Трыядычны прынцып сэнсавай арганізацыі асноўнай абрадавай песні «Стралы»

0
406
Трыядычны прынцып сэнсавай арганізацыі асноўнай абрадавай песні Стралы

Нельга не заўважыць, якую важную структураўтваральную ролю адыгрывае лік тры ў песні пра забітага стралой малойчыка. Да яго цела ў выглядзе трох птушак прылятаюць маці, сястра, жонка. Тры вынікі мае іх аплакванне трох у адной асобе: сына, брата, мужа — з іх два вынікі пазітыўныя (са слёз маці і сястры з’яўляюцца рэкі і ручаі), трэці — негатыўны (са «слёз» жаны нават расы няма). Траістая градацыя часу аплаквання: «матка плача да смертачкі», «сястра плача да замужжайка», «жана плача да абедзейка» [2, с. 155]. Або: «Мамке плакать // До век до веку. // Девкам плакать // Год до году. // Женке плакать // Да й да обеду» [2, с. 107]. У карагодзе жонка-ўдава «трох палюбіла, трох наградзіла». Пазначаюцца тры падарункі: «шаўковы платок» аднаму, «залаты пярстнёк» другому, «а за трэцяга сама молада» [с. 109]. Траістасць — гэта тое, што знаходзіцца на паверхні твора. А што палягае за ёю? На наш погляд, асноўная песня «Стралы» — гэта толькі адзін прыватны выпадак актуалізацыі вялікага трыядычнага прынцыпу разгортвання «цела» фальклору, адзін з безлічнай колькасці. Яго канцэпцыю распрацавалі тэарэтыкі культуры А. А. Пеліпенка і І. Р. Якавенка, выклаўшы яе ў кнізе «Культура як сістэма» [М., 1998].

Першая пазіцыя трыядычнага прынцыпу звязана са значэннямі «адзінства, татальнасці, першаснай неразгорнутасці і несупярэчлівасці», адпавядаючы нявылучанасці свядомасці з прыроднага кантынуума, на індывідуальным узроўні — «з унутрывантробнай фазай, а на ўзроўні агульнаэвалюцыйным — з дакультурным (прыродным) станам» [3, с. 34]. Другая — з вычляненнем метаапазіцыі я — іншае, якая ўтварае дуальную прастору ўласна культурнага сэнсаўтварэння з такімі парамі вытворных апазіцый, як іманентнае — трансцэндэнтнае, дыскрытнае — кантынуальнае, сакральнае — прафанічнае. На думку вучоных, бінарнасць «становіцца ўніверсальным кодам апісання свету, адаптацыі ў ім, наогул усякага наступнага сэнсаўтварэння ў культуры» [3, с. 34]. Трэцяя пазіцыя «звязана з мадэляваннем сітуацыі выхаду з дуальнага становішча» [3, с. 35], траўматычнага для чалавека, які імкнецца да несупярэчлівага існавання.

Апісваючы метаструктуру вялікага трыядычнага прынцыпу ў выглядзе міфалагемы рай спрадвечны — рай страчаны — рай знойдзены, даследчыкі акцэнтуюць увагу на тым, што «культурная свядомасць заўсёды знаходзіцца ў прасторы другой пазіцыі, то бок раю страчанага… Таму імкненне да дасягнення не-дуальнага стану — гэта пагоня за гарызонтам» [3, с. 36]. Траістасць, з якой мы сутыкаемся ў каляндарна-абрадавых песнях, якраз і знамянуе шлях да страчанага раю. Дадзены матыў фарміруе корпус асноўнай песні абраду ваджэння і пахавання «стралы», які скіраваны на магічную ліквідацыю трох недахопаў, прычым кожны з іх грунтуецца на траістым комплексе міфалагічных культаў. Недахоп прыроднага характару — гэта недахоп бяспекі, бо страла заўсёды смяротная: ліквідацыя адбываецца ў рэчышчы культу Грамоўніка і набывае выгляд закопвання «стралы» на полі з мэтай адвесці маланку ад вёскі. Формула абраду наступная: В1 (вёска ў стане небяспекі) → П1 (поле да пахавання «стралы») / П2 (поле пасля пахавання «стралы») → В2 (вёска ў стане бяспекі).

Недахоп гаспадарчага характару звязаны з каляндарным перыядам забеспячэння будучага ўраджаю і пакосаў. Усе магічныя дзеянні арыентаваны на культ зямлі-маці, а разнастайныя закопванні мы маем права разглядаць як ахвяры ёй. Формула абраду пры супадзенні дзеянняў крыху іншая: П1 (поле да закопвання «стралы») — ахвярапрынашэнне зямлі → П2 (поле пасля прыняцця ахвярных дароў).

