Жлобін. Назва паводле легендаў і паданняў

0
102
Жлобін горад

Жыла ў нас некалі бабка. Так атрымалася, што засталася старая кругом адна. Спачатку дзеда маланкай у полі забіла. Пайшоў Яўхім аднаго разу сена грэбці. Хмара грувасткая, чорная насунулася, што тая ноч. Усе пачалі хавацца па кустоўі, пад часовымі буданамі, а ён сабе гроб ды скідваў у копны. Навокал ужо такі грукат стаяў, што і перадаць страшна, маланкі паласавалі неба. Вясковец закончыў кідаць стог, і тут грымнула-трэснула так, нібыта зямлю прабіла. Сяляне са страху ажно вочы пазакрывалі, а калі расплюшчылі, то ўбачылі, што Яўхім ляжыць на спіне, а з яго дым валіць. Тут нейкая кабеціна не вытрымала і закрычала:

— Ой, Божачка, забіла Яўхіма!
— Можа, прыкідваецца? У яго не купіць.
— А чаго гэта ад яго дым ідзе? Нешта тут, людцы, не тое…
— Відаць, і на самай справе забіла.
— Давайце падыдзем, паглядзім, чаго ён там расклаўся?

Гаманілі людзі, а падысці баяліся, бо навальніца не заціхала, а, наадварот, яшчэ болей узмацнялася. I тут нехта ціха прамовіў:

— Слухайце, а ці не ляцяць сюды ўсялякія нячысцікі з Яўхімам развітвацца? Ці не забіла яго і на самай справе?

Цяпер ужо ўсё ўспрымалі ўсур’ёз. Баяліся і пераглядваліся паміж сабой.

— Мы падыдзем, а там якраз яго душа з цела вылятаць будзе…
— То і што?
— А раптам і яшчэ каго з сабой прыхопіць?
— Не здолее, пасля смерці гаспадара яна не такая страшная.
— Адкуль ты ведаеш?
— Неяк старыя людзі гаманілі, а я чуў.

Усё ж асмеліліся падысці да Яўхіма. I на самай справе аказалася, што селянін ужо нежывы, а дым з яго ішоў, бо ўдарыла маланка і вопратку падпаліла. Людзі жагналіся, але кратаць нябожчыка рукамі не адважваліся. Потым усё ж паклалі яго на калёсы і прывезлі ў вёску.

Так старая згубіла мужа. Ды на гэтым няшчасці яе не скончыліся. Дзеці былі ўжо дарослыя і, здавалася, маглі дагледзець матулю, але і з імі ліха здарылася. Дачка — старэйшая — пайшла з сяброўкамі ў лес. Там натрапілі на буйныя ягады, хутка набралі ўсе пасудзіны і закрычалі:

— Гэлька, пайшлі ўжо!

А яна надта заядлая да працы была, уся ў матулю. Вырашыла яшчэ ягад набраць. Пакрычалі, пакрычалі жанчыны і пакіравалі дамоў, бо падумалі, што Гэлька з іншага боку выйшла і ўжо дома іх чакае.

Засталася жанчына адна ў лесе. I бяда не прымусіла сябе доўга чакаць: харамаціна-мядзведзь вываліўся з-за елкі так раптоўна, што Гэлька і крыкнуць не паспела. Як даў мядзведзь лапай па спіне, то і хрыбет зламаў.

Чакала, чакала дома матуля, бегала па суседках, распытвала, але ніхто не мог дакладна сказаць, дзе засталася Гэлька. Пабеглі два браты ў лес шукаць, але дзе ж ты чалавека ў бяскрайняй пушчы знойдзеш, ды яшчэ калі не ведаеш, куды ён пакіраваў? Паблукалі, паблукалі і ні з чым прыйшлі назад. Гору матулі не было мяжы.

Тую мясціну, дзе загінула няшчасная жанчына, адшукалі выпадкова. Мужчыны бралі дровы і наткнуліся на нейкія анучы. Нехта здзівіўся:

— Чаго гэта тут анучы параскіданы?
— I на самай справе.
— Давайце наўкола добра паглядзім, — запрапанаваў адзін з вяскоўцаў.

Пабеглі ў розныя бакі і неўзабаве знайшлі рэшткі посуду, у якім, відаць, чарніцы былі, а потым, пад густой ялінай, і шкілет. Тут толькі прамовіў стары вясковец:

— А ці не Гэлька гэта, хлопцы?

