Вобразы чараўнікоў, міфалагічныя ўяўленні пра вужа і гадзюку ў аповесцях Анатоля Бароўскага «Вужык», «Сцеражыся майго гневу»

0
112
Вобразы чараўнікоў, міфалагічныя ўяўленні пра вужа і гадзюку ў аповесцях

У аповесцях «Вужык» і «Сцеражыся майго гневу» Анатоль Бароўскі адлюстраваў асаблівасці светапогляду, рэлігійна-магічныя ўяўленні беларусаў-палешукоў, жыхароў Мазырскага краю, сваёй малой радзімы. Найбольш загадкавымі ў творах з’яўляюцца вобразы людзей са звышнатуральнымі здольнасцямі — дзядуляў Міхася і Нікадыма, названых пісьменнікам чараўнікамі. У аповесцях знайшлі адлюстраванне беларускія народныя вераванні пра вужа і гадзюку. Мэта артыкула — выяўленне спецыфікі вобразаў дзеда Міхася («Вужык») і дзеда Нікадыма («Сцеражыся майго гневу»), вызначэнне асаблівасцей ідэйна-мастацкага пераасэнсавання аўтарам аповесцей нацыянальных міфалагічных уяўленняў, звязаных з хтанічнымі істотамі — анімалістычнымі персанажамі твораў.

Чараўнікі і знахары займаюць адметнае месца ў сістэме дэманалагічных вераванняў беларусаў. У этнографаў не існуе адзінай думкі наконт размежавання характарыстык і функцый вышэйзгаданых персанажаў, іх дакладнага з навукова-тэарэтычнага пункту гледжання тэрміналагічнага азначэння. Так, аналізуючы семантыку персанажа са звышнатуральнымі здольнасцямі, звязанага з нячыстай сілай, Л.М. Вінаградава сярод яго шматлікіх палескіх назваў вылучае «чародей, чаровник» [1, с. 257]. «Цяжкасці ў апісанні персанажаў, якія адносяцца да катэгорыі калдуноў і знахароў, звязаныя з тым, што ў мясцовай традыцыі тэрміналагічна не адрозніваюцца два класы паўдэманічных істот: калдун (чалавек, які выкарыстоўвае сваё веданне пераважна ў шкоднасных мэтах) і знахар (чалавек, які выкарыстоўвае сваё звышведанне пераважна ў мэтах дапамогі аднавяскоўцам). Для абодвух персанажных тыпаў у Палессі ў роўнай ступені характэрныя назвы і калдўн, і знахор», — заўважае даследчыца [1, с. 257]. У. Лобач і С. Санько лічаць, што знахар, «паводле народных уяўленняў — чалавек, надзелены звышнатуральнымі (магічнымі) здольнасцямі, якія ў адрозненне ад чараўніка выкарыстоўвае для дапамогі людзям» [2, с. 192]. У.І. Коваль выказвае наступнае разуменне сутнасці знахара: «У народнай свядомасці знахар (чалавек, які валодае таемнымі ведамі) прынцыпова адрозніваецца ад вядзьмарак і ведзьмакоў сваім добразычлівым стаўленнем да людзей і сувяззю з хрысціянскай рэлігіяй» [3, с. 163]. Паводле назіранняў, вопыту этнаграфічнай дзейнасці А.К. Сержпутоўскага, чараўнікі поруч з ведзьмамі і калдунамі, згодна з міфалагічнымі уяўленнямі беларусаў-палешукоў, — гэта «людзі-духі» [4, c. 406], якія робяць зло, уяўляючы сабой шкаданосныя істоты, звязаныя з нячыстай сілай. У зборніку «Прымхі і забабоны беларусаў-палешукоў» А.