Немцы і яўрэі ў сацыяльнай прасторы Палесся канца XIX ст.

0
958
Немцы и евреи

Сучаснасць запатрабавала вывучэння рэгіёнаў. Актуальнае зараз рэгіёназнаўства ёсць усебаковае вывучэнне адносна ўстойлівых тэрытарыяльных сістэм-рэгіёнаў. Стваральнымі чыннікамі рэгіянальнага вызначэня могуць быць самыя розныя крытэры (фізіка-геаграфічныя, экаяамічныя, геапалітычныя, інш.), але для гісторыі істотна бачанне рэгіёну як нейкай часткі айкумены, сацыяльнай прасторы чалавека [1, с. 3, 26-35]. Выразна дадзены аспект выступае, напрыклад, у вызначэнні габрэйскага мястэчка: штэтл — гэта габрэйская фізічная і духоўная прастора, своеасаблівы “малы Ізраіль” у дыяспары [5, с. 38, 41].

На падставе матэрыялаў Першага ўсеагульнарасійскага перапісу 1897 г. прапаноўваецца прасачыць тое месца і ролю, што займалі немцы і габрэі ў рэгіянальнай сацыяльнай сістэме Палесся. Як “Палессе” разглядаецца прастора з асобным тыпам ландшафта, уласцівага для Палескай нізіны Папрыпяцця, што ахоплівае болей 200 км2 на поўдні Беларусі, поўначы Украіны і частку Польшчы [7, с. 358-359]. Відавочна. што па шэрагу ўмоў прасторы палескі край бліжэй менавіта да беларускага краю (лясы, балоты, глебы, блізкасць гістарычнага лёсу). Чаму менавіта немцы і габрэі ў цэнтры ўвагі? Бо гэта некарэнныя супольнасці для гэтага рэгіёну, што выразна вылучаліся ў славянскім асяродку, былі блізкія па мове (нямецкая і ідыш) і роду заняткаў. Варта заўважыць і тое, што, як своеасаблівы плён бурлівага XX ст., на сённяшні дзень і габрэйскі. і нямецкі асяродкі ў іх мінулай вартасці на Палессі зніклі. Увагу сучаснікаў прыцягвае лёс габрэйства і “валынскіх немцаў”.

Прапануецца стварыць з дапамогай інфармацыйных сродкаў матрыцу даных і змадэляваць сітуацыю габрэйскай і нямецкай супольнасці ў рэгіянальнай сацыяльнай прасторы канца XIX ст. Так, звернемся да матэрыялаў перапісу (гл. табліцу). Агульная колькасць жыхароў Палесся складала болей 4,5 млн. жыхароў. У межах сваіх нацыянальных арэалаў дамінавалі карэнныя беларуская (поўнач) і украінская (поўдзень) супольнасці. Немцы ж разам складалі 4,5 % насельніцтва, што ў 3 з лішкам разы саступала абсалютнай (670 тыс.) і адноснай (14%) колькасці габрэяў у краі. Калі паміж медыянай і сярэднім значэннем колькасці габрэяў па паветах рознасць неістотная, то яна болей чым 11-кратная паміж дадзенымі паказчыкамі размеркавання нямецкай супольнасці па паветах. Гэта можа сведчыць аб істотнай варыяцыі нямецкай папуляцыі ў розных частках Палесся. I сапраўды, магчыма вылучыць групу паветаў Валыні (уключна з Жытомірскім паветам) і прылеглы Холмскі павет, дзе засяроджана да 175 тыс. з 193-тысячнай папуляцыі палескіх немцаў. У іншых паветах іх наяўнасць мізерная. Такім чынам, выразна адрозніваецца сітуацыя беларускага Палесся, што не мае заўважнага нямецкага элементу, і ўкраінскае Палессе. У цэлым, немцы Палесся — вяскоўцы (98,5 %, r2=0,4).

