Лоеў. Назва паводле легендаў і паданняў

0
48
Лоеў гісторыя горада і назва

У даўнія стагоддзі наша зямля была не так густа заселена людзьмі, як цяпер. Паселішча ад паселішча на дзесяткі, а то і на сотні кіламетраў былі аддалены. Паспяшаецца які родны ці блізкі чалавек навіну сваім данесці, то добры тыдзень-другі блукае па цяжкапраходных, амаль што непралазных сцяжынках. Дарог жа тады добрых таксама не было. Паасобныя хутары стаялі крыху часцей, тут ужо адлегласць вымяралася дзесяткамі кіламетраў.

Вось на адным з такіх хутароў жыла сялянская сям’я. Заможная, моцная, бо іначай і не выпадала, — лесу, лугоў, палёў хапала, толькі не лянуйся іх апрацоўваць, і ўсё будзе і на стале, і ў сусеках. Звалі гаспадара Мікулам, а ягоную жонку — Фядорай. Дзяцей гадавалі, працавалі шчыра, таму і не ведалі нястачы ды голаду. Але неяк пачала заўважаць гаспадыня, што мужа нешта хвалюе, усё часцей аб нечым задумваецца. Спачатку не хацела распытваць, а потым не вытрымала, бо пабаялася, што можа здарыцца якая ліхая падзея.

— Што з табой, мужу?
— Ат, нічога.
— Як жа нічога, калі добра бачу, што ты нават з твару змяніўся?
— Падалося табе, не іначай.
— Не адгаворвайся, кажы лепей праўду, то і мне спакайней будзе і табе лягчэй.
— Ды што тут гаварыць?
— Тое, што ад мяне хаваеш.
— Нічога я не хаваю.
— Але ж і ўпарты, — зазлавала гаспадыня. — Якім з маладых гадоў быў, такім і зараз застаўся.
— Ды… — пабачыўшы, што адкручвацца болей няма куды, пачаў Мікула, — ведаеш, тут такая справа…
— Якая?
— Вось дзеці растуць. Пройдзе яшчэ нейкі год… і прыйдзецца сыноў жаніць, дачок замуж аддаваць. Сям’я ж у нас вялікая.
— Вялікая, — паўтарыла Фядора. — Няхай ім усім Бог здароўя дае.
— А дзе тых нявестак шукаць? Дзе тых жаніхоў набярэшся?
— Але ж і ў нас так было.
— У нас якраз не так. Мы са свайго роду па ўласнаму жаданню пайшлі. Бацькам у ногі ўпалі ды прасіліся, каб нас адпусцілі, не затрымлівалі…
— I то праўда.
— Вось пра гэта і думаю.
— А мне ўжо думка ўелася, што ты захварэў.
— Тут захварэеш… Як выйсце знайсці?
— Так, складаная задача. А можа?..
— Што?
— Няхай сыны самі ідуць сабе нявестак шукаць. Знойдуць і вернуцца.
— Ага, знойдуць і вернуцца. Хто ж гэта за іх пагодзіцца сваіх дачок аддаць? Іх жа ніхто не ведае. Нас, можа, на бліжэйшых хутарах яшчэ памятаюць, а дзяцей адкуль?
— I то праўда.
— З другога боку, пойдуць, а дарогі ж небяспечныя, ліхія людзі ў глухіх мясцінах сваіх ахвяр чакаюць. Напоруцца на іх — і ўсё на тым. Не вернуцца назад ніколі.
— Ой, што ты, Мікулка, не гавары такога страшнага, не трэба, будзем спадзявацца на лепшае.
— Думаеш, мне хочацца пра ўсё гэта думаць, галаву ламаць, начамі не спаць? Але ж гэта нашы дзеці, нам трэба за іх меркаваць, каб потым позна не было. Не станеш жа братоў з сёстрамі жаніць.
— Ой, мужу, грэх гэта вялікі. Грэх.
— Сам ведаю, але нейкае выйсце трэба знайсці. А ў галаву нічога не лезе. Можа, ты нешта падкажаш?
— Не.
— Давай тады спаць паляжам. Дзецям пакуль што нічога не кажы — не трэба. А раптам нешта ў галаву прыйдзе, ноччу такое здараецца.
Палеглі спаць, а ўранні Мікула паклікаў да сябе Фядору:

— Прыдумаў.
— Праўда? I што, калі не сакрэт?
— Для нас — не, а дзецям не раскрывай нічога, каб яны і не здагадваліся пра нашы сумненні. А надумаў я вось што. Хутка Купальская ноч.
— Так, нейкі тыдзень застаўся.
— Паспрабую і я шчасця шукаць.
— Як гэта?
— Пайду на высокую гару і пашукаю там, у папаратніку, папараць-кветку.
— Але ці не грэх гэта?
— Грэх? Хутчэй, наадварот.
— Не разумею.
— Няма тут чаго разумець. Калі б я пра дзяцей, пра іхняе шчасце не думаў, то гэта быў бы грэх.
— Ой, баюся я. Каб жа цябе там якая нячыстая сіла не запаланіла…
— Не бойся, я сваю душу не запрадам усялякаму чорту.
— Хто ж яго ведае, як яно там атрымліваецца…
— Так і выходзіць, што большасць людзей шукае папараць-кветку, каб узбагаціцца, золата-срэбра назбіраць, а ў мяне зусім іншая задача — я хачу ведаць, як мне з дзецьмі ў недалёкім будучым быць.
— I ўсё роўна, Мікулка, баюся я.
— Няма чаго баяцца. Я не рабаваць пайду і не ўзбагачацца. У нас усё і так ёсць, трэба адзінае — падказка. На гэта і спадзяюся.