К. Сержпутоўскі, напрыклад, прыводзіць наступнае народнае вераванне: «Ведзьмы й чараўнікі псуюць у кароў малако, адбіраюць яго сабе» [4, с. 417]. Таксама беларускі этнограф прыводзіць тэкст пад нумарам 2174, адзін са шкаданосных персанажаў якога знахор: «Каб зрабіць суседу ці каму-небудзь ліхо, знахор ці ведзьма скідае з сябе адзежу й голым ідзе ў поле <…>» [4, с. 416]. «Даволі часта атрымлівалася так, што ў разуменні нашых продкаў знахарства асацыіравалася і са… шкодніцкай магіяй», — сцвярджае А.М. Ненадавец [5, с. 254]. У. Ганчар вылучае тып палескіх знахароў, якія нібыта атрымлівалі свае здольнасці ад нячыстай сілы, згодна з пашыраным меркаваннем, надзяляліся здольнасцю ўплываць на навакольны свет у станоўчым і адмоўным кірунку <…> [6, с. 203]. У «Руска-беларускім слоўніку», дапоўненым выданні слоўніка, апублікаванага ў 1953 г. пад рэдакцыяй Я. Коласа, К. Крапівы і П. Глебкі і перавыдадзенага ў 1982 і 1991 гг., адзін з перакладаў слова «знахарь» на беларускую мову: «чараўнік» [7, с. 531].

Літаратурныя персанажы — чараўнікі Міхась і Нікадым — увасобілі ў сабе пераважна народныя ўяўленні пра знахароў, якія пакліканы небам дапамагаць людзям. Дзед Міхась і дзед Нікадым вераць у Бога і сілу хрысціянскай малітвы, валодаюць магічнымі ведамі, свае звышнатуральныя здольнасці выкарыстоўваючы выключна дзеля дабрыні. Вылучаючы знахароў, якія дапамагаюць людзям у адрозненне ад «знахароў-шкоднікаў», Л.М. Вінаградава адзначае, што «знахар-памочнік» «нейтралізуе псоту, вылечвае людзей і хатнюю жывёлу, вяртае жывёлін, якія зніклі, абясшкоджвае “завітку”, распазнае віноўніка бедстваў альбо прычыну гаспадарчага заняпаду» [8, с. 411-412]. У аповесці «Сцеражыся майго гневу» Анатоль Бароўскі згадвае пра Нікадымавыя «абразы Божай Маці з маленькім Ісусам Хрыстом» [9, с. 215], якія калісьці пасеклі зласліўцы. Ствараючы вобразы людзей, звязаных з паралельным светам, пісьменнік называе Міхася і Нікадыма чараўнікамі. Таксама ў тэксце аповесці «Вужык» лячэбная практыка дзеда Міхася вызначаецца як «знахарства-лячоба» [10, с. 39]. Падзеі, адлюстраваныя ў творы, адбываюцца ў вёсцы Крушнікі, што на Мазыршчыне ў перыяд афіцыйнага панавання атэізму, калі знахарства лічылася шарлатанствам. Анатоль Бароўскі выказвае адно з народных меркаванняў адносна негатыўнага стаўлення прадстаўнікоў савецкай ўлады і прафесійнай медыцыны да знахарства: «Урачы, мусіць баяліся, што дзед Міхась адбярэ ад іх хлеб і падарве аўтарытэт савецкай, самай перадавой медыцыны ў свеце.» [10, с. 40].