Недахоп эратычных жыццядайных сіл, больш дакладна, іх вычарпанасць у прыродзе, патрабуе рытуальнага вяртання да вытокаў шляхам знішчэння старога, слабога, аджыўшага і адраджэння новага, моцнага, жыццяздольнага. У гэтым выпадку актуалізуецца міфалагема свяшчэннага шлюбу зямлі, а формула абраду набывае наступны выгляд: З1 (зямля дашлюбнага перыяду) — (З1 + ШПп+1) (шлюб зямлі з рознымі міфалагічнымі партнёрамі) — З2 (аплодненая зямля).

Такім чынам, адказ на пытанне аб падмурку трыядычнасці «стрэльнай» песні відавочны: ён цалкам міфарытуальны. Прычым у дадзеным выпадку мы маем справу з фрактальным тыпам суадносінаў паміж міфалагічным і фальклорным — з іх структурна-лікавай тоеснасцю, калі міфалагічныя трыяды разгаліноўваюцца і шматразова паўтараюцца ў фальклорных творах. Аднак якім чынам з’явілася трыядычныя структуры ў міфалогіі? Для адказу на гэтае пытанне ёсць сэнс звярнуцца да такіх культуралагічных паняццяў, як сінкрэзіс (сінкрэтызм) і ізамарфізм, разумеючы пад апошнім узаемна-адназначную адпаведнасць культурнага і прыроднага.

Ізамарфізм запачаткаваўся на ранняй стадыі развіцця культуры, калі ў свядомасці тагачасных людзей не існавала дыяды я — іншае, калі на свядомым і несвядомым узроўнях ментальнасці яны ўспрымалі прыродныя з’явы сінкрэтычна. Трэба патлумачыць, што ўслед за культуролагамі пад сінкрэзісам мы разумеем дакультурную стадыю патэнцыяльных сэнсаў, якія яшчэ экспліцытна не ўвасобіліся: «Паняцце сінкрэзіс

суадносіцца з першасным хаосам, які… ўтрымлівае ў патэнцыі ўвесь космас сэнсаў, якія здольны перажывацца чалавекам і ўвасобіцца ў знакавыя формы» [3, с. 241].

У першасных даміфалагічных трыядах сінкрэтычна злучаны прыродныя з’явы і стыхіі. Бінарнасць з’яў яшчэ не ўсведамляецца, медыятар мае цалкам прыродны характар, выступаючы арганічнай часткай трыяды. Найбольш значныя для развіцця культуры тыя трыяды, што сталі падмуркам міфалагем зямля-маці і свяшчэнны шлюб: 1) светлае неба і зямля з вечным спалучальным гарызонтам і дажджом як медыяльным членам; 2) яснае (краснае) сонца — святло / цяпло / сонечныя промні як медыятар (пры захаванні функцыі гарызонта) — зямля; 3) гром / навальніца — медыяльная маланка — зямля; 4) месяц — начное святло — зямля. З іх толькі апошняя не задзейнічана ў абраднасці «Стралы», а першыя тры надаюць полісемантызм абрадавым дзеянням закопвання / пахавання. Трэба мець на ўвазе, што «страла» ў дадзеным выпадку не сімвал ці алегорыя. Калі яе закопваюць у зямлю, то тым самым злучаюць з зямлёй прыроду ў яе «стрэльным» выражэнні: з дажджом неба, з промнямі сонца, з маланкай грому, прычым стрэлы-дождж, стрэлы-промні, стрэлы-маланкі цалкам ізафункцыянальныя ў сваёй апладняльнай сутнасці. Сучаснаму чалавеку цяжка зразумець «законы» іншых мысліцельных эпох, асабліва першаснай, міфатворчай: яе «логіка» цалкам адрозніваецца ад нашай, але яна ёсць і, ведаючы законы міфалагічнага мыслення, на падставе фальклорных фактаў яе можна паспрабаваць рэканструяваць.

Абрад ваджэння і пахавання «стралы» праз акт сапраўднага ці сімвалічнага ахвярапрынашэння (бо песня таксама была паўнаважнай ахвярай), злучаў прыродныя і культурныя кампаненты чалавечай сутнасці, сакральнае і прафанічнае. Можна сказаць, што ў абрадзе рытуальна закладзена ўся першасная міфалогія «бога» як трыадзінай актыўна-пасіўнай існасці. Па-першае, ён актыўны распарадчык абраду, і яму належаць словы волевыяўлення, звернутыя да стралы: «пушчу», «ляці», «забі». Па-другое, адначасова ён пасіўная ахвяра ўласнай, ‘братняй’ стралы, якая забівае яго, «свайго браціка». ‘Братэрства’ бажаства і яго атрыбута мае сваю логіку. Тут страла караючая і страла эратычная сінкрэтычна знітаваныя. Па-трэцяе, у чалавечым выяўленні ‘бог’ паўстае як «добры маладзец», а яго «забойства» зноў можна трактаваць дваяка. Такім чынам, трансцэндэнтнае і іманентнае, кантынуальнае і дыскрэтнае, сакральнае і прафанічнае часова вяртаюць цэлакупнасць, неабходную для паўтарэння стваральнага акту, пераадольвання мяжы паміж смерцю бажаства ў акце самазабойства, самаахвяравання і ўваскрэсеннем у тым трэцім, з якім бярэ шлюб жонка малойчыка. Для зямлі гэта пераход ад фазы дзявоцтва да жаночай фазы, вяртанне жыватворных сіл у выніку скасавання шлюбу са старым партнёрам і яго паўтарэння з новым, насамрэч тым самым, але адроджаным, партнёрам.