На Беларусі прыкметная доля нямецкіх каланістаў мелася на Палессі: з 1830 г. з’явілася калонія Фрыдрыхсдорф (Саломка) у валоданнях кн. Любамірскага; пасля Аграрнай рэформы 1861 г. назіраўся бум прытоку каланістаў (звычайна тое былі арандатары надзелаў у 5-15 дзес.) [8, с. 106]. Часцей тое былі прадпрыемлівыя выхадцы з Прусіі. пратэстанты (85-90 %), у т.л. 1-1,5 % з іх заявілі сябе як іудзеі, што сведчыла (В. Цітоў) аб спецыфічнай “натуралізацыі” немцаў [8, с. 107]. У Паўднёва-Заходнім краі каланізацыя пачалася раней, з 1791 г. у маёнтках Патоцкага. Гэта мела месца найперш на Валынскім Палессі (болей за 80 %). У 1860-я гг. з 33 тыс. немцаў краю 27 тыс. былі каланістамі, у асноўным пратэстантамі, сялянамі з высокай культурай гаспадарання (малочная гаспадарка, выраб і продаж масла, сыру) [6, с. 299-300]. “С местным населением не имеют ничего общего, но большей частью находятся во вражде с ними и не оказывают никакого влияния на хозяйство малоруссов’’, “имеют свое самоуправление”, “составляют сильную конкуренцию местным жителям в сельском хозяйстве и ремесле” [6, с. 300]. Важна тое, што з 301 пасялення толькі 6 было заснавана на казённых землях [6, с. 313]. Апроч сялянскай каланізацыі, на Палессе (беларускае) быў скіраваны і рух нямецкага (прускага і аўстрыйскага) памешчыцкага землеўладання: Лаўтэрбахі (Мазырскі павет, болей 8 тыс. дзес. зямлі), Фальц-Фейн (41 тыс. дзес. у Мінскай губ.), Марыя Баханьская (Пінскі пав., 13 тыс. дзес. зямлі) [3, с. 35]. Апроч таго, прадпрыемлівыя памешчыкі з Палесся адразу ж пасля 1861 г. пачалі запрашаць сялянскія сем’і і наёмных рабочых-немцаў, што, згодна з Л. Ліпінскім, хутка зліліся з мясцовымі жыхарамі [3, с. 48]. Апошняе спрэчна. Якасна важна тое, што нямецкі элемент нёс на беларускія (і украінскія) землі прадпрымальніцкі дух, энергію, ініцыятыву і вопыт [2, с. 18].

Габрэі ж наадварот, найбольш раўнамерна размеркаваны прасторава і урбанізаваны (37 %, r3=0,73), нацыянальны асяродак вельмі мала урбанізаванага Палесся (=9 %). Пры гэтым наяўны тэндэнцыі: 1) канцэтрацыі габрэйства ў паўднёвай, паўднёва-заходняй і цэнтральнай частцы Палесся, 2) убывання ўзроўню яго урбанізаванасці ва ўсходнім напрамку. Гэта тая супольнасць, што паядноўвае (згодна з сістэмнымі прыкметамі) усё Палессе. Дарэчы тут будзе звярнуцца да думкі дарэвалюцыйнага даследчыка Ю. Янсона: “Маклерует почта каждый еврей, это его призвание, и в этом деле он вполне мастер и себе подобных не имеет… Весь край, где, живет и действует еврейство, опутан, можно сказать, сетью маклеров, проникающие во все самые затаенные экономические отношения страны…” [9, с. 5]. Такім чынам, падкрэсліваецца “нацыянальная місія” габрэяў як рухавіка ў фарміраванні рынка ў краі. Зусім не выпадковая тая сітуацыя, што габрэі займаліся субарэндай маёнткаў і стваралі жорсткую канкурэнцыю ў гандлі і рамястве іншым нацыянальным групам. Трэба было чакаць, што найбольш абвострана дадзеная сітуацыя магла заявіць аб сабе на Валынскім Палессі, дзе да структуры “карэнны-польскі-габрэйскі” элемент дадаваўся істотны нямецкі чыннік. Пераконвае ў такім накірунку тая заканамернасць, што была выяўлена Н. Палятаевай адносна купецтва беларускіх земляў: да 1913 г., пры адсутнасці дэмаграфічнай стагнацыі, амаль цалкам знік асяродак купецтва з асоб негабрэйскага паходжання (вялікарусаў, беларусаў, немцаў, палякаў) [4, с. 174],