Апісанне кампанентаў знахарскай практыкі Міхася і Нікадыма не выходзіць за межы светапогляднай сістэмы, характэрнай для традыцыйнай народнай культуры. У вобразах персанажаў аўтарам твораў падкрэсліваюцца такія рысы, як суладдзе з прыродай, веданне таямніц флоры і жывёльнага свету роднага краю, уменне прымяняць карысныя для чалавека адвары і настоі з зёлак. Анатоль Бароўскі апісвае, як дзед Нікадым і Міхаська, яго ўнук, гатавалі ў чыгунках адвары і настоі з зёлак, «расклаўшы агонь каля самага ўзболатка, куды ніхто не мог дабрацца і перашкодзіць рабіць тую працу, якая доўжыла ім жыццё, давала сілы…» [9, с. 213]. Калі знахар «выкарыстоўваў для лекавання сілу траў або адвары і настоі, яго называлі “траўнікам” <…>» [11, с. 245]. У лячэнні жаночага бясплоддзя Нікадым ужываў узятую ў жыхаркі сваёй хаты атруту: «дабаўляў кропельку яе ў адвар з сямнаццаці зёлак. Гэты сакрэт трымаў дзед у тайне <…>» [9, с. 214]. Стары Міхась валодае таямнічым дарам вылечваць ад розных хваробаў людзей і хатніх жывёл, ведае месцазнаходжанне кароў, «якія адбіліся ад статка і намерыліся начаваць у лясных нетрысках» [10, с. 39]. Ён паспяхова лечыць людзей, якім не змаглі дапамагчы і ў «самых лепшых клініках і інстытутах» [10, с. 40]. Так, дзед Міхась выратоўвае дзяўчынку, якая «не магла хадзіць — адняліся ногі» [10, с. 39]. Аўтар твора адзначае, што дзед «нешта шаптаў над яе галавой» [10, с. 39]. Аналагічны выпадак адлюстраваны ў аповесці «Сцеражыся майго гневу»: жыхар глухога паляшуцкага лесу Нікадым вылечвае дачку жанчыны, усе намаганні якой знайсці сродкі вылячэння хворага дзіцяці ў прафесійных медыкаў заставаліся безвыніковымі: «Цэлы свет аб’ездзіла — нідзе не далі рады» [9, с. 211]. Дзякуючы чараўніку, пачынае зноў хадзіць адна з гераінь аповесці «Сцеражыся майго гневу» Мальвіна, маці персанажа твора Вінцука Уюнова. У яе таксама адняліся ногі пасля ўбачаных злавесных дзеянняў вядзьмаркі Макушыхі, якая «стоячы ззаду, бы грак, махала рукамі» [9, с. 177], «наводзіла на яе сурок, бяду» [9, с. 177]. Згодна з успамінамі Вінцука, яго маці «рэзка тады азірнулася, адчуўшы, як па спіне прайшоўся колкі халадок, і тая не паспела нават апусціць рукі — так і засталася з паднятымі. А потым ужо рэзка апусціла, сагнулася, і нішком пашкандыбала прэч.» [9, с. 177].

Пісьменнік паказвае адухоўленасць чараўнікоў, іх абыякавасць да каштоўнасцей, якія спакон вякоў з’яўляюцца прадметамі чалавечага культу. Нікадым здаваўся людзям дзіваком, а ён, у сваю чаргу, «не мог уцяміць, як можна жыць пад прымусам Сатаны, падпарадкоўвацца начальнікам і абставінам, мітусіцца ў чалавечым мурашніку <…>» [9, с. 209]. Чараўнік не перашкаджае свайму ўнуку, які знайшоў скарб з золата і брыльянтаў, закінуць гэтае зіхоткае багацце ў багну. Пазітыўная духоўнасць дзеда Міхася праяўляецца ў яго сумленнасці: «Адчуў, што з гадамі страціў сваю цудадзейную сілу як народны лекар, а падманваць людзей сваім бяссіллем не хацеў» [10, с. 40]. Чараўнікі дапамагаюць людзям амаль бескарысліва. Міхась дазваляе сабе прыняць ад тых, каго ён вылечыў, толькі «траячку», адказваючы, калі настойвалі на іншай плаце: « — То не я вылечыў, то Святая Тройца яго вылечыла. Адсюль і траячка» [10, с. 39]. У Нікадыма і зусім «ніколі не вадзіліся грошы» [9, с. 220], а «кольцы каўбасы і хлеб, што прыносілі людзі, так і ляжалі некранутымі на стале» [9, с. 214]. Знакавую функцыю выконвае ў адлюстраванні духоўнай адметнасці Нікадыма згадванне аб трох боханах, якімі частавалі дзеда падчас свята Багача, і гэты хлеб у хаце чараўніка на працягу года «быў як толькі што выпечаны» [9, с. 214].

