Абраднасць і паэзія ваджэння русалкі ў лакальных традыцыях Гомельшчыны

0
1345
русалка і Русалле

Яркай спецыфічнай з’явай веснавой каляндарна-абрадавай паэзіі на Гомельшчыне з’яўляецца русальны абрад, які разам з нешматлікімі рытуальнымі песнямі становіцца аб’ектам даследавання такіх вучоных, як А. Весялоўскі, Дз. Зяленін, Я. Карскі, В. Сакалова, Г. Барташэвіч, А. Ліс, Л. Вінаградава і інш. Дзмітрый Зяленін у працы “Нарысы руская міфалогіі. Памёршыя ненатуральнай смерцю і русалкі” падкрэсліў складанасць міфалагічнага вобразу русалкі, лічачы яе галоўнай прыкметай паходжанне “ад жанчын і дзяцей, памёршых заўчасна ненатуральнай смерцю” [3: с. 226]. Л.М. Вінаградава, выкарыстаўшы вялікі эмпірычны матэрыял, сабраны на тэрыторыі Палесся, і асэнсаваўшы вынікі шматгадовых навуковых распрацовак і дыскусій, засяродзіла увагу “на высвятленні сувязі вобраза русалкі з календаром, з абраднасцю “праводзін”; на спробе супастаўляльнага вывучэння матэрыялаў павер’яў з дадзенымі абрадавай русальнай традыцыі; сістэматызацыі малавывучаных звестак аб сувязі русалак з расліннасцю…” [2: с. 144]. Паводле меркавання Г.А.Барташэвіч, русальны тыдзень, які завяршае сёмушна-траецкую веснавую абраднасць, уяўляе сабой “пераходны да летняй абраднасці этап, часам асобнымі элементамі, а ў некаторых мясцовасцях амаль цалкам уключаны ў купальскае свята… У той жа час абрады, звязаныя з русальным тыднем, і асабліва русальныя песні, тэрытарыяльна абмежаваныя. Эпіцэнтр іх бытавання — руска-беларуска-украінскае ўзмежжа, пры гэтым песенная творчасць найбольш пашырана ў беларусаў, вядома украінцам, сустракаецца ў сумежных з Беларуссю раёнах у рускіх” [1: с. 154]. Даследчыца В.К. Сакалова, падкрэсліваючы агульнаславянскую аснову паходжання сёмушна- русальнай абраднасці, слушна сцвярджае, што ў ёй даволі выразна “выявіліся нацыянальныя і рэгіянальныя комплексы” [6: с. 222]. Што датычыць абраду праводзін русалкі ў беларусаў, то варта адзначыць яго найбольшую распаўсюджанасць на тэрыторыі Гомельшчыны. Падрабязнае дэталёвае параўнанне запісаных індывідуальных версій абраднасці і паэзіі ваджэння русалкі дазваляе ўбачыць адметныя лакальныя рысы гэтай цікавай рэгіянальнай абрадавай з’явы.

Русальны абрадавы комплекс уключае такія структурныя элементы, як выбар прыгожай дзяўчыны на ролю русалкі, праводзіны русалкі да жыта, выкананне рытуальных песень, міфалагічныя вераванні, звязаныя з русалкай. Для нас уяўляюць цікавасць самі мясцовыя вырыянты абраднасці і паэзіі русальнага тыдня, бо толькі такім шляхам – іх дэталёвым вывучэннем можна спасцігнуць мясцовую спецыфіку фальклору, правёўшы лакальна-абмежаваны аналіз той ці іншай з’явы ў агульнанацыянальным кантэксце. Звернемся непасрэдна да фактычных запісаў, каб пераканацца ў шмат- стайнасці лакальных разнавіднасцей аднаго і таго ж жанра.

