Зімовыя абрады i звычаі Гомельшчыны (на матэрыяле фальклору Гомельскага раёна)

0
125
Зімовыя абрады i звычаі Гомельшчыны (на матэрыяле фальклору Гомельскага раёна)

Сярод структурных кампанентаў калядна-навагодняга абрадавагу комплексу Гомельскага раёна можна вылучыць наступныя: тры куцці, прымеркаваныя да святкавання Ражаства, Новата года і Вадохрышча, абходныя шэсці калядоўшчыкаў, абрад ваджэння казы (мядзведзя, каня, кабылы і інш.), рытуальныя дыялогі заклікання марозу і заклінання неўрадлівага дрэва, прыкметы і павер’і, варажба, выкананне зімовых песень.

Што да падрыхтоўкі абрадавай трапезы, звязанай з куццёй, то варта адзначыць, што фактычны матэрыял з’яўляецца яскравым доказам праявы вузкалакальных асаблівасцей. Першую куццю, звязаную з Ражаством (Раством) называлі поснай, бо “варылі посную куццю, толькі вада, соль і сахар. А патом ету кашу, бяруць ета немножка сена, ложуць на кут, прыношуюць эту кашу, ставяць на кут да утра” (запісана ў в. Рудня-Марымонава ад Драбышэўскай Соф’і Дзмітрыеўны, 1939 г. н.). Варта адзначыць, што абрадавую страву (куццю) называл! ў многіх вёсках Гомельскага раёна “гушчай”, як і ў іншых мясцовасцях Гомельшчыны: “Самі патроху папробуем, а тады курам гушчу атнясём” (запісана ў в. Новая Гута ад Рысінай Ніны Гаўрылаўны, 1930 г. н.); “Дажыдалі першага дня Каляд, увечары ставілі ў печ гушчу” (в. Аздзеліна, ад Санько Вольті Маркаўны, перасяленкі з в. Нудзічы Брагінскага р-на) [1, с. 54]. На пытание, з якіх круп рыхтавалі куццю, мясцовыя жыхары ў асноўным адзначалі, што выкарыстоўвалі ячныя крупы (пярлоўку): “Дзелалі куццю з перлоўкай. Варылі яе на масле падсолнечным і дабаўлялі туда сахар, з печкі даставая” (запісана ў в. Даўгалессе ад Гусоўчанка Марыі Максімаўны, 1951 г. н.).

Абавязкова гаршчок з куццёй трэба было паставіць на сене, разасланым на стале, што звязвалі з нараджэннем Ісуса Хрыста: “I вот ужо як мая мама дзелала: яна ўжо даставала тую куццю з печкі і так ва ўгалочак такой, куток ставіла, а пад чыгунок ілі гаршок падсцілала сена. Мо есць такая легенда, звязаная з Раждзеством Ісуса Хрыста, што ён радзілся і яго не была чым запеленаць, і яго Мацер Божая, кагда радзіла, дык палажыла ў яслі, а там было сена” (запісана ў в. Даўгалессе ад Гусоўчанка Марыі Максімаўны, 1951 г. н.).

Паводле сведчанняў жыхароў в. Чкалава, у мясцовай традыцыі было прынята захоўваць гаршчок з куццёй на калядным стале пэўны час, “а тады ўжо на Шчадруху, на Новы год, той чагунок дастаеш і ўжэ з таго чагунка курам даеш із каляса жалезнага, насыпіш ужо тады, накорміш. На Новы год ужо дзеліш і ўсім па жменячцы. Такі закон — нада даваць, штоб здаровыя былі, штоб шчаслівыя былі тыя, каму даеш” (запісана ад Краўцовай Лідзіі Васільеўны, 1927 г. н.). У в. Новая Гута, як паведамілі жыхары, пасля таго, як усе члены сям’і за калядным сталом пачаставаліся куццёй, рэшткі яе адносілі курам: “Самі патроху папробуем, а тады курам гушчу атнясём. Курам неслі, каб добра нясліся” (запісана ад Рысінай Ніны Гаўрылаўны, 1930 г. н.).