Дзед Міхась вымушае выпаўзці з малінніка каля Гіблага балота велізарную гадзюку, якая ўджаліла пастушка Васілька, і абламаўшы змяі атрутны зуб, разадраўшы яе, абгортвае крывавым мясам рэптыліі нагу хлопчыка, якому не змаглі дапамагчы ў бальніцы. Загадкавым магізмам пранікнута знішчэнне чараўніком знятых праз трое сутак з соннага Васілька «шэрых “бінтоў”» [10, с. 41]: «Вынес потым усё на поплыў, і перад самым заходам сонца спаліў на раскладзеным агні. Попел прысыпаў зямлёй» [10, с. 41]. Адлюстраванне падпарадкаванасці гадзюкі дзеду Міхасю ў аповесці «Вужык» з’яўляецца міфапаэтычным кампанентам ідэйна-мастацкага зместу твора. Анатоль Бароўскі пераасэнсоўвае народныя павер’і пра Змяінага цара (Вужынага цара). Вуж Дабрусь, валадар вужынага падземнага царства, пачуўшы працяжны свіст чараўніка, загадвае вінаватай гадзюцы паўзці да дзеда. Дабрусь — сябар Васілька, які некалі выратаваў хлопчыка ад смяротнага гадзючынага ўкусу. Апісанне сяброўства вужа і чалавека ўтварае адзін з найбольш яркіх, глыбокіх па сэнсе і функцыянальна значных матываў аповесці «Вужык». Лясны паўзун рашуча і самаахвярна ўступае ў бой з вялізнай і тоўстай гадзюкай, перамагаючы яе. Анатоль Бароўскі перадае міфалагічныя ўяўленні пра знешні выгляд Цара вужоў, спецыфічнай рысай якога была залатая карона «сканаў ад старасці вужыны Цар Акай. Старэйшыя вужы знялі з галавы царскую карону — з чыстага золата — і надзелі на галаву Вужыку-Тужыку. Назву яму новую далі — Дабрусь» [10, с. 55]. Пісьменнік адлюстроўвае ўласцівае міфалагічнай свядомасці беларусаў шанаванне вужа і негатыўныя адносіны да гадзюкі. А.М. Ненадавец адзначае: «Але ў беларускім фальклоры гадзюка так і не атрымала “царскі” трон, бо ён, паводле народнага ўяўлення, моцна ўтрымліваўся вужом» [12, с. 350]. Гадзюка ў аповесці паўстае злой і помслівай істотай, але яна знаходзіцца пад уладай Дабруся, падпарадкоўваецца законам вужынага царства. Аўтар аповесці паказвае суд над вінаватымі змеямі, іх бязлітаснае, але справядлівае пакаранне па загадзе Дабруся. У супрацьпастаўленні вужа і гадзюкі выяўляецца ў анімалістычным варыянце бінарная апазіцыя дабро/зло. Невыпадкова ў адным з эпізодаў аповесці «Сцеражыся майго гневу» юнаку Вінцуку замест гадзючай галавы бачыцца твар вядзьмаркі Аксаны Журавель. Дзяўчына ўступае ў хаўрус з нячыстым духам, звяртаецца да чорнай магіі, каб абудзіць у хлопца жарсць да сябе. З містычнага пункту гледжання, выражанаму ў аповесці, вялізная гадзюка, якая пагрозліва шыпела і ледзь не ўджаліла Вінцука, выконвае ролю злавеснага магічнага знака, пакінутага ведзьмай, каб выклікаць у ненавіснага каханага пачуццё страху. Вышэйзгаданы эпізод твора нагадвае пра міфалагічныя вераванні ў здольнасць вядзьмарак ператварацца ў розныя істоты. Л.