Русалчын тыдзень у вёсцы Вялікі Бор Хойніцкага раёна святкавалі на працягу трох дзён – нядзелі, панядзелка, аўторка і называлі, па сведчанні Барыса Сачанкі, тройцай: “двор, хату ўпрыгожвапі зялёнымі бярозкамі, галінкамі клёну, ліпы. Дзяўчаты, па-святочнаму апрануўшыся, збіраліся ў купкі і спявалі песні. У гэтыя дні нельга было купацца, бо маглі злавіць русалкі і зашлакатаць да смерці” [5: с. 39]. Як паведаміла Праскоўя Данілаўна Харошка, 1915 г.н., жыхарка гэтай вёскі, “выбіралі на русалку самую красівую дзеўку з сяла, вілі вянок з асіны, рагожы ці бярозы ды й надзявалі ёй на галаву, а замест плацця віселі веткі. Вялі да жыта, так скакал і цераз агонь, пел і песні, тады разрывал і на ёй тое ўсё ды і ў жыта яе штурхалі” [7]. Спецыфічна мясцовай песеннай з’явай русальнай традыцыі ўспрымаецца тэкст “Па ўсіх старонках даждзі ідуць”:

Па усіх старонках даждзі ідуць,
У Вялікім Бору не бываюць,
Толькі хмарачкі не ганяюць.
Найдзіце, хмаркі цямненькія,
Пайдзіце, дажджы драбненькія.
[7].

Даследчыкі неаднаразова падкрэслівалі аграрна-магічную скіраванасць абраду праводзін русалкі. Напрыклад, К.П.Кабашнікаў, характарызуючы народную творчасць Хойніцкага раёна, адзначыў, што пасля таго, як правялі русалку ў жыта, “гэтыя вянкі клалі на капусту, каб яна лепш расла, каб качаны былі тугія і вялікія” [4: с. 361]. Г.А. Барташэвіч, гаворачы пра пладаносную магічную ролю русальных вянкоў, спасылаецца на сведчанне жыхаркі вёскі Рашаў Хойніцкага раёна С.Т. Якіменка, 1916 т.н.: “Правядуць русалку, а самі ідуць дадому, кідаюць вянкі на грады, на гуркі. Гэта, кажуць, на ўраджай. Эта – па-калішняму, такая прымха была” [1: с. 156].

Найбольш падрабязныя звесткі пра абрад праводзін русалкі пашчасціла запісаць у вёсках Добрушскага раёна. Напрыклад у в.Усоха-Буда і Кузьмінічы Добрушскага раёна таксама праводзілі русалку ў жыта, дзе “абрывалі з русалкі траву і неслі яе дамоў, на градкі клалі, штоб не было чарвей” [1: с. 164; 9]. Мясцовай дэталлю ў абрадзе праводзін русалкі ў в.Кузьмінічы з’яўляецца кнут, якім узбройваюць русалку, “штоб ніхто траву з яе не абрываў, кнутам яе сячы”. Цікава, што ў в.Усоха-Буда русалку праводзілі не толькі за сяло ў жыта, але і да рэчкі: “Лістья жэ, каторымі была ўбрана русалка, людзі бралі сабе дамой, штоб адвесці ад агарода бяду (ад мядведак, для харошага ўражая, ад засухі)” [8]. Адметным у лакальнай русальнай традыцыі в.Усоха-Буда з’яўляецца і такі момант: “русалка ў нашай мясцовасці была добрая, паэтаму, кагда её вялі, ана далжна была ўсем кланяцца” [8]. У в.Леніна Добрушскага раёна з русалкай звязвалі надзеі на добрую ўраджайнасць нівы. У структуры гэтага мясцовага абраду праводзін русалкі можна вылучыць наступныя абрадавыя моманты: выбар прыгожай дзяўчыны на ролю русалкі і прыгожага юнака на ролю русаліна; збор кветак, траў, крапівы, пляценне вянкоў і русальчынага хваста для русаліна; шэсце з аднаго боку вуліцы жанчын з русалкай, а з другога боку – мужчын і хлопцаў з русаліным; абход усіх вуліц з песнямі; шэсце да жыта; сустрэча “ражаных” на кожнай вуліцы з хлебам-соллю, каб “быў добры ўраджай, у наступным годзе было шмат хлеба”; ваджэнне карагодаў каля жыта; закідванне ў жыта “хваста русаліна”, што суправаджалася славеснай магічнай формулай: “радзі, радзі, жыта, ад лета да лета”; а таксама закідванне вянкоў; вяртанне ўдзельнікаў абраду з поля дадому і выкананне песні “Правялі русалку ад бору да бору”; закідванне прынесенай крапівы, узятай з убрання русалкі, на агарод з пажаданнем добрага ўраджаю.