Непрыкметна праляцеў той тыдзень. Калі пачало вечарэць, Мікула стаў збірацца. Фядора старалася не глядзець на яго, каб яшчэ больш не адчайвацца, але тут у справу ўмяшаліся дзеці:

— Тата, куды ты?
— А вось прайдуся.
— То вазьмі і нас.
— Вас нельга.
— Чаму?
— Бо нячысцікі пахапаюць.
— А цябе?
— Яны дарослых не забіраюць, толькі малых.
— Хлусіш.
— Не.
— Усё роўна вазьмі і нас.
— Сядзіце дома, з мамай гаманіце, а я хутка вярнуся.

Меншыя залямантавалі было, але Мікула ведаў, як іх супакойваць.

— Вось вазьму зараз дзягу, то будзе ад чаго галасіць!

Упамінанне дзягі падзейнічала так супакойліва, што праз хвіліну дзеці ўжо і не памяталі, як збіраліся з бацькам ісці некуды. Маці ўсміхнулася і прамовіла:

— Не перажывайце, тата хутка вернецца.

Потым павярнулася да гаспадара і прачула дадала:

— А ты ўжо ж не затрымлівайся…

Мікула ад дзвярэй прагуў:

— Дамовіліся ж, — і пайшоў.

Ужо цямнела. Адчувалася, што непрыкметна надыдзе кароткая летняя ночка, якой і ноччу назваць можна толькі ўмоўна, бо не паспее сцямнець, як ужо развідняе. Гаспадар паспешліва ішоў да высокай гары, якая стаяла ад іхняга хутара за пару вёрст. Ішоў і прыглядваўся пільна ды ўслухоўваўся ў цішыню. Нарэшце падышоў да гары і ўбіўся ў такі густы папаратнік, што і ног не пацягнуць. Блукаўблукаў і моцна стаміўся. Вырашыў крыху адпачыць, сеў і задумаўся. I ў гэты момант… пачуў нейкія дзіўныя галасы:

— Чаго тут гэты чалавек ходзіць?
— Гэта Мікула.
— Хто ён такі?
— Хутаранец. З бліжэйшага хутара.
— А чаго сюды прыблукаў?
— Не палохайцеся — гэта шчыры чалавек.
— Шчыраму тут няма чаго рабіць.
— А вось і ёсць. У яго пытанне паўстала невырашальнае.
— А хіба ёсць у жыцці такое?
— Як бачыце, у людзей ёсць.
— I што ж за пытанне такое?
— У яго сям’я вялікая. Старэйшыя сыны ўжо дарослыя.
— Хварэюць ці што?
— Не, не хварэюць. Іх жаніць трэба.
— То за чым затрымка?
— А дзе нявестак набрацца?
— Вось яно што… I сапраўды, ад ягонага хутара да бліжэйшага добрых два дзесяткі вёрст.
— Так, я ажно прытаміўся, пакуль бег, ды трэба ж улічваць, што я сабака, а для сабакі дзесятак вёрст не круг.

Мікула пачаў азірацца, нічога не мог зразумець, што за галасы, адкуль, калі навокал ніводнай жывой душы? I тут раптам убачыў, што ў правым лапці ў яго нібы нейкая жарынка гарыць. Тут ён і дацяміў, што пакуль лазіў па папаратніку, то недзе ненарокам узбіўся на цвет, і той зачапіўся за лапаць. Разам з ім атрымаў Мікула і здольнасць чуць гамонку звяроў, птушак, дрэў і кветак. Сядзеў і далей слухаў, што яны яму параяць зрабіць. Тут і сапраўды нейчы голас кажа:

— То што мы вырашым?
— Ага, чалавек жа да нас не за скарбамі прыйшоў, а за парадай.
Але ў гэты момант раздаўся нейчы злы голас:
— Няма чаго яму тут лазіць! Панадзіліся! Пакараць яго трэба, а не падказваць! Пакараць!