Паведамілі яе матулі, і тая адразу ж пазнала, што анучы гэтыя не што іншае, як парваная вопратка дачкі.

Але і на гэтым гора жанчыны не скончылася. Недзе ўсяго праз год пасля трагічнай смерці дачкі напаткала яе страшная бяда, якая зусім у гаспадыні зямлю з-пад ног выбіла.

Сабраліся сыны неяк увечары ў хаціне і гамоняць:

— Мы, мама, надумалі заўтра ў лес падацца.
— Што вы там забыліся?
— Бярвенняў на зіму навозім, а вясной новую хаціну паставім.
— Хіба нам у гэтай цесна?
— Цесна не цесна, але трэба новую будаваць, бо хутка час прыспее жаніцца, а дзе мы ўсе ў такой развалюсе ўжывемся?
— I то праўда, — пагадзілася жанчына.
— Вось мы і вырашылі заўтра паехаць. Работы неадкладнай пакуль што няма, дарогі не надта замяло. Двое санак запражом і падамося. Пару дзён павозім, то добры знак будзе.
— Глядзіце, дзеткі. Як задумалі, так і рабіце, толькі каб усё добра атрымалася…
— Усё добра будзе, не хвалюйся. Мы ж не па адным паедзем, а ўдвух.
— Вы ж ведаеце, я заўсёды перажываю.
— Ведаем, таму і стараемся дамоў заўсёды зараней прыехаць.
— То паежце, сыночкі, ды лягайце спаць, заўтра ж рана ўставаць, ды і работа нялёгкая вас чакае.

Ранкам сыны паехалі, а матуля, нібы адчувала, што нешта здарыцца, да варот іх правяла і яшчэ раз папрасіла:

Вы ж глядзіце, дзеткі, сцеражыцеся, бо ў лесе ўсё можа здарыцца.

Тыя заспакоілі маці і пагналі коней.

У лесе хлопцы, абодва здаровыя, што дубы, навалілі бярвенняў, накацілі іх на сані і ўжо сабраліся дамоў ехаць. Тут малодшы і кажа:

— Давай яшчэ вось гэтую сасну звалім.
— Навошта?
— Лішняе бервяно будзе, ды якое… Дарога добрая, коні ў нас выкармленыя, моцныя, пацягнуць. Самі ўзбоч пойдзем.
— А што? Давай.

Надсеклі дрэва, напружыліся і завалілі яго. Але сасна тая не ўпала на зямлю, а завісла ў густым голлі.

— Вось табе і маем.
— На тое ён і лес, — павучальна прамовіў малодшы, — каб нас, дурняў, вучыць.
— Злавацца на лес нельга, бо ён і адпомсціць можа.
— То паедзем?
— Паехалі. Зараней прыедзем, каб матуля не перажывала, а то ўжо, відаць, выглядвае нас у акно.
— Давай яшчэ люлечкі раскурым і пакіруем. Хадзі сюды, тутзацішна.

Сталі люлечкі распальваць, не глянулі ўверх. А калі пачулі трэск, то ўжо позна было: тая самая гонкая сасна накрыла братоў.

Коні позна ноччу самі дамоў сані прыцягнулі. Па слядах на другі дзень знайшлі і братоў. Што тут з матуляй сталася. Трымалі яе за рукі, каб сама на сябе смерць не наклікала. Неяк пакрыху адышла і засталася жыць адна ў старой хаціне. Любіла старая сядзець на прызбе ды сама з сабой размаўляць. Сяляне, каб не ўбачыла гаспадыня, выразна пакручвалі пальцамі ля скроні, маўляў, дажылася. Ды старая на гэта не звяртала ўвагі. Яна заставалася разам са сваімі думкамі, меркаваннямі адна.
Неяк ехаў багаты памешчык у брычцы. Загадаў лёкаю, каб не гнаў, а сам азіраўся па баках, разглядваў краявіды ды мурлыкаў песню пад нос. Тут лёкай і кажа:

Пане, глядзіце, вунь старая сядзіць. Пра яе людзі кажуць, што яна сама з сабой размаўляе.
— То пад’едзь ціха, і мы паслухаем. Цікава ж.

Брычка ўшчыльную пад’ехала да хаціны з другога боку.

