Да пытання аб культурным фоне онімаў як кампанентаў парэмій Мазырскага Палесся

0
116
Да пытання аб культурным фоне онімаў як кампанентаў парэмій Мазырскага Палесся

Онімы, ужытыя ў фальклорных тэкстах, уяўляюць своеасаблівую разнавіднасць паэтонімаў. Шырокае выкарыстанне ў складзе парэміялагічных адзінак атрымалі ўласныя імёны, якія маюць міфалагічную, сакральную, паэтычную “гісторыю” ўжывання. Культурны фон такіх імёнаў з’яўляецца дадатковым планам дэманстрацыі матываў і ідэй фальклорнага твора.

Так, уласнае імя ў парэміялагічных кантэкстах часцей за ўсё выконвае рэпрэзентатыўную функцыю і ўжываецца замест азначальных займеннікаў усякі, кожны’. Шпю будзе, тое будзе, а Саўка (Грышка) на куце не будзе; Я яму пра Фаму (Кузьму, Хомку), а ён мне пра Ярому (Яромку); Па Сеньку (Хомку, Юрку) і шапка.

Як адзначае Н. П. Лобань, некаторыя імёны ў прыказках, прымаўках і фразеалагізмах паўстаюць з ацэначным, характарыстычным падтэкстам і нават набываюць абагульнена-сімвалічнае значэнне: аднаго Юрку запусцілі, а ўся хата заюрылася; набрацца як Марцін за рубля; Антось да Тадора — што лапаць ды абора; якая Агатка, такая ў яе і хатка; гэтыЯўхім і з вады вылезе сухім [1, с. 38].

Г. I. Басава выявіла, што ўласныя імёны ў парэміялагічных адзінках могуць дапаўняць чалавека як пэўную асобу і, становячыся значымымі, валодаць пэўнымі этнапсіхалагічнымі характарыстыкамі: Хадот і Халімон уяўляюцца беднымі сялянамі: Багаты Хадот: сабака ды кот; І Халімон танцуе, калі яму шанцуе; Сава, Ананас, Марцін — з пэўнымі недахопамі: Які Сава, такая і слава; Пайгиоу Апанас на квас, дык ні Апанаса, ні кваса; для Сымона і Барыса характерны ўпартасць і незгаворлівасць: Каму што, а Сымону селядца; Каму што, а Барысу ладкі; кемлівыя, практычныя Зміцер, Саўка: Хіцёр Зміцёр, але ж і Саўка не дурны [2, с. 40]. Такім чынам, з’яўляючыся першапачаткова чыста намінатыўнай адзінкай і ідэнтыфікуючы пэўную асобу, уласнае імя ў прыказках і прымаўках набывае абагульнены сэнс, які замацоўваецца за іменем і становіцца яго значэннем.

Г. В. Параскевіч, разгледзеўшы ўжыванне антрапонімаў у прыказках (у 6000 прааналізаваных парэміях даследчыца выявіла 296 асабовых імёнаў), апісала іх асноўныя стылістычныя функцыі (ацэначна-сімвалічную, якая звязана з дэанімізацыяй, і аб’ектыўна-інфармацыйную) і прыйшла да высновы, што ў прыказках уласныя імёны губляюць прамое намінатыўнае значэнне, захоўваючы толькі знешнюю форму, і па сутнасці ператвараюцца ў патенцыяльныя словы [3, с. 71].

В. Г. Гарбачова, якая праводзіла даследаванне анамастычнай прасторы на матерыяле рускіх казак, адзначае, што на асноўную — моўную — функцыю ўласнага імені накладваецца эстэтычная (мастацкая) функцыя, якая складаецца з шасці кампанентаў: характарыстычнага, стылістычнага, сацыяльнага, культурна-гістарычнага, этнічнага і ідэалагічнага [4, с. 9-10].

Асаблівай інфармацыйнай насычанасцю сярод онімаў валодаюць тапонімы, што тлумачыцца іх спецыфічнай структурай і лексіка-семантычнымі характарыстыкамі. Тапонімы — гэта памяткі мінуўшчыны, у якіх увасоблена жыццё і быт народа, адлюстраваны гістарычныя падзеі і сацыяльна-геаграфічныя ўмовы былых часоў. У казках і парэміях, запісаных А. Сержпутоўскім на Мазырскім Палессі, намі выяўлены: астыонімы (Кіеў, Мінск, Нясвіж, Кракаў, Слуцк, Варшава, Бабруйск), камонімы (Лютавічы, Піварчыцы, Гаўрыльчыцы, Заполле, Навасёлкі), харонімы (Каўказ, Палессе, Сібір), гідронімы (Дон, Свіслач), мікратапонімы (Чортава балота, Ры.мшава гара).

