Сын прафесара М.В. Доўнар-Запольскага пахаваны ў Гомелі

0
543
памяць, Гомель, чэрап

Прыцягальнасць асобы М.В. Доўнар-Запольскага і проста шчаслівы выпадак дапамаглі нам натрапіць у Дзяржаўным архіве Гомельскай вобласці на некалькі дакументаў, якія праліваюць святло на лёс сыноў выдатнага вучонага. Паперы знаходзяцца ў фондзе Выканкама Гомельскага акруговага савета сярод папер за 1927 г., вельмі далёкіх ад нашай тэмы1. Адна з іх, якая стала сапраўды ўдалай знаходкай, — гэта ліст Надзеі Ільінічны Доўнар-Запольскай, другой жонкі Мітрафана Віктаравіча, у юбілейную «Кастрычніцкую камісію» Выканкама Кіеўскага акруговага савета ад 16 верасня 1927 г.

Як можна меркаваць на падставе яго зместу, Надзея Ільінічна скарыстала з надыходзіўшага тады 10-гадовага юбілею савецкай улады, каб паклапаціцца аб стане магілы свайго сына, які загінуў у змаганні за гэту ўладу. Сваім лістом яна паклала пачатак кароткай перапісцы паміж органамі гарадской улады ў Кіеве і Гомелі восенню 1927 г. Разам з названым лістом перапіска ўключае 5 дакументаў, змешчаных на аркушах 15-19 згаданай архіўнай справы. Назавем іх у лагічнай паслядоўнасці:

1. Пісьмо Кастрычніцкай («Жовтневоі») камісіі Кіеўскага акруговага выканкама ад 25 жніўня 1927 г. у Гомельскі акруговы выканкам;

2. Прыкладзены да яго згаданы вышэй ліст маці братоў Доўнар-Запольскіх, арыгінальны рукапіс на рускай мове, падпісаны «Н. Довнар-Запольская» (друкуецца ніжэй):

3. Пісьмо за подпісам сакратара Выканкама Гомельскага акруговага савета Мухі ад 14 лістапада 1927 г. у камунальныаддзел. У ім даручаецца высвятліць месца магілы сына Н.І. Доўнар-Запольскай і «прыняць меры дзеля прывядзення яе ў парадак»;

4. Адказ камунальнага аддзела Сакратарыята выканкама яд 17 лістапада таго ж года, у якім паведамляецца аб перасылцы даручэння і кіеўскай карэспандэнцыі ва ўпраўленне мясцовага камунальнага трэста;

5. Не згубіўшы атрыманых кіеўскіх дакументаў, упраўляючы камунальнага трэста (подпіс неразборлівы) і загадчык пахавальнага бюро гэтага трэста Каган праз кароткі час вяртаюць іх разам са справаздачай аб выкананні даручэння Ак­руговага выканкама.

Цяпер высветлім, што новага дадаюць пералічаныя доку­менты да звестак аб лёсе сям’і М.В. Доўнар-Запольскага, вядомых з ранейшых публікацый2. Перш за усё, з ліста маці братоў Доўнар-Запольекіх, Усевалада і Вячаслава, вынікае, што ў 1919 г. памёр старэйшы з іх – Усевалад, а не Вячаслаў, як да гэтага часу лічылася. Адбылося гэта ў верасні, а не вясной 1919 г. Але сапраўды сенсацыйнай з’яўляецца інфармацыя ў гэтым лісце аб месцы смерці і пахавання Усевалада Доўнар-Запольскага. Аказваецца, трагедыя адбылася у Гомелі, паблізу радзімы яго бацькі.

Натуральным чынам, з’явілася жаданне высвятліць, ці не захавалася магіла Усевалада ці хоць нейкія сляды яе.

Ліст Н.І. Доўнар-Запольскай дае арыенцір для пошукаў, хаця і не цалкам пэўны. Яна напісала, што сын быў пахаваны «на Крестьянском кладбище (вначале Полесского кладб.) за церковью». З усіх гомельскіх праваслаўных могілак, пазначаных на дарэвалюцыйных картах3, па сведчанні старажылаў4, «Крестьянскими» называліся тыя, што размяшчаліся на паўночнай ускраіне горада, паміж тагачаснымі вуліцамі Магілёўскай і Румянцаўскай. Цяпер гэта вуліцы Кірава і Савецкая. На гэтым месцы сёння – Студэнцкі сквер (паміж уні-версітэцкімі карпусамі і аўтарамонтным заводам). На гэтых жа могілках знаходзілася царква, якая пасля працяглага перыяду нядаўна перабудавана ў каталіцкі касцёл. Відавочна, яе і назыае Н.І. Доўнар-Запольская ў сваім лісце. На карысць нашай версіі сведчаць таксама іншыя факты. На адлегласці прыкладна каля 20 метраў за касцёлам да нашых дзён захаваліся дзве імянныя магілы з таго часу: Вершыловіча Я.Ф. (пахаваны ў 1925 г.) і Міхайлоўскага Р. (пахаваны ў 1924 г.). Паколькі абодва з’яўляліся выбітнымі дзеячамі савецкай улады5, то можна меркаваць, што менавіта тут было месца пахавання яе лепшых прадстаўнІкоў, а да іх ліку належаў і Усевалад Доўнар-Запольскі.