Адметная мясцовая дэталь, звязаная ca святкаваннем Ражаства, — наяўнасць на калядным стале спецыяльна зробленых з цеста зааморфных фігурак (‘Тэта былі і маленькія каровы, авечкі, быкі”) і захаванне іх да Вадохрышча (“аддавалі скату, каб жывёла была заўсёды здаровая і давала многа малака, яшчэ каб заўсёды прыходзіла дадому і слухалася гаспадароў” (в. Дуянаўка) [1, с. 62].

Асобнай увагі заслугоўваюць звесткі пра сена або салому, якія клалі на стол пад абрус падчас калядна-шчадроўных святкаванняў. Напрыклад, у в. Аздзеліна з саломай, што ляжала на куце пад гаршком з куццёй, адбываліся маніпуляцыі, скіраваныя на павелічэнне ўраджайнасці жыта: “А пасля кладуць тую салому з кута на стол і пачынаюць малаціць. Колькі зярнятак упадзе на стол, столькі коп жыта нажнеш” [1, с. 54]. У в. Макаўе спецыяльна падрыхтаваны сноп, што знаходзіўся на покуці, “аббівалі”, “зерне сыпалі курам, а салому клалі на курыныя гнёзды, каб куры добра несліся, выводзілі куранят або абвязвалі гэтай саломай дзерава ў садзе, каб пладаносіла” [l,c.71].

Аграрна-магічнае значэнне надавалася саломе, якой абвязвалі пладовыя дрэвы, верылі, што ў такім выпадку яны будуць пладаносіць: “А тады тою саломаю на шчадруху абвязвалі яблыні і грушы, каб радзілі” [1, с. 54]. “Судачыненні са збожжам / хлебам і светам продкаў надаюць С. (саломе) тыповы магічны змест. С. з каляднага стала неслі ў поле, абвязвалі вакол садовых дрэў, падпяразвалі ёю бясплодных жанчын” [2, с. 424]. У в. Міхалькі, паводле сведчанняў інфармантаў, абавязкова клалі на гаршчок з куццёй хлеб, якому як важнаму сакральнаму прадметнаму атрыбуту таксама надавалася магічнае прадуцыравальнае значэнне: “Перад тым, як паставіць куццю на стол, клалі сена і засцілалі скацеркай, а на куццю клалі хлеб. Патом сена аддавалі скаціне і падсцілалі курам, каб самі садзіліся на яйцы. Хлеб аддавалі каровам, штоб яны легка цяліліся” [1, с. 72].

Калі першую куццю, што адзначалі напярэдадні Ражаства, называлі “беднай” (в. Даўгалессе), “поснай”, “галоднай” (в. Рудня-Марымонава), то другая куцця, якую святкавалі перад Новым годам, была, паводле сведчанняў жыхароў, багатай, “шчодрай”: “А вот ужэ куцця пад Новы год багатая была, тагда можна было есці ўсё” (запісана ў в. Зябраўка ад Букаўцовай Алены Пятроўны, 1937 г. н ”. Варта адзначыць, што самі жыхары дакладна адрозніваюць тры віды куцці: “Каляды ж сядзьмога января — первая, то посная куцця. Цяперака другая куцця — ета Новы год, ета ўжэ скаромная, 14 января. А трэцяя куцця — Крашчэніе. Тры куцці — ета калядная, навагодняя (старога Новага года) і крашчэнская” [1, с. 76].

