Адметнасці структуры народных баладных песень (на матэрыяле фальклору Лельчыцкага раёна)

0
264
беларуская песня, дзяўчаты

Шматлікія запісы беларускіх народных песень пераконваюць нас у тым, што балады – гэта надзвычай адметныя ліра-эпічныя творы і па сюжэтыцы, і па вобразах-сімвалах, і па мелодыцы выканання. “Творы гэтыя напоўнены яркімі малюнкамі сямейнага, асабістага жыцця нашых продкаў, шчырым пачуццём і роздумам пра лёс чалавека” [1, с. 7]. Даволі доўгі час балады ўключаліся ў раздзел пазаабрадавай паэзіі, не вылучаючыся пры гэтым канкрэтнай назвай, не была прадстаўлена і іх адпаведная класіфікацыя. На жаль, сёння вывучэнню балад надаецца мала ўвагі, але ж паспрабуем, зрабіўшы камеральную апрацоўку некаторых тэкстаў мясцовых запісаў, вызначыць адметнасці кампазіцыі жанру народнай балады. Так, Л.М. Салавей вылучае: балады з міфалагічнымі матывамі; балады казачныя і легендарныя; балады, якія змяшчаюць загадкі, балады гульнёва-каргоднага складу; навелістычныя балады. У прапанаваным артыкуле разглядаюцца прыклады балад з міфалагічнымі матывамі, запісы якіх былі зроблены на тэрыторыі Лельчыцкага раёна.

Адзначым, што для народнай балады ў параўнанні з іншымі песеннымі жанрамі характэрны найперш дзеянне і пачуццёвыя рэакцыі, “якія ўзмацняюць змест і ўтвараюць лірычны элемент песні” [1, с. 12]. Так, польская даследчыца Я. Ягела вызначыла “шэсць функцый баладнай фабулы, якія ствараюць ідэальную баладную канструкцыю: 1) устанаўленне забароны; 2) намаўленне парушыць забарону; 3) парушэнне забароны; 4) інфармацыя пра парушэнне забароны; 5) устанаўленне віны; 6) вызначэнне кары. Пералічаныя пункты яшчэ дапаўняюцца ўступам і заключэннем” [1, с. 14]. Прысутнасць усіх гэтых функцый у адным тэксце – з’ява вельмі рэдкая, але ж абавязковымі з’яўляюцца дзве асноўныя – “парушэнне забароны” і “ вызначэнне кары”.

Падкрэслім, што амаль усе тэксты балад пачынаюцца не з канкрэтнага дзеяння, не з распрацоўкі сюжэта, а менавіта з адцягненага ўступу, які дапамагаў выявіць пачуцці і лірычныя перажыванні герояў. Цікавым з’яўляецца той факт, што ў розных варыянтах баладных песень звычайна маюць месца падобныя ўступныя часткі:

У полі бяроза, у полі да кудрава,

А на той берозі зязюля ж і ковала,

Маці свайго сына ў армію адпраўляла…[2]

***

Ой, у лузе, у лузе каліна стаяла,

А на той каліне зязюля й кавала… [1]

***

Ой, бяроза ды кудравая,

Вярхом неба ўпірала… [3]

З функцыяй “устанаўленне забароны” мы сустракаемся ў баладным тэксце, дзе важнае месца адводзіцца дзеясловам загаднага ладу:

Ідзі, сыночку, доўго не борыся,

Церэз тры недзелькі назад вороціся… [3]

***

Адпраўляла маці сына ў дорогу (у салдаты),

Нелюбу невестку ў полі лёну браці.

Недаберэш лёну, не ідзі дадому…[2]

Арганічнае месца ў структуры мясцовых балад знаходзіць інфармацыя пра парушэнне забароны, якую у адным з выпадкаў дапускае сын:

Нема сынка годзік, нема сынка другі,

А на трэйці годзік едзе сын мой любы.

Ох, ці рада, мамко, ох, ці рада мною.

Ох, ці рада мною, моею жэною?

Рада я сынку, рада я табою,

Только я не рада твоею жэною… [3]

У іншых жыццёвых абставінах забарону парушае нявестка, якая засталася адна, адправіўшы свайго мужа “ў салдаты”:

Не даберэш лёну, не ідзі дадому.