Назіраецца пэўнае падабенства паміж дзвюма вылучанымі супольнасцямі: адчувальная карэляцыя (rl=0,59) ў прасторавым размяшчэнні, падабенства ў сацыяльным абліччы “чужога” для абарыгенаў, сацыяльнай ролі (прадпрымальніцтва, рамяство, гандаль), адзінства наступстваў гістарычнага лёсу ў пазнейшы час. Немцы адрозніваюцца хіба больш выразнай лакалізацыяй на Валыні ды сваім пераважна сялянскім, а не мяшчанскім паходжаннем.

Табліца.
Нямецкая і габрэйскай прысутнасць на Палессі ў канцы XIX ст.

Павет, субрэгіён /

нацыянальнасць, доля ад агульнай колькасці насельніцтва

Немцы Габрэі Усё насельніцтва
Усіх колькасць % да ўсяго нас-ва павета У т.л. у гора­дзе У т.л. па­-за гора­дам Усіх

колькасць

% да ўсяго нас-ва павета

 

У т.л. у гора­дзе У т.л.

па-за

горадам

Агульнае насельніцтва павета У т.л. у  гора­дзе
Седлецкі 778 0,92 12,98 87,02 15838 18,81 71,97 28.03 84211 31,153
Канстанцінаўскі 22 0.04 4,55 95,45 8179 13,34 26,31 73,69 61333 6,295
Уладаўскі 4237 4,32 0,52 99,48 15601 15,91 46,13 53,87 98035 13,600

 

Бельскі 116 0,15 59.48 40,52 16662 21,73 54.69 45,31 76687 22,425
Холмскі 17516 12,73 0,94 99,06 17484 12,71 43,41 56,59 137585 13,411
Грубешоўскі 759 0,75 2,77 97,23 14745 14,54 52,03 47,97 101392 15,226

Усяго:

23428 4,19 1,62 98,38 88509 15,83 50,98 49,02 559243 16.901
Пінскі 538 0,23 24,54 75,46 45013 19.51 46,56 53,44 230763 12,293
Кобрынскі 159 0,09 17,61 82,39 25307 13,72 26,60 73,40 184453 5,643
Брэсцкі 532 0,24 40,04 59,96 45397 20,78 6633 33,68 218432 21,319
Пружанскі 392 0,28 1,53 98,47 17797 12,80 28.54 71,46 139074 5,488
Бельскі 397 0,24 19,90 80,10 24486 14,89 36,65 63,35 164441 11,062

Усяго:

2018 0,22 22,70 77,30 158000 16,86 45,48 54,53 1937163 11,862
Ровенскі 24407 8,94 1,04 98,% 43554 15,95 31.46 68,54 273001 9,001
Луцкі 30255 11,98 0,67 99,33 35712 14,14 26,31 73,69 252550 6,258
Уладз.-Валынскі 15739 5,68 0.64 99,36 28903 10,42 20,20 79,80 277265 3,564
Ноўг.-Валынскі 38201 10,95 0,90 99,10 54549 15,63 17,16 82,84 348950 4,844
Ковельскі 1420 0,67 13,87 86,13 25224 11,93 33,71 66,29 211493 8,368
Усяго: 110022 8,07 1,00 99,00 187942 13.79 24,90 75,10 1363259 6,225
Рэчыцкі 191 0,09 4,71 95,29 28478 12,84 18,71 81,29 221771 4,184
Гомельскі 257 0,11 82,88 17,12 32363 14,40 62.90 37,10 224723 16,365
Мазырскі 627 0,35 1,75 98,25 29441 16,25 18,99 81,01 181161 4,458

Усяго:

1075 0,17 21,67 7833 190282 1438 34,64 6536 «27655 8,624
Оўручскі 2381 1,16 0,38 99,62 21851 10,64 15,75 84.25 205390 3,599
Радамысльскі 7153 2,27 0,64 99,36 41272 13,08 18,09 81,91 315629 3,455
Жытомірскі 46922 10,82 1,44 98,56 61963 14,28 49,34 50,66 433859 15,188

Усяго:

56456 5,91 i 30 98,70 125086 13.10 33.16 66,84 954878 8,817
Чарнігаўскі 128 0,08 88,28 11,72 12257 7,56 82,68 1732 162123 23,216
Гараднянскі 82 0,05 8,54 91,46 7053 4,61 17,69 82,31 153040 2,816

Усяго:

210 0,07 57,14 42,86 19310 6,13 58,94 41,06 315163 13,310

ЦАЛКАМ:

193209 4,06 1,56 98,44 669129 14,07 37,05 62,95 4757361 9,897

сяр. значэнне:

8050,375 27880,4 198223,4

median пав.

693 0,51 25265,5 14,21 194921,5

 
***Падлічана па: Первая всеобщая перепись населения Российской империи 1897. Вып. VII. Волынская губерния. СПб., 1904. С. 86-89; Вып. XI. Гродненская губерния. СПб. 1904. С. 102-105; Вып. XVI. Киевская губерния. СПб. 1904. С. 88- 91; Вып. LV. Люблинская губерния. СПб., 1904. С. 88-91; Вып. XXII. Минская губерния. СПб., 1904. С. 80-82; Вып. XXIII. Могилевская губерня. СПб., 1903. С. 106-108; Вып. LX. Седлецкая губерния, СПб., 1904 г. С. 80-83; Вып. XLVIII; Черниговская губерния. СПб., 1905. С. 112-115.

*Каэф. карэл. r1=0,59, r2-0,39, r3=0,73. 

Літаратура

  1. Гладкий Ю. Н., Чистобаев А. И. Регионоведение: учебник. М.: Гардарики, 2002. — 384 с.
  2. Киштымов А. Германские капиталы и немецкие предприниматели в экономике Беларуси XIX — начала XX в. // Albarutenica. Беларусіка-7. Беларуска-нямецкае грамадска-культурнае ўзаемадзеянне / Матэрыялы Міжнароднага круглага стала, 20-30 красавіка 1996 г. Мн.: ННАЦ імя Ф. Скарыны, 1996. -С. 13-21.
  3. Липинский Л.П. Развитие капитализма в сельском хозяйстве Белоруссии. (II половина XIX в.). Мн.: Издательство “Каука и техника”, 1971. — 256 с.
  4. Полетаева Н. И. Купечество Беларуси (60-е гг. ХІХ-начала XX в.). Мн: БГЭУ, 2004. — 247 с.
  5. Соркіна I. Праблемы тэрміналогіі пры вывучэнні гісторыі гарадскіх паселішчаў Беларусі // Гародня: Гіст. альманах. — 2003. — Т. 9. — С. 36-43.
  6. Труды этнографо-статистической экспедиции в Западно-Русский край./ Сост. П. Чубинский — Т. 7. Ч. 3. — [б. м. и г. изд.], 613 с.
  7. Украинская советская энциклопедия. — Т. 8,- Киев: Украінськоі Радзянськоі енциклспедіі головна редакція. 1982. — 460 с.
  8. Цітоў В. Нямецкая дыяспара ў Беларусі ХІХ-пачатку XX ст.// Albarutenica. Беларусіка-7… 1996. — С. 105-107.
  9. Янсон Ю. Пинск и его район. СПб., 1869. Вып. 3. — 180 с.

Аўтар: В.А. Кахновіч
Крыніца: Актуальныя праблемы сацыяльнай гісторыі Беларусі (канец XVIII – пачатак ХХ ст.): да 90-годдзя Лютаўскай рэвалюцыі 1917 г.: мат-лы Рэсп. навук.-тэар. канф., г. Мінск, 23 лютага 2007 г. / БДПУ імя М. Танка; рэдкал.: А.П. Жытко (навук. рэд.) [і інш.]. Мінск, 2007. С. 201–205.