Паколькі фальклорныя тэксты складаліся, як правіла, жыхарамі вёскі, то астыонімы ўжываліся ў іх як апазіцыя камонімам — і па памерах пасялення, і па ладу жыцця: У месце Слуцку ўсё не па-люцку [5, с. 59]; У Мінску беражыся, за кішэню дзяржыся [5, с.184]; У Нясвіжы людзі хіжы: салому таўкуць, блінцы пякуць; сена смажаць, блінцы мажуць [5, с. 155]. Другая ж група тапонімаў не мае лакальнай прывязкі і, як правіла, ужываецца для абазначэння вялікай адлегласці: На канцы языка Кіеў стаіць [5, с. 102]; Хоць да Кракава, усюды аднакава [5, с. 76].

Традыцыйна ўсе тапанімічныя назвы мастацкага твора падзяляюцца на рэальныя і створаныя фантазіяй аўтара. У тэкстах фальклору Мазырскага Палесся амаль усе онімы з’яўляюцца рэальнымі найменнямі, сярод якіх пераважнае месца займаюць астыонімы, што выконваюць намінатыўную і ацэначную (нехарактэрную для такіх онімаў) функцыі.

Напрыклад: Кіеў — сталіца, палітычны, эканамічны, навуковы і культурны цэнтр Украіны. Астыонім Кіеў — рэальная, агульнаўжывальная тапанімічная назва, якая ўведзена ў парэміі, каб паказаць на вялікую адлегласць: Язык Кіева дапытае [5, с. 99]; Язык у Кіеў прывядзе, і ў гасподу завядзе [5, с. 248]. Этымалагічна ўсе прымаўкі з ужываннем тапоніма Кіеў паходзяць ад тых часоў, калі падарожныя хадзілі ў гэты паўднёвы горад на багамолле.

Кракаў — горад на поўдні Польшчы: Хоць да Кракава, усюды аднакава [5, с. 76]. Айконім сёння не мае дакладнай сувязі з сэнсам прыказкі і ўжываецца ў ёй зыходна з патрэбы ў рыфмоўцы.

Нясвіж — горад у Мінскай вобласці. Як вядома, прымаўкі не ўзнікаюць без прычын і заўсёды ўтрымліваюць якую-небудзь падставу. Часцей за ўсё ў аснове такіх парэмій знаходзяцца камічныя сітуацыі, у якія нібы траплялі жыхары таго ці іншага горада: У Нясвіжы людзі хіжы: салому таўкуць, блінцы пякуць; сена смажаць, блінцы мажуць [5, с. 155]. Ва ўтварэнні дадзенага айконіма назіраецца сувязь асновы з тэрмінам “свідзь” — свідзіна, зараснікі кустарнікаў каля ракі, возера. Такім чынам, Нясвіж — месца каля ракі ці вадаёма без узбярэжных зараснікаў. У дадзенай прымаўцы-характарыстыцы тапонім мае адмоўную ацэнку, паколькі ўтрымлівае негатыўную інфармацыю пра яго жыхароў. Магчыма, гэта абумоўлена тым, што Нясвіж быў рэзідэнцыяй Радзівілаў — самага багатага роду ў Вялікім Княстве Літоўскім.

Слуцк (Слуцьк) — раней павятовы горад, цэнтр Слуцкага павета, цяпер — цэнтр Слуцкага раёна Мінскай вобласці на рацэ Случ, ад якой і атрымаў назву: Случ+ск—>Слуцк. У кантэксце парэміі онім Слуцк набывае абагульняльнае значэнне і ўжываецца для рытмічнай арганізацыі прымаўкі: У месце Слуцку ўсё не па-люцку [5, с. 59].