Абрад праводзін русалкі на Лоеўшчыне вылучаецца полісемантычнасцю функцыянальнай скіраванасці. Цікавасць выклікаюць мясцовыя версіі інфарматараў наконт традыцыйных функцый русалак, іх месца знаходжання, разнастайнасці міфалагічных уяўленняў. Падрабязна прааналізаваныя Л.М.Вінаградавай палескія запісы далі магчымасць даследчыцы зрабіць наступны вывад: “Такім чынам, месцамі знаходжання русалак у траецка-русальны перыяд звычайна называл і: жытнёвае або канапляная поле і межы, лес, дрэвы, месца каля вады, балота, калодзежы, маеты, могілкі і іншыя “нячыстыя месцы” (напрыклад, перакрыжаванні); а пастаяннай іх лакалізацыяй лічылі часцей за ўсё “той свет (неба, рай, могілкі, магілы), куды яны адыходзілі пасля Русальнага тыдня, або ваду, мора – як мяжу паміж тым і гэтым светам” [2: с. 156]. Лакальная традыцыя г.п.Лоева захоўвае міфалагічнае ўяўленне аб “магільнай” русалцы, якую, паводле меркаванняў жыхароў, бачылі на могілках. Калі “магільных” русалак надзялялі станоўчымі рысамі, то русалкі, якія “вадзіліся” ў вёсках Бывалькі, Дзімамеркі, Лутава Лоеўскага раёна, заманьвалі чалавека ў жыта і маглі заказытаць яго да смерці.

Як цікавыя мясцовыя дэталі ў абрадзе праводзін русалкі ў г.п. Лоеве варта адзначыць “гойданне хвартухамі” ў бок лесу з мэтай адагнаць ведзьмаў і нячысцікаў, а таксама зачэпліванне дзяўчатамі на галінках дрэў і кустоў сарочак, каб задобрыць русалак, а таксама вянкоў, каб паваражыць пра долю (“чый вянок не завяне, ў той і доля лепшая будзе”), зачэпліванне вянкоў жанчынамі на “крастах” памерлых, ваджэнне карагода вакол насыпаных з пяска горак, на якіх сядзяць дзеці (“каб іх русалкі не пахваталі”), абмыванне русалкі каля ручая з мэтай выклікаць дождж. Мясцовай асаблівасцю ваджэння русалкі з’яўляецца “двухэтапнасць”: спачатку вялі русалку на могілкі, а затым – у жыта.

Прыведзеныя лакальныя варыянты абраднасці і паэзіі ваджэння русалкі – яскравае сведчанне суадносін агульнанароднага і мясцовага ў фальклоры.

Літаратура

  1. Барташэвіч Г.А. Беларуская народная паэзія веснавога цыкла і славянская фальклорная традыцыя. – Мн., 1985.
  2. Виноградова Л.H. Народная демонология и мифо-ритуальная традиция славян. – М., 2000.
  3. Зеленин Д.К. Избранные труды. Очерки русской мифологии: умершие неестественною смертью и русалки. – М., 1995.
  4. Кабашнікаў К.П. З глыбінь народнай творчасці // Памяць. Хойніцкі р-н. – Мн., 1993.
  5. Сачанка Б. Вечны кругазварот // Полымя, 1986. № 6.
  6. Соколова В.К. Весенне-летние календарные обряды русских, украинцев и белорусов. – М., 1979.
  7. Фальклорны архіў кафедры беларускай літаратуры ГДУ імя Ф.Скарыны. Запісана ў в. Вялікі Бор Хойніцкага раёна ад Харошка Праскоўі Данілаўны, 1915 г.н.
  8. Фальклорны архіў кафедры беларускай літаратуры ГДУ імя Ф.Скарыны. Запісана ў в. Усоха-Буда Добрушскага раё­на ад Ярмошкінай Ірыны Васільеўны, 1913 г.н.
  9. Фальклорны архіў кафедры беларускай літаратуры ГДУ імя Ф.Скарыны. Запісана ў в. Кузьмінічы Добрушскага раё­на ад Марчанка Галіны Сяргееўны, 1914 г.н.

Аўтар: В.С. Новак
Крыніца: Славянский мир на пороге третьего тысячелетия: Материалы Международн. научн. конф., г. Гомель, 15-16 мая 2001 г./Отв. ред. В. И. Коваль. — Гомель: БелГУТ, 2001. – 272 с. Ст. 150-152.