Лёкай і пан, стаіўшыся, сталі слухаць. Але нічога дзіўнага не пачулі, хутчэй, наадварот — памешчыку падалося, што гаспадыня надзвычай прачула разважае пра сваіх дзяцей.

— А дзе яе дзеці? — запытаўся ён у лёкая.
У яе бядотны лёс, пане. Усе яе родныя загінулі. Мужа маланка на лузе забіла. Дачку, відаць, мядзведзь парваў, а сыноў зусім нядаўна сасна прыбіла.
— Сумны лёс. I нікога ў яе болей няма?
— Не.
— Як жа яна адна?
— Ды вось так і гаруе.
— Хоць ты ёй дапамажы…
— Воля ваша, пане.
— Ведама, мая. Давай падыдзем да яе, пагамонім.

Падышлі да гаспадыні, павіталіся, памешчык і гаворыць:

— Як, бабуля, жывеш?
— Дрэнна, вельмі дрэнна… Працаваць не магу, таму есці няма чаго. А працаваць ужо сілы не стае. Вось сяджу тут цэлымі днямі. Прынясе хто паесці, падзякую, а не, то і так спаць кладуся.
— Дык неяк жа трэба з гэтага становішча выкручвацца?
— Каб маладзейшая была, то, бясспрэчна, выкруцілася б, а так… Каму я ўжо трэба?
— Бабуля, а ты замовы шаптаць навучыся.
— Ды я ўмею, панічыку.
— То і шапчы іх людзям на вылячэнне. Яны табе дзякаваць будуць і дапамагаць, адпаведна.
— I сапраўды, панічыку. Дзякуй табе, і не здагадалася б.

Пачала бабуля шаптаць замовы. I што ж вы думаеце?

Так добра ў яе пайшла гэтая справа, што неўзабаве стала лепшай знахаркай ва ўсім наваколлі, любую хваробу як рукой здымала. Цяпер жанчына ўжо не ведала, што такое голад і холад, бо вяскоўцы ёй шчыра дапамагалі, не пакідалі адну, а нават прапаноўвалі, да каго ў хаціну жыць перабрацца. Ды гаспадыня адмаўлялася, спасылаючыся на тое, што ёй ужо нядоўга жыць засталося на белым свеце.
Давялося ёй аддзячыць і таго добрага пана. А здарылася вось што.

Аднаго разу, ён з гасцямі паехаў конна на паляванне. Там набегаўся, накрычаўся, і захацелася яму піць. Слуга адмаўляў гаспадара:

Паночку, нельга, бо можна захварэць цяжка.
— Але ж так смага даймае, што не магу трываць.
— Патрывайце, зараз я на вогнішчы снегу растаплю, гарачай вады пап’яце.
— Пакуль ты распаліш вогнішча ды снег растопіш, то я лепей з ручаіны пап’ю.

Так і зрабіў. А праз пару гадзін падхапілася ў яго гарлянка. Горла запухла, твар ссінеў, памешчык ледзьве дыхаў. Родныя загаласілі над ім, нібы над нябожчыкам. I тут да пані падляцеў лёкай:

— Бабулька прыйшла, тая, што замовамі лечыць, просіць, каб яе да пана прапусцілі. Бярэцца дапамагчы.
— Прапусціце неадкладна! — загадала пані, сама кінуўшыся насустрач магчымай выратавальніцы.

Бабулька нешта пашаптала, паціснула на горла, паглядзела па баках і сказала:

Але ж і зоб цябе душыць.

Памешчык, відаць, адчуў палёгку і захацеў паўтарыць гэтае слова, ды не вельмі атрымалася. З запухшага пакуль яшчэ горла вырвалася толькі:

— Жлоб душыць…

Бабка засмяялася, а за ёй і астатнія.

— Цяпер жыць абавязкова будзеш. панічык мой.

Пан у падзяку загадаў збудаваць старой дом, зямлі нарэзаць і да смерці сачыць за бабулькай. Мясцінку тую назвалі Жлоб, а потым — Жлобін.

Аўтар: А. Ненадавец
Крыніца: Гомельшчына: Назвы населеных пунктаў паводле легендаў і паданняў / Склад., запіс, апрац. А. М. Ненадаўца. — Мн.: Беларусь, 2001. — 415 с.: іл. — (Мой родны кут). Ст. 200-203. Ст. 12-13. Ст. 131-136.