У лакальных традыцыях Гомельскага раёна рытуальны дыялог запрашэння Мароза (у аснове звароту ляжалі народныя вераванні, звязаныя з духамі продкаў) на калядную вячэру быў прымеркаваны як да святкавання першай куцці, так і другой, і трэцяй: “Мароз звалі абязацельна. Сначала первы хазяїн, ну, бацькі ў нас не было, матка мая набірае первая ложку і к акну: “Мароз, мароз, ідзі куццю есці” (I так тры разы)”” (запісана ў в. Даўгалессе ад Гусоўчанка Марыі Максімаўны, 1951 г. н.); “На багатую куццю дык во як звалі Мароз! Выйдзе матка, бярэць пугу і кажа: “Мароз, мароз, хадзі кашу есць” (Тры разы так дзелалі)”” (запісана ў в. Рудня-Марымонава ад Драбышэўскай Соф’і Дзмітрыеўны, 1939 г. н.); “… а тады зноў посная куцця, а тады “піскуха” ўжо перад Крашчэннем, а тады ўжо садзем пад стол дзетак, нас матка — пад стол ды тады кажа: “Мароз, хадзі куццю есць, летам не прыходзь да не марозь не гуркоў, не бульбы, не памідораў, нічога!” (запісана ў в. Старыя Дзятлавічы ад Ткачовай Алены Варфаламееўны, 1929 г. н.).

Устойліва захоўваюцца ў памяці жыхароў Гомельскага раёна навагоднія шлюбныя варожбы, што пацвердзілі і матэрыялы фальклорнай экспедыцыі, праведзенай у 2021 г. Як слушна падкрэсліў А.I. Гурскі, “традыцыйная сувязь варожбаў з навагоднім перыядам указвае на тое, што гэты перыяд успрымаўся як вельмі важны і адказны этап у жыцці, які вызначаў лёс людзей. Навагодне-хрышчэнскія варожбы — гэта ў перавазе сваёй “асабістыя” варожбы, якія маюць непасрэдныя адносіны да лёсу чалавека, яго шлюбнага саюзу” [3, с. 79-80]. Галоўныя матывы мясцовых варыянтаў варожбаў традыцыйныя: прагназаванне імя суджанага (“3 куцці бяруць первую корачку і ідуць па ўліцэ, еслі ўстрэцяць мужчыну, то імя нужна спрасіць, і той будзя жаніх” (запісана ў в. Зябраўка ад Букаўцовай Алены Пятроўны, 1937 г. н.)), вызначэнне, хто першай з дзяўчат замуж выйдзе (“Вязалі платочкі носавыя ўзялкамі і кідалі ў ночвы (дзеравянныя карыты) і палалі: чый выскачыць, тая первая замуж выйдзе” (запісана ў в. Зябраўка ад Букаўцовай Алены Пятроўны, 1937 г. н.)), а таксама, адкуль менавіта, з якога боку прыедуць сватацца (“Тожэ кідалі сапагі, валенкі чэраз забор, у якую сторану ўпадзе носам, адтуль і жаніха чакаць” (запісана ў в. Міхалькі ад Чачанковай Марыі Рыгораўны, 1940 г. н.)).

Сярод адметных відаў варажбы варта вылучыць наступныя: гэта варажба пад сімвалічнай назвай “мост масціць”, калі “бралі палкі і папярок рэчкі паложуць, і дамой бягуць, прыгаворваючы: “Хто са мной на рэчкі палачкі сабіраць?”” (запісана ў в. Рудня-Марымонава ад Драбышэўскай Соф’і Дзмітрыеўны, 1939 г. н.), а таксама варажба-тлумачэнне, для выканання якой надзвычай важнымі былі, напрыклад, такія прадметы, як цыбуля, грошы і лялька: “Варажылі: ляльку дзелалі, цыбулю клалі ў начоўкі. Цыбуля — за п’яніцу выйдзеш, калі грошы — за багатага, калі лялька — дзеўка будзе сама” (запісана ў в. Бабовічы ад Коласавай Марыі Сямёнаўны, 1941 г. н.). Паводле ўспамінаў жыхароў в. Даўгалессе, варажылі не толькі дзяўчаты, але і хлопцы (такія варожбы сустракаюцца рэдка): “Матчын брат варажыў так: набіраў у кружку вады, лажыў дзве такія палачкі і ставіў пад краваць, і гаварыў: “Сужаная, ражаная, прыйдзі, перавядзеш мяне чэраз эту”. Ну, і што ж, ноччу сніцца жэншчына, каторая просіць: “Перавядзі мяне чэраз рэчку”. І точна на ёй жаніўся” (запісана ў в. Даўгалессе ад Гусоўчанка Марыі Максімаўны, 1951 г. н.).