М. Вінаградава вылучае змяю сярод іншых, даволі разнастайных «іпастасей» палескай вядзьмаркі [13, с. 123]. Дабрусь надзяляецца пісьменнікам вялікай мудрасцю, здольнасцю прадбачання, справядлівасцю, пачуццём адказнасці за лёс сваіх суродзічаў. Беларускія народныя павер’і, звязаныя з хрысціянскім святам Уздвіжаннем, калі «змеі ў вырай ідуць» [12, с. 346], пераасэнсоўваюцца аўтарам аповесці ў значнай ступені з мэтай актуалізацыі экалагічнай праблематыкі. Герой твора Васіль Зубрыцкі, каб выратаваць лясных паўзуноў ад гібелі пад коламі машын, агароджвае бетонную дарогу, па якой перапаўзаюць вужы, аб’яднаныя Дабрусём, слупкамі з прымацаванымі на іх зробленымі сваімі рукамі новымі, прыдуманымі дарожнымі знакамі. Вадзіцелі, «дысцыплінаваныя кіроўцы» [10, с. 58], павінны ўбачыць напісанае на іх: «Спадар вадзіцель! Увага! Тут вужы перапаўзаюць дарогу. Спыніся, перачакай, не губі жывую істоту — ты ж любіш, як і ўсе мы, жывую прыроду!» [10, с. 58]. Анатоль Бароўскі заклікае да любові, спагады і павагі да прыроднага свету, выказваючы па сутнасці біяцэнтрычную пазіцыю.

У адлюстраванні надзвычайных уласцівасцей Нікадыма асобая роля належыць апісанню яго жылля. Дзедава хата знаходзіцца ў лесе, у густым ельніку, і каб дабрацца да яе, трэба прайсці праз балоты, па гразкіх сцежках. Аднак локус чараўніка вызначаецца не толькі аддаленасцю ад вёскі, але і магічнай недасягальнасцю для тых, каго гаспадар лясной хаты не жадаў бачыць. Нікадым мае здольнасці яснабачання і прадбачання, ён на адлегласці ведае людзей, якія ішлі да яго, не дазваляючы пранікнуць у сваю прастору носьбітам незамоленых грахоў і нядобрых памкненняў. Тыя, з кім чараўнік не жадаў сустракацца, блукалі па лесе, «не знаходзячы ніякай сцежкі ці дарогі» [9, с. 221]. Побач з чараўніком жывуць яго сябры: вуж Маўчун, гадзюка Царыца, чорны бусел Бацян, іншыя прадстаўнікі жывёльнага царства, пералічаныя па мянушках: Цыба, Шустрая, Клык, а таксама вавёркі, сарока Чака, якая «трывожна чахкала» [9, с. 214], калі ў «Нікадымавыя нетрыскі» [9, с. 214] кіраваўся нейкі чалавек. Да селішча дзеда прыходзяць лось і алянуха, воўк, ліса. І ўсе лясныя госці, пачуўшы сігнал трывогі, пададзены сарокай, «вярталіся на свае сцежкі і ў свае сховішчы — не жадалі сустракацца з людзьмі, паказвацца ім на вочы…» [9, с. 214]. Вуж адчувае фізічны і душэўны стан гаспадара хаты, бярэ сардэчны боль старога чараўніка на сябе, абуджаючы ў дзеда волю да жыцця. Маўчун, як і Нікадым, з’яўляецца адзінотнікам і дзіваком. Лясны паўзун баіцца дзедавай смерці, паколькі падпарадкоўваецца забароне вужынага цара і не можа вярнуцца да суродзічаў, якіх яму замяніў незвычайны чалавек. Вуж і гадзюка ў аповесці — персанажы-антаганісты. Маўчун і Царыца жывуць «асобна, у розных кутках хаты» [9, с. 214]. Дзед цалкам давярае вужу, які любіць запаўзаць на калені, плечы і хударлявую грудзіну чараўніка. Царыцу ж чараўнік бярэ ў рукі толькі, «калі трэба было пазычыць у яе атруты — для лячэння бясплоднай жанчыны» [9, с. 214]. Селішча Нікадыма ўяўляе сабой эзатэрычную мадэль гарманічнага суіснавання чалавека, расліннага і жывёльнага царстваў, раўнавагі сіл дабра і зла.