Гаспадар уздрыгануўся. Чаго добрага, а гэтага можна чакаць у любое імгненне. Праўда, да горшага не дайшло, бо адразу загучалі шматлікія галасы:

— Табе б толькі гарлаць!
— Караць уздумаў!
— Хто за золатам ідзе, то ён таго шкадуе!
— Чалавек параіцца прыйшоў, то яго за гэта і пакараць?
— Ці не надта вялікая плата за дробную падказку? Разгаманіўся!..
— Нешта не падабаецца, то болей не ідзі да нас на Купалле, а ляжы сабе ў сваім берлагу і рохкай.
— Трэба дапамагчы гаспадару. Давайце параімся, як гэта лепей зрабіць.
Мікула сцішыўся. А галасы спрачаліся, пагаджаліся, нарэшце супакоіліся, і адзін з іх, надзіва памяркоўны, прамовіў:
— То што, так згодны?
— Ага.
— Мікула, слухай.
— Слухаю.
— Ты цяпер атрымаў магчымасць чуць нашы словы і нібы ўдзельнічаць у нашых размовах. Таму запомні: сувязь з намі будзеш трымаць праз свайго сабаку.
— Сабаку?
— Так.
— Вось не падумаў бы.
— Усялякае ў жыцці здараецца, але і гэта яшчэ не ўсё. Акрамя сабакі слухайся і пеўня. Калі табе нейкае пытанне закарціць, то звяртайся да іх. А яны, у сваю чаргу, калі адчуюць якую небяспеку, то абавязкова табе паведамяць.
— Вось дзякуй вам, даражэнькія.
— I табе дзякуй.
— А мне за што?
— За тое, што прыйшоў да нас не для таго, каб узбагаціцца, а проста, каб параіцца.
— Не было ў мяне іншага выйсця.
— Ведаем. Ідзі сабе ды жыві шчасліва і заможна. Але яшчэ пра адно памятай.
— Пра што?
— Нікому папаратнікаў цвет не перадавай, бо ён страціць сваю сілу, а ты за гэта будзеш пакараны.

Задаволены гаспадар папраставаў дамоў, бо ўжо сонца пачынала залаціць верхавіны дрэваў. Ледзьве паспеў увайсці ў двор, як першыя промні шырока разбегліся па наваколлі. Жонка ўжо корпалася па хаце.

— Ну што?

Мікула шырока ўсміхнуўся ў адказ.

— Значыцца, парадак?
— Але.

Зажылі яны спакойна, як і раней. Цяпер ужо-Мікула не надта думаў і перажываў, бо быў упэўнены — у цяжкую хвіліну яму абавязкова прыйдуць на дапамогу.
Аднаго разу рабіў нешта на падворку разам са старэйшымі сынамі. I тут яму падалося, што сабака звяртаецца да яго. Азірнуўся, і праўда — сабака ўважліва глядзеў яму ў спіну. Падышоў бліжэй і пачуў:

— Сёння, гаспадар, не кладзіся спаць, а разам з сынамі добра падрыхтуйся да сустрэчы нечаканых гасцей. Цябе задумалі абрабаваць.
— Вунь яно як…
— Ага. Нікога не шкадуйце, лупцуйце шчыра, каб і дзесятым замовілі гэтым заняткам займацца.
— Дзякуй табе.
— Няма за што — гэта мая служба.

У тую ноч Мікула з сынамі папрацавалі на славу. Так адбомкалі зладзеяў, што тыя ледзьве жывыя папёрліся ў пушчу адлежвацца. Болей яны не выбіраліся рабаваць сумленных гаспадароў.

Мікула жыў спакойна далей. Але аднаго разу гучна запяяў певень, прычым пад полудзень. Ніхто з сям’і не звярнуў на птушку ўвагі, а селянін жа ведаў, што да чаго. Дабраўся да пеўня, а той і раіць:

— Гаспадар, тэрмінова збірай усё ў вазы ды да ракі вывозь.
— Чаму?
— Пажар на пушчу абрынецца з неба вялікі. Усё навокал згарыць, і твая сядзіба, ведама ж, не будзе выключэннем.
— Дзякуй табе.
— Яшчэ не ўсё. Вывозь дабро, выводзь жывёлу да ракі. Там стаіць вялізная, нібы карабель, лаіна-човен. У яе ўсё і грузі. Пагрузіш і адплывай на сярэдзіну ды апускайся ніжэй па цячэнні, бо заставацца на месцы будзе небяспечна.
— Зразумела. Толькі ж і ты, певень, не запазніся.
— Не, мы разам з сабакам прыйдзем.

Пачалі ўсё звозіць людзі да берага і грузіцца на тую лаіну. Да вечара ледзьве паспелі. Толькі пагрузіліся, селі, як пачалася страшэнная бура, а потым успыхнула пушча. Агонь імкліва ляцеў па наваколлі, усё пажыраючы на сваім шляху. Ды Мікула з сям’ёй быў у небяспечным месцы.

Плылі доўга. Аднаго дня певень закукарэкаў і параіў:

— Час на бераг выбірацца.

Так і зрабілі. Зажылі на новым месцы, якое таксама аказалася надзвычай прыдатным. Назвалі яго Лоевам, ад таго чоўна-лаіны, ці, як некаторыя людзі кажуць, ад таго, што прыплыўшыя былі ўсе спраўныя, нібы лоем, тлушчам аблітыя, такія ўжо здаровыя.

Аўтар: А. Ненадавец
Крыніца: Гомельшчына: Назвы населеных пунктаў паводле легендаў і паданняў / Склад., запіс, апрац. А. М. Ненадаўца. — Мн.: Беларусь, 2001. — 415 с.: іл. — (Мой родны кут). Ст. 200-203. Ст. 12-13. Ст. 233-239.