У вёсках Гомельскага раёна напярэдадні Вадохрышча, як і ў іншых мясцовасцях Гомельшчыны, адзначалі трэцюю куццю. Асноўныя абрадавыя моманты яе святкавання былі звязаны з асвячэннем вады і маляваннем “крыжыкаў” на сценах хаты і гаспадарчых пабудоў. Народныя вераванні жыхароў грунтаваліся на магічных уласцівасцях вады і крыжа, якія “перамагалі і выганялі нячыстую сілу з жыццёвай прасторы чалавека” [4, с. 156]. Наприклад, семантику намаляваных крыжоў жыхары в. Целяшы звязвалі з засцярогай хаты ад злодзеяў: “На кожных дзвярах і вокнах у двары малявалі крэсты, каб засцерагчы сваю хату, каб не было вораў” [1, с. 105]. У некаторых вёсках Гомельскага раёна на рэчцы высякалі палонку, а таксама крыж з лёду і аблівалі яго бурачным сокам: “Вырубліваюць такі крэст, ставяць. Вараць буракі і этай юшкай краснай абліваюць увесь крэст. Стаіць такі бальшы красны крэст” (запісана ў в. Церуха ад Майсеевай Ніны Аляксандраўны, 1935 г. н.). Мясцовыя жыхары верылі ў засцерагальныя магічныя ўласцівасці крыжа, каля якога святар асвячаў ваду.

Паводле сведчанняў інфармантаў, па сённяшні дзень у народзе вераць у святую ваду, якую “свяцілі на Крашчэнне. Напрімер, дом здзелаеш новы, вадой папырскаеш, бальны чалавек — нашча дані папіць, дзіцёначку лічанька патрэш, вот гэтай свяцонай вадой і цяпер даражаць” (запісана ў в. Новая Гута ад Рысінай Ніни Гаўрылаўны, 1930 г. н.). Як адзначылі жыхары в. Церуха, на Вадохрышча “гаспадары свяцілі ваду і акраплялі ёю свае хаты. … Лічилася, што гэтая вада дапамагае ад розных хвароб чалавека і жывёлы і захоўваецца на працягу ўсяго года ў кожнай хаце за абразамі” [1, с. 92].

У сістэме зімовай каляндарнай абраднасці важнае месца адводзілася калядным абходам, калі збіраліся калядоўшчыкі, пераапраналіся, выкарыстоўваючы пры гэтым розныя маскі (антрапаморфныя і зааморфныя), і абходзілі двары, адрасуючы віншаванні гаспадарам і іх дзецям: “На Каляды сабіраліся, перадзяваліся, хто ў што: цыганяў, у коз. І казу бралі, то барана бралі. І хадзілі пад вокнамі, не так як цяперака ходзяць у хату. А то пад вокнамі ходзіш і крычыш: “Дазвольце спець вам песню”. Ну, і яны гавораць: “Пажалуйста” … Хлопцам пелі аддзельна, а дзеўкам аддзельна” (запісана ў в. Даўгалессе ад Стахоўскай Мальвіны Мікалаеўны, 1939 г. н.); “Перадзяваліся ў казу, цыгана, мядзведзя” (запісана ў в. Пясочная Буда ад Гарадковай Аляксандры Макараўны, 1926 г. н.). У калядным гурце сярод маскіраваных персанажаў іншы раз прысутнічалі: “нявеста”, “урач”, “каза”: “На свята сабіраліся жанчыны, маладыя дзеўкі адзяваліся ў розныя наради. Дзелалі нявесту, дзелалі ўрача, казу і хадзілі па хатах з гармошкай” (в. Аздзеліна) [1, с. 56].