Пісьменнік акцэнтуе ўвагу на даўгалецці Нікадыма: дзедаў узрост налічваў «ці дзевяноста, ці ўжо даўно за сто лет» [9, с. 210]. Крыніца моцнай жыватворнай энергіі для чараўніка — лес, які мае рысы жывой істоты, разумнай і адушаўлёнай. Аўтар аповесці неаднаразова называе Нікадыма Чарадзеем [9, с. 214], што з’яўляецца водгукам уяўленняў пра чарадзейства, вытокі якога караняцца ў релігійна-магічнай свядомасці дахрысціянскай эпохі. Разглядаючы чарадзейства як больш старажытную ў параўнанні са знахарствам і вядзьмарствам форму магіі, В.С. Цітоў лічыць: «Маг-чарадзей выступаў як медыум (пасрэднік паміж духамі і людзьмі) і мог выкарыстоўваць свае неардынарныя здольнасці незалежна ад маральна-рэлігійных установак як на карысць, так і на зло людзям» [14, с. 230]. Аб духоўна-генетычнай сувязі з паганскімі святарамі, валхвамі, нагадвае белая, «бы воблакі ў небе» [9, с. 222] барада Чарадзея Нікадыма. Валхвы валодалі магічнымі ведамі, маглі «кіраваць аблокамі» [15, с. 190]. Белы колер выконвае ролю знака, які маркіруе пазітыўныя якасці персанажа — носьбіта звышнатуральных здольнасцей, яго душэўную чысціню і дабрату. І. Швед адзначае, што белы колер «увасабляе канцэпты святасці (адно са значэнняў ст.-інд. sveta — белы), чысціні (колеравы і светлавы сімвал нячыстага — чорны і цёмны), чалавечага ў процілегласць дэманічнаму» [16, с. 45]. Аўтарскае згадванне пра шаптанне дзеда Міхася над дзяўчынкай, у якой адняліся ногі ў аповесці «Вужык», дазваляе ўбачыць у вобразе персанажа прадстаўніка «валхвілій»: «у некаторых вёсках Веткаўскага р-на і беларускіх вёсках памежнай Браншчыны тое самае, што і знахары» [17, с. 68]. «Характарызуючы іх дзеянні, у тых мясцінах “валхвіць” — па-дзеравенску — “шаптаць”. Самое вызначэнне валхвілій дае падставы меркаваць аб сувязі ўяўленняў пра іх з ведамі пра валхвоў», — лічыць Г. Лапацін [17, с. 68].

На думку дзеда Нікадыма, можна быць удзячным толькі Богу, «з Яго ласкі ўсё мае быць» [9, с. 223]. Адметная рыса персанажа-чараўніка — самаахвярнасць. Перадаючы аблытанаму вядзьмарскімі чарамі Вінцуку асабісты срэбны крыжык, ён раіць хлопцу чытаць малітву «Ойча наш» на роднай мове. У адпаведнасці з семантыкай колеравай апазіцыі белы/чорны Нікадым супрацьпастаўляецца вядзьмарцы Журавель, якая вырашыла згубіць Уюнова пры дапамозе чорнай сілы. Постаць дзеда-абаронцы ўзнікае падчас смяротнай для Вінцука небяспекі, у прывіднай рэчаіснасці, дзе валадарыць служка нячысціка. Аўтар аповесці ўзвышае вобраз чараўніка да ідэалу хрысціянскага падзвіжніка, нават да Ісуса Хрыста: «…ўсе хваробы, якія прыставалі да людзей, якія не мог ужо вылечыць Чараўнік, ён браў на сябе. І нёс іх на сабе, як сын Божы, нёс крыж, ідучы на Галгофу…» [9, с. 255]. Божая сіла перамагае ў аповесці сілу д’ябальскую. Цуд, здзейснены Нікадымам, з’яўляецца апошнім у яго жыцці: Чарадзей памірае ў той жа дзень, калі загінула вядзьмарка.