Касмаганічная сімволіка балота звязана з яго рэальнымі ўласцівасцямі — гэта беспарадкавая сумесь зямлі і вады, першасных элементаў, з якіх утварыўся будучы Космас. Таму балоты — “улюбёныя месцы бытавання розных нячысцікаў, якія пераймаюць функцыі антаганіста Бога ў акце стварэння” [6, с. 41]. Такім чынам, невыпадкова гэты гелонім узыходзіць да апелятыва чорт, паколькі сярод жыхароў Палесся была (ды і зараз застаецца актуальнай) думка — “гдзе болото, там і чорт ” [7, с. 179].

Такім чынам, кожнае тапанімічнае найменне ўтрымлівае ў сабе пэўную частку гісторыі, звычаяў, традыцый беларусаў, адлюстроўвае змены ў грамадстве, непаўторнасць і самабытнасць беларускай нацыянальнай культуры.

Ярка выражаную нацыянальна-культурную семантыку нясуць у сабе і такія стуктурныя кампаненты лінгвакраіназнаўчай інфармацыі, як святы і прысвяткі, якія з’яўляюцца неад’емнай часткай жыцця грамадства і кожнага чалавека асабіста і ў наш час. У сучаснай анамастычнай навуцы існуе некалькі думак наконт наймення такіх адзінак. Так, Г. Параскевіч, разглядаючы каляндарныя прыказкі, звярнула ўвагу на метанімію ўласных імёнаў у іх, ідэнтыфікуючы назвы святаў і прысвяткаў як тэонімы (ад грэч. theosбог) [8, с. 433]. А. Рогалеў адносіць назвы святаў, памятных дат, фестываляў, урачыстасцяў да гератонімаў [9, с. 12]. Некаторыя даследчыкі (Н. Ступчык) для намінацыі святаў выкарыстоўваюць тэрмін фэстонім (ад лац. festumсвята, англ. the festival, ням. das Fest, бел. (уст.) — фэст) [10, с. 347]. Мы ж будзем прытрымлівацца пунтку погляду В. Шура, які такія найменні адносіць да хранонімаў (грэч. chronosчас) [11, с. 4], што, на нашу думку, з’яўляецца найбольш мэтазгодным, паколькі святы так ці інакш указваюць на пэўны адрэзак часу.

Як вядома, асноўным заняткам нашых продкаў было земляробства. Таму земляробчы каляндар усходніх славян, у тым ліку і беларусаў, толькі фармальна быў звязаны з царкоўнымі святамі. У аснове яго фарміравання ляжала сялянская праца. Найважнейшымі земляробчымі святамі спрадвеку лічыліся Мікола, Юр ’я, Купала, Пятро, Ілля, Прычыстая, Пакровы, Спас. Усе яны знайшлі шырокае адлюстраванне ў парэміях, запісаных А. Сержпутоўскім.

Разгледзім некалькі прыкладаў.

Ілля (Ілья) — свята народнага земляробчага календара ў гонар старазапаветнага прарока, якога ўшаноўвалі як боства (2 жніўня). Пасля прыняцця хрысціянства ў народным уяўленні онім Ілля зліўся з язычніцкім богам Перуном, увабраўшы ў сябе яго рысы і функцыі. У міфалогіі і старажытных вераваннях беларусаў Ілля — распарадчык дажджоў і навальніц. У прыказках і прымаўках з хранонімам Ілля атаясамліваюцца наступныя падзеі: атрыманне доўгачанага хлеба: На Ілью налью перапеч поўну печ [5, с. 105]; пераход да чарговага сезона, пачатак пахаладання і дажджоў: Да Ільі і пад кустом трава сохне, а па Ільі на купе гіне [5, с. 229]. Ва ўсіх парэміях онім ужываецца ў размоўным варыянце Ілья, што адлюстроўвае фанетычную адметнасць гаворак рэгіёна — непаслядоўнае падаўжэнне мяккіх зычных гукаў.

Купалле (Купало) — старажытная абрадавая ўрачыстаць, прымеркаваная да летняга сонцастаяння — найвышэйшага росквіту жыватворных сіл зямлі (ноч з 6 на 7 ліпеня). У гэты ж дзень хрысціяне адзначаюць дзень нараджэння прарока Іаана Прадцечы. Вынікі зліцця элементаў язычніцтва і хрысціянства знайшлі адлюстраванне ў наступнай парэміі: На Купалу чэрці ў вадзе купаюцца [5, с. 160].

