ты, чаго захацелі?! — ускіпеў нехта з мужчын.
Цішэй, гавары, Васілевіч, што далей было?
— Як яны папрасілі, то я было да вядра падаўся, і тут цюкнула ў галаву — гэта ж яны такім чынам мне сваю вядзьмарскую сілу перадаць хочуць?
— Ого!
— Ускіпеў я, плюнуў і выйшаў з хаціны, а ўслед мне дзікі рогат раздаўся. Калі прайшоў крокаў сто, то ззаду полымя нечакана занялося, і згарэла будыніна разам з гаспадарамі. Вось такая гісторыя.

Ад таго мудрага ды працавітага чалавека — Васілевіча — і назва невялічкага паселішча пайшла, ды так і засталася — Васілевічы.


Аўтар:
А. Ненадавец
Крыніца: Гомельшчына: Назвы населеных пунктаў паводле легендаў і паданняў / Склад., запіс, апрац. А. М. Ненадаўца. — Мн.: Беларусь, 2001. — 415 с.: іл. — (Мой родны кут). Ст. 200-203. Ст. 12-13. Ст. 340-345.