Такім чынам, Анатоль Бароўскі адлюстраваў складанае спалучэнне ў народнай і ў сваёй свядомасці элементаў язычніцкага светаўспрымання, веры ў магію і хрысціянскія каштоўнасці. У вобразах дзядуляў Міхася і Нікадыма пісьменнік увасобіў шэраг уяўленняў пра знахароў, якія бескарысліва дапамагаюць людзям, калі яны трапляюць у бязвыхаднае становішча. Незвычайны дар персанажаў заключаецца перш за ўсё ў іх здольнасці вылечваць людзей ад розных хваробаў, просячы пры гэтым дазволу і дабраслаўлення ў Бога. Агульная рыса чараўнікоў, якія звязаныя з іншым вымярэннем сусвету, — здольнасць бачыць скрозь прастору часу, — магічнае пранікненне ў таямніцы навакольнага свету. Найбольш яскравым і выразным паўстае вобраз Нікадыма — носьбіта магічнай, чарадзейнай мудрасці і адначасова хрысціянскай самаахвярнасці, у характарыстыках, апісанні селішча якога прасочваецца духоўна-генетычная сувязь з валхвамі. У аповесцях знайшлі адлюстраванне нацыянальныя міфалагічныя ўяўленні пра вужа і гадзюку. Дзед Міхась паўстае ў якасці медыятара паміж зямным светам і вужыным царствам. Нікадым і вядзьмарка Журавель, вышэйзгаданыя хтанічныя істоты ў мастацкай сістэме твораў з’яўляюцца антаганістамі, увасабляючы бінарную апазіцыю дабро/зло. Гадзюкі ў аповесці «Вужык» асацыіруюцца са злом, вужы надзяляюцца пазітыўнымі якасцямі, дапамагаючы персанажам з надзвычайнымі здольнасцямі дабівацца сваёй мэты ў дапамозе людзям і паляпшэнні свету.

Літаратура

  1. Виноградова, Л.Н. Колдун / Л.Н. Виноградова // Народная демонология Полесья: публикации текстов в записях 80-90-х гг. ХХ в. / Сост. Л.Н. Виноградова, Е.Е. Левкиевская. — 2-е изд. — М.: Изда­тельский Дом ЯСК: Языки славянской культуры, 2017. — Т. 1. Люди со сверхъестественными свойст­вами. — С. 257-322.
  2. Лобач, У. Знахар / У. Лобач, С. Санько // Міфалогія беларусаў: Энцыкл. слоўн. / склад. І. Клімковіч, В. Аўтушка; навук. рэд. Т. Валодзіна, С. Санько. — Мінск: Беларусь, 2011. — С. 192-193.
  3. Коваль, В.И. Мифологические верования восточных славян: пособие / В.И. Коваль. — Гомель: ГГУ им. Ф. Скорины, 2016. — 270 с.
  4. Сержпутоўскі, А.К. Русальная нядзеля. Прымхі і забабоны беларусаў-палешукоў / А.К. Сержпутоўскі; склад., уступ. арт., пасляслоўе, навук. рэд., літ. апрац. У.К. Касько. — Мінск: Выш. шк., 2009. — 478 с.
  5. Ненадавец, А.М. Сілаю слова. Чорная і белая магія / А.М. Ненадавец. — Мінск: Беларусь, 2002. — 350 с.: іл.