Пакроў (Пакровы’) — межавая дата ў працоўным календары беларусаў (14 кастрычніка). Праваслаўная царква само слова тлумачыць як ‘пакроў (накрывала) Божай Маці’, што адлюстравана і ў афіцыйным рэлігійным варыянце храноніма — Пакроў Прасвятой Багародзіцы. У гэтую вясельную пару хлопцы па вёсках выглядалі сабе нявест, а тыя няпярэдадні Пакрова варажылі на замужжа. Адсюль і ўзніклі парэміі, звязаныя з нязбыўнымі марамі аб жаніху: Праходзіць Пакрова раве дзеўка бы карова [5, с. 149].

Спас — старажытнае земляробчае свята, звязанае з выспяваннем пладоў. Найболынае распаўсюджанне ў парэміях атрымаў так званы “яблычны” Спас (19 жніўня): Добра яблычка к Спасу [5, с. 208]. Хранонім Спас, згодна з народнай этымалогіяй, узыходзіць да дзеяслова спаць, таму сцвярджалася, што зямля ў тэты дзень спіць, а значыць трывожыць яе сон і працаваць нельга. У народзе Спас лічылі днём адлёту буслоў, што сведчыла пра набліжэнне зімы: Прыйшоў Спас — пад нагамі шась (ліст) [5, с. 239].

Юр’я (Юр’е) — старажытныя святы народнага календара (6 мая і 9 снежня) у гонар святога — заступніка свойскай жывёлы і сялянскай нівы (у хрысціянскі перыяд замяніў Ярылу). Веснавы Юрый знаменаваў сабою сапраўдны пачатак вясны, з якім звязваўся, як правіла, першы выпас жывёлы (запасаў і корму для яе павінна было хапіць як мінімум да гэтага дня): Да Юр’я корму і ў дурня [5, с. 170]; Сена да Юр’я павінна быць і ў дурня [5, с. 240]. Вясенні і зімовы Юр ’і ў многіх парэміях выступаюць разам: У гаду два Юр’і ды абодва дурні: адзін галодны, другі халодны [5, с. 161].

На Беларусі з даўніх часоў захаваліся прысвяткі, у якасці назваў якіх у парэміялагічных адзінках выступаюць асабовыя мужчынскія і жаночыя імёны святых, што прапаведвалі Хрыстову веру: Пракоп, Сцяпан, Рыгор, Ігнат, Алексій, Нупрэй, Магдалена, Алена і інш. Але з цягам часу адзінкавасць паняцця страцілася і ўласныя імёны набылі яскрава выражаны характар агульнага назоўніка і выконвалі абагульняльныя функцыі. Святыя аказаліся “патрэбнымі” аграрнаму календару, бо дапамагалі пераўтварыць веды селяніна ў стройную і зручную сістэму для адліку часу. Прымеркаванне святых да дзён гадавога цыклу сваімі каранямі ўзыходзіць да хрысціянства, а да язычніцтва — размеркаванне паміж святымі клопатаў аб надвор’і, здароўі людзей, іх працы. Поўная залежнасць ад прыроды прымусіла земляроба вывучыць акаляючы яго свет, убачыць заканамернасці паміж прыроднымі з’явамі, што прывяло да стварэння пэўных правіл правядзення сельскагаспадарчых работ, прыкмет і тонкіх метэаралагічных назіранняў, якія ўяўляліся асабліва важнымі ў земляробчай дзейнасці.

Андрэй — свята народнага календара ўсходніх славян (13 снежня); царквою ўшаноўваецца памяць аднаго з апосталаў Ісуса Хрыста — святога Андрэя Першазваннага. Гэты дзень непарыўна звязаны з любоўна-шлюбнай сімволікай і найперш — з дзявочымі варожбамі (дзявочае свята). Найбольш пашыраны від варажбы — “сеянне” ільну ці канапель: Святы Андрэю — канапелькі сею [5, с. 161].

Зміцер (Змітро) — прысвятак (8 лістапада), “хітры” дзень, канец надзеі выйсці замуж у гэтым годзе: Да Змітра дзеўка хітра [5, с. 136]. На Змітра не пралі, не ткалі і ў полі не працавалі. У парэміі онім ужываецца ў адаптаваным да мясцовых гаворак варыянце Змітро.