Праўда, у цытаваным фрагменце ліста Н.І. Доўнар-Запольскай ёсць некалькі слоў, якія быццам блытаюць пабудаваную намі схему. Як бы ўдакладняючы месца пахавання сына яна пісала: “На Крестьянском кладбище вначале Полесского клад|бища|” {падкрэсл. намі –  Р. Л.). Паколькі чалавек не мог быць пахаваны на двух могілках,то прыведзенае ўдакладненне трэба разглядаць як указанне на ранейшую назву могілак – «Палескія». Яны сапраўды так называліся6, як і вуліцы Палеская і Новапалеская ў гэтым жа раёне, адкуль выходзіла Палеская чыгунка. Што ж да граматычнай памылкі (няўзгодненасць канчаткаў у словах), то яна не адзіная ў тэксце, і гэтыя хібы неабходна, напэўна, тлумачыць не найлепшым фізічным станам аўтаркі ліста.

Ва ўсякім разе, у супрацоўнікаў Гомельскага камунальнага трэста і пахавальнага бюро не ўзнікла праблем з лакалізацыяй магілы Усевалада Доўнар-Запольскага, Яны не згадзіліся толькі з крытычнай ацэнкай стану гэтай магілы і помніка на ёй, якую дала маці ў сваім лісце. Адказваючы Выканкаму Гомельскага акруговага савета, яныпісалі, што «могила его на­ходится в сравнительно должном состоянии: памятник на мес­те, сошла только позолота надписи, ограды нет, [но] раньше тоже не было, при желании можно сделать только весной при условии отпуска средств на этот счёт»7. Аднак сродкаў, на­пэўна, не атрымалі.

У той жа афіцыйнай паперы гомельскіх камунальнікаў мы знаходзім пацвярджэнне факта, які выцякае з ліста Н.І. Доўнар-Запольскай, аб яе прыездзе ў Гомель у сакавіку 1927 г. «Могіла несколько раз обсыпалась (падпраўлялася — Р.Л.) и один раз в марте месяце сего года… в присутствии матери по её просьбе»8, — пісалі яны.

Можна цяпер запытаць, як трапіў Усевалад Доўнар-Запольскі з Кіева ў Гомель у 1919 г.? Адказ, відавочна, трэба шукаць у гісторыі барацьбы за Кіеў паміж бальшавікамі і Дзянікіным. Кіеў, як вядома, быў заняты белымі войскамі ў канцы жніўня 1919 г., а Усевалад, хутчэй за ўсё, пакінуў горад разам з савецкай уладай ці з Чырвонай Армияй у 1919 г. Магчыма, ён быу ужо хворы.

Калі пьгганне аб часе і месцы смерці старэйшага з братоў Доўнар-Запольскіх, Усевалада, як і аб месцы яго пахавання, яго праясняецца, то пытанне аб часе, месцы і прычыне смерці яго малодшага брата застаецца цьмяным. Ці сапраўды Вячаслаў недзе памёр ад тыфу вясной 1919 г., як пісала Н. Паклонская-Васіленка? А можа гэта ёнзагінуў у пачатку 1920 г. у барацьбе з антыбальшавіцкімі выступленнямі? Можна так мер­каваць, бо Усевалад, яшчэ адна ахвяра вялікай трагедыі, тады ўжо ляжаў у гомельскай зямлі.

 

1. Дзяржаўны архіў Гомельскай вобласці (ЦАГВ). Ф 156. Воп. І  Спр. 69.

2. Большасць даследчыкаў, відавочна, абапіраліся на сведчанні И.В. Палонскай-Васіленка, апублікаваных у 1953 г. Гл.: Палонская-Васіленка И. Доўнар-Запольскі//З гісторыяй на«Вы». Mн, 1994. Вып.З. С. 180-192.

3. Гомель. План города на 1910 г Гомель 1913 г. Схем. план города Гомеля с пригородом. Прилож. к справочнику «Весь Гомель» на 1913 г. Фонды Гомельскага абласнога краязнаўчага музея.

4. Гл. Рогалев А. Где похоронена Ирина Паскевич?// Гомельские ве­домости. 2003. 13 марта. С. 15.

5. Гл.: Збор помнікаў гісторыі і культуры Беларусі. Гомельская вобласць.    Мн., 1985. С. 63-64.

6. Выказваю удзячнасць за каштоўныя падказкі на гэты конт Л.Л. Ермаковой і М. Ф. Шумейку.

7. ЦАГВ. Ф. 156. Воп.1 Спр. 69. Л. 15.

8. Тамсама.

 

Аўтар: Рыгор Лазько (Гомель, Беларусь)

 

Дадатак

В Октябрьскую Коммисию Исполкома

Заявление

Ввиду наступающего десятилетия Октябрьской революции об­ращаюсь с просьбой в Коммисию принять меры к приведению в порядок могилы моего покойного сына, активного участника революции Всеволода Довнар-Запольскаго, умершаго и похороненаго в Гомеле в сентябре 1919 года.

На могиле был поставлен памятник сераго камня с надписью: в данное время памятник совершенно осел, надпись (фамилия) почти стерлась, могила не огорожена и совершенно сравнялась с землей. Прой­дет еще немного времени и от его могилы не останется следа. В марте текущ. года мне пришлось быть в Гомеле, и несмотря на тяжелую уд­ручающую картину разрушения могилы моего покойного сына, у меня не было и нет никакой возможности, вследствие отсутствия материальных средств, хоть сколько-ниб. привести ея в порядок.

Похор[он]ен мой сын на Крестьянском кладбище (Вначале Полесскаго кладб.) за церковью.

У ворот живет старик-сторож:, котор. может указать могилу т к. присутствовал при похоронах.

Н. Довнар-Запольская

16/ІX 27 г. Стрелецкая I-а кв.36.