  6. Ганчар, У. Замоўная традыцыя ў знахарстве беларускага Палесся ў ХХ — пачатку ХХІ ст.: пераемнасць і змены / У. Ганчар // Беларускі фальклор: матэрыялы і даследаванні: зб. навуковых прац / Рэд. калегія: Т.В. Валодзіна (гал. рэд.), Г.А. Барташэвіч, А.С. Ліс, В.М. Шарая, І.А. Швед. — Мінск: «Беларуская навука», 2016. — Вып. 3. — С. 198-217.
  7. Русско-белорусский словарь: в 3-х т.: около 110 000 слов / АН Беларуси, Ин-т языкознания им. Я. Коласа. — 4-е изд., испр. и доп. — Минск: БелЭн, 1993. — Т. 1. А-Л. — 735 с.
  8. Виноградова, Л.Н. Знахарь (шептун), знахарка (шептунья) / Л.Н. Виноградова // Народная демонология Полесья: публикации текстов в записях 80-90-х гг. ХХ в. / Сост. Л.Н. Виноградова, Е.Е. Левкиевская. — 2-е изд. — М.: Издательский Дом ЯСК: Языки славянской культуры, 2017. — Т. 1. Люди со сверхъестественными свойствами. — С. 411-436.
  9. Бароўскі, А.М. Сцеражыся майго гневу / А.М. Бароўскі // Аповесці. Апавяданні. Нарысы. — Гомель: ОАО «Полеспечать», 2012. — С. 153-255.
  10. Бароўскі, А.М. Вужык / А.М. Бароўскі // Аповесці. Апавяданні. Нарысы. — Гомель: ОАО «Полеспечать», 2012. — С. 5-61.
  11. Дучыц, Л. Язычніцтва старажытных беларусаў / Л. Дучыц, І. Клімковіч. — Мінск: Харвест, 2014. — 368 с.: іл. — (Неизвестная история).
  12. Ненадавец, А.М. Нарысы беларускай міфалогіі / А.М. Ненадавец. — Мінск: Беларус. навука, 2013. — 535 с.
  13. Виноградова, Л.Н. Ведьма / Л.Н. Виноградова // Народная демонология Полесья: публика­ции текстов в записях 80-90-х гг. ХХ в. / Сост. Л.Н. Виноградова, Е.Е. Левкиевская. — 2-е изд. — М.:
  14. Издательский Дом ЯСК: Языки славянской культуры, 2017. — Т. 1. Люди со сверхъестественными свойствами. — С. 36-256.
  15. Цітоў, В.С. Магія / В.С. Цітоў // Народная культура Беларусі: энцыкл. давед. / пад рэд. В.С. Цітова; маст. І.І. Бокі, У.М. Жук. — Мінск: БелЭн, 2002. — С. 230.
  16. Шапарова, Н.С. Краткая энциклопедия славянской мифологии: Ок. 1000 ст. / Н.С. Шапарова. — М.: ООО «Издательство АСТ»: ООО «Издательство Астрель»: ООО «Русские словари», 2003. — С. 190-191.
  17. Швед, І. Белы колер / І. Швед // Міфалогія беларусаў: энцыкл. слоўн. / склад. І. Клімковіч, В. Аўтушка; навук. рэд. Т. Валодзіна, С. Санько. — Мінск: Беларусь, 2011. — С. 44-46.
  18. Лапацін, Г. Валхвіліі, ваўфіліі, ваўхвіліі / Г. Лапацін // Міфалогія беларусаў: энцыкл. слоўн. / склад. І. Клімковіч, В. Аўтушка; навук. рэд. Т. Валодзіна, С. Санько. — Мінск: Беларусь, 2011. — С. 68.


Аўтар:
С.Б. Цыбакова
Крыніца: Известия Гомельского государственного университета имени Ф. Скорины. — 2019 . — № 1 (112). — Ст. 151-156.