Мікола — свята народнага календара ўсходніх славян, якое на працягу года адзначалася двойчы: вясною (Мікола веснавы (вешні) — 22 мая і зімою (Мікола зімовы) — 19 снежня. Лічылася, што да веснавога Міколы сяляне шмат чаго павінны былі пасадзіць, у прыватнасці, у жыце ўжо павінна схавацца варона: На вешняга Міколу варона ў рунь схаваецца [5, с. 324]. 3 зімовым Міколам у народзе звязвалася наступнае назіранне: Дачакаўшыся Міколы халадоў няма чаго баянна [5, с. 316]. Хранонім узыходзіць да ўласнага імя Мікалая Мірлікійскага (Мікалая Цудатворна, Мікалая Угодніка) і ўжываецца ў размоўным варыянце Мікола.

Як сведчыць прадстаўлены матэрыял, анамастычныя адзінкі з’яўляюцца важнымі носьбітамі нацыянальна-культурнай інфармацыі, даюць уяўленне пра традыцыі і абрады беларусаў, іх працоўны вопьгг, адлюстроўваюць сістэму поглядаў і вераванняў, нацыянальны характар і светаўспрыманне нашага народа.

Спіс выкарыстаных крыніц

  1. Лобань, Н. “Лёсу кірунак, долі выснова’’: Уласнае імя ў мастацкім тэксце / Н. Лобань // Роднае слова. — 2001. — № 12. — С. 38-41.
  2. Басава, Г. “Ні сюды Мікіта, ні туды Мікіта: Уласнае імя як носьбіт нацыянальна-культурнага кампанента значэння слова / Г. Басава // Роднае слова. — 2001. — № 10. — С. 40-41.
  3. Параскевіч, Г. В. Назоўнік у беларускіх прыказках / Г. В. Параскевіч. — Мінск: Універсітэцкае, 1984. — 107 с.
  4. Горбачева, О. Г. Ономастическое пространство русских народных и авторских сказок: автореф. дис. … канд. филол. наук: 10.02.01 / О. Г. Горбачева; Брян. гос. ун-т. — Брянск, 2008. — 25 с.
  5. Касько, У. К. Палескі дзівасіл: Бел. нар. прыказкі, прымаўкі, выслоўі: са скарбніцы А.К. Сержпутоўскага / У. К. Касько. — Мінск: Выш. шк., 2005. — 383 с.
  6. Беларуская міфалогія: энцыклапед. слоўнік / С. Санько [і інш.]; склад. Г Клімковіч. — 2-ое выд., дап. — Мінск: Беларусь, 2006. — 599 с.
  7. Сержпутоўскі, А. К. Казкі і апавяданні беларусаў-палешукоў / А. К. Сержпутоўскі. — Мінск: Універсітэцкае, 1999. — 191 с.
  8. Параскевіч, Г. В. Прыказкі і прымаўкі / Г. В. Параскевіч // Беларуская мова: Энцыкл. / Беларус. энцыкл.; Пад рэд. А. Я. Міхневіча; Рэдкал.: Б. І. Сачанка (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск: БелЭн, 1994.-С. 432-433.
  9. Рогалев, А. Ф. Имя и образ: Художественная функция имён собственных в литератур­ных произведениях и сказках / А. Ф. Рогалев. — Гомель: Барк, 2007. — 224 с.
  10. Ступчык, Н. Фэстонімы Каляды і Ражаство ў перыядычным друку (на матэрыяле газеты “Звязда’’) / Н. Струпчык // Мова — Літаратура — Культура: матэрыялы V Міжнароднай канферэнцыі (да 80-годдзя прафесара Л. М. Шакуна), 16-17 лістапада 2006 г. / Беларуси дзярж. ун-т. — Мінск: Права і эканоміка, 2007. — С. 347-349.
  11. Шур, В. Беларускія ўласныя імёны: Беларуская антрапаніміка і тапаніміка: дапам. для настаўнікаў / В. Шур. — Мінск: Маст. літ., 1998. — 239 с.

Аўтары: Г.В. Юдзянкова, С.Б. Кураш
Крыніца: Славянская фразеология и паремиология: традиционные и новаторские решения проблем: К 80-летию со дня рождения профессора В. М. Мокиенко / редкол.: Е. В. Ничипорчик (отв. ред.) [и др.]; М-во образования РБ, Гом. гос. ун-т им. Ф. Скорины. — Гомель: ГГУ им. Ф. Скорины, 2020. – С. 254-258.