Як сведчаць фактычныя матэрыялы, у вёсках Гомельскага раёна распаўсюджанымі былі і абходы калядоўшчыкаў з зоркай: “7-га январа пад вечар маладыя ходзяць са звяздою. … Маладзёж носіць зробленую звязду: палка, на якой прымацаваны восем колічкаў, яны ўсе прыбраны ў цвятную бумагу, дожджык. У цэнтры звязды знаходзіцца ікона Ражаства. Яны падыходзяць да хаты, адзін ідзе і спрашуе ў хазяїна: “Ці пусціце звязду?” Калі хазяїн дае дазвол, то яны ўсе ca звяздой заходзяць у хату. Перахрысціўшыся, становяцца ліцом да ікон і спяваюць:

Раждзество твае, Хрысце Божа наш,
Воссіяе міра і свет служашчый,
Цябе кланейцеся, сонцу праўды,
І цябе вядзеце з высаты вастока,
Госпадзі, слава цябе”
(в. Гадзічава) [1, с. 57].

Як правіла, калядоўшчыкаў заўсёды адорвалі. Паводле сведчанняў жыхароў в. Даўгалессе, абавязковым сярод калядных дароў быў хлеб: “Калядоўшчыкам давалі сала, хлеб, канфеты, калбасу, у каго што было. А хлеб абязацельна давалі, таго што его бралі для скаціны. У каго карова забалее, давалі тэты хлеб. … Яго счыталі як святы, і еты хлеб хавалі” (запісана ад Стахоўскай Мальвіны Мікалаеўны, 1939 г. н.). Калі гаспадары не выяўлялі шчодрасці ў рытуале адорвання калядоўшчыкаў, то тады іншы раз моладзь свавольнічала, як напрыклад, у в. Новыя Дзятлавічы: “Хадзілі па хатам, хто даваў вельмі мала, таму дзелалі якую-та праказу. Маглі дзверы завязаць провалкай, а самые такіе здатные залазілі на хату на крышу, на дах і на комін лажылі сцякліну. Назаўтра бабка хоча затапіць печ, запальвае, а дым не ідзе” (запісана ад Халімончыкава Міхаіла Мікалаевіча, 1955 г. н.).

Прыведзеныя ў артыкуле матэрыялы па зімовай абраднасці Гомельскага раёна дэманструюць багацце лакальных асаблівасцей, звязаных са святкаваннем Ражаства, Новага года і Вадохрышча, а таксама раскрываюць светапогляд беларусаў.

Спіс выкарыстанай літаратуры і крыніц

  1. Народная духоўная культура Гомельскага раёна / Укладанне, сістэматызацыя, тэксталагічная праца і рэдагаванне В. С. Новак. — Гомель: ААТ “Полеспечать”, 2007. — 456 с.
  2. Міфалогія беларусаў: Энцыкл. слоўн. / склад.: I. Клімковіч, В. Аўтушка; навук. рэд.: Т. Валодзіна, С. Санько. — Мінск: Беларусь, 2011.-607 с.
  3. Каляндарна-абрадавая паэзія ∕ А. С. Ліс [і інш.]; навук. рэд. А. С. Фядосік. — Мінск: Бел. Навука, 2001. — 515 с.
  4. Кухаронак, Т. I. Каляды / Т. I. Кухаронак // Нарысы гісторыі культуры Беларусі: у 4 т. Т. 3. Культура сяла XIV — пачатку XX ст. Кн. 2. Духоўная культура / А. І. Лакотка [і інш.]; навук. рэд. А. І. Лакотка. — Мінск: Беларуская навука, 2016.-751 с.

Аўтар: В.С. Новак
Крыніца: Канцэптасфера народнай духоўнай культуры: традыцыі і сучаснасць зборнік навуковых артыкулаў / рэдкал. А. Μ. Воінава (гал. рэд.) [і інш.]; Гомельскі дзярж. ун-т імя Ф. Скарыны. — Гомель: ГДУ імя Ф. Скарыны. — С. 212-218.