Брала лёну, брала, брала, не дабрала [2]

Вызначэнне кары як адзін з асноўных і выразных элементаў балады ў агульнабеларускай і мясцовай фальклорнай традыцыях, праяўляецца праз смерць герояў і ператварэне іх у дрэвы:

Наліла сыночку солодкого м’ёду,

Нелюбой невехні – зелёного ёду.

Тая невехна не злюбіла,

Узяла того ёду, пополам роздзеліла.

Поховала сыночка ў вішнёвом содочку,

Нелюбу невехну ў городзі ў куточку.

Посадзіла сыночку чырвону каліну,

А невесцы сухую яліну.

Тая каліна стала ўсыхаці,

А тая яліна стала развіваці…[3]

***

Брала лёну, брала, брала не дабрала,

Да й у чыстом полі тапалінай стала…[2]

Даволі цікавым можа падацца той факт, што на магілах забітых дзяцей маці пасадзіла не “традыцыйныя” явар і каліну, а каліну – на магіле сына і яліну – на магіле нявесткі. Калі ж глыбей пазнаёміцца з лакальнымі асаблівасцямі традыцыйнай культуры Лельчыцкага раёна, у прыватнасці з міфалагічнымі ўяўленнямі, то можна знайсці рацыянальнае абгрунтаванне такога выбару маці. Каліну як сімвал прыгажосці апошняя суадносіць з сынам: “Каліна – ето добрэ дзераво, і красіве як цвіце там, напрымер, і як ягады красные спеюць” [1]

Ёлка ж жыхарамі гэтай мясцовасці ўспрымаецца як “нядобрае” дрэва, якое непажадана садзіць на падвор’і, бо маці не хацела бачыць нявестку ў сваім двары: “Ёлку не можна садзіць кала хаты” [1].

Мясцовыя запісы баладных песень дазваляюць пашырыць спектр вышэйакрэсленых функцый “ідэальнай баладнай канструкцыі”. На наш погляд варта было б да іх ліку дадаць яшчэ адну, выражаную славеснай – праклёны, скіраваныя да маці:

Ох, мамко, мамко, шо ты наробіла?

Мы так любіліса, а ты разлучыла.

Шоб табе, мамко, важко було канаці,

Як мне важко-цяжко нову жонку браці [4]

У прыведзеных радках балады гучыць матыў адкрытых непрыхаваных праклёнаў, скіраваных з боку сына да маці па прычыне здзейсненага ёю злачынства.

Наступныя ж радкі: “Посадзіла сыночку чырвону каліну, // А невесцы сухую яліну. // Тая каліна стала ўсыхаці, // А тая яліна стала развіваці…” [3] – можна разглядаць і як “вызначэнне кары”, і як прыхаваныя, завуаліраваныя “праклёны, скіраваныя да маці” ужо з боку нявесткі. Бо менавіта згодна з мясцовым звычаем “як яна (яліна, елка – Ц.П.) перарасце вільчыкам хату, то абязацельно нехто памрэ ў етай хаці” [1]. Як мы бачым, маці, нібы засцерагаючы сябе, пасадзіла“сухую яліну” на магіле нявесткі, якая пачала нібы бунтаваць, супрацьстаяць, знаходзячыся ўжо недзе ў іншасвеце, і праклінаць свякруху і наракаць ёй смерць.

Такім чынам, можна зрабіць выснову, што структура баладных песень – важная праблема будучых навуковых даследаванняў, якія абавязкова павінны ўлічваць багаты эмпірычны рэгіянальна-лакальны матэрыял.

Літаратура:

  1. Салавей, Л.М. Беларуская народная балада / Л.М. Салавей / [Рэд. К. П. Кабашнікаў]. – Мн. : Навука і тэхніка, 1978. – 192 с. (АН БССР. Ін-т мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору.).

Спіс інфармантаў:

  1. Куціс Валянціна Мікалаеўна, 1937 г.н., в. Сіманічы
  2. Кенюх Кацярына Іосіфаўна, 1939 г.н., в. Сярэднія Печы
  3. Гаін Юлія Робертаўна, 1934 г.н., в. Сярэднія Печы
  4. Ранчынская Яўгенія Міхайлаўна, 1937 г.н., в. Сіманіцкая Рудня

Аўтар: П.М. Цалка

Навуковы кіраўнік: В.С. Новак, д-р філал. навук, прафесар