Рытміка асноўнай песні — гэта рытміка трыяд. Галоўная трыяда:

Страла — малойчык — родныя

Страла, як высвятляецца, адначасова згубіцель (па прыналежнасці бажаству) і апладняльнік (бо ўвасабляе эратычную сілу бажаства падчас яго савакуплення з зямлёй). У другой версіі твора да дыяды страла-малойчык далучаецца Ганна Йванаўна — выратавальнік, і зноў перад намі функцыянальная трыяда: згубіцель — ахвара — выратавальнік. Імя Ганна — рэмінісцэнцыя новазапаветнага міфа аб Прачыстай Дзеве Марыі і яе маці Ганне. Функцыя Ганны Йванаўны ў песні — данесці цела забітага малойчыка (састарэлага «бажаства») да храма, дзе яго прымае труна. Для земляробчай міфалогіі труна ёсць зрокавае выражэнне вантробаў зямлі [4, с. 55], якая прымае забітага «бога», што з’яўляецца песеннай паралеллю да пахавання «стралы», каб адрадзіць у выглядзе маладога магутнага бажаства, відавочна веснавога Грамоўніка, падаўца нябеснай вільгаці. Родныя таксама паўстаюць у выглядзе трыяды: маці — сястра — дзеці. Або іншым чынам: (маці — сястра) — жонка, што вядзе да з’яўлення квадрыгі: (маці — сястра) — (жонка — дзеці). Інварыянтная трохчленная схема, пабудаваная з улікам узаемасувязей персанажаў, паказальная ў плане размеркавання энергетычных сіл:

Родная сям’я малойчыка: (малочык1 (сын і брат) — маці — сястра) — уласная сям’я малойчыка: (малойчык2 (муж і бацька) — яго жонка — дзеці) — узноўленая сям’я малойчыка: (удава / нявеста-карагодніца / жонка «трэцяга» — малойчык3 (карагодны жаніх / муж).

«Стрэльныя» песні, падобна іншым каляндарна-абрадавым, ведаюць толькі міфарытуальны тып персанажа. Тут дарэчы нагадаць слушную думку М. І. Карэева аб ролі абрадавай паэзіі ў захаванні міфаў: «Толькі традыцыйна абрадавае жыццё і традыцыйна перажываючая пакаленні людскія народная паэзія маглі выратаваць ад канчатковага забыцця старажытныя міфы ў такі час, калі ўжо прайшла пара для старфажытнага міфатварэння…» [1, с. 97]. Менавіта таму персанажы галоўнай песні «Стралы» не сапраўдныя людзі, а птушкалюдзі. Такім чынам, малойчык і члены яго сям’і — звяно паміж сакральным і прафанным, міфалагічным і рытуальным. У святле рытуалу ўсе дзеючыя асобы выяўляюць сваю прыроду праз адпаведныя ролі. Па сутнасці, яны ўвасобленыя функцыі.

Функцыя малойчыка — быць ахвярай стралы. Функцыя родных — аплакаць яго і даць пачатак рэкам, ручаям, крыніцам. Функцыя жонкі — знайсці і пазнаць сярод іншых свайго адзінага мужа, прайшоўшы шлях жонк → ўдава → нявеста-карагодніца → жонка. Функцыя Ганны Йванаўны — прыняць забітага і аднесці да труны. Без Ганны Йванаўны смерць малойчыка ад стралы бяссэнсавы выпадак, а з ёю яна ператвараецца ў Падзею глабальнага маштабу. З псіхалагічнага пункту погляду, гэта перш за ўсё, найбольш відавочным чынам, Маці. У дадзеным выпадку вызначальнай прыкметай з’яўляецца не зямная роднасць. Ганна Йванаўна — Маці, якая выходзіць за межы прыроднага парадку (дарэчы, і родная маці з’яўляецца ў выглядзе птушкі, а не чалавека). Вызначальная  функцыя Ганны Йванаўны цырыманіяльная. У гэтым сэнсе яна бессмяротная.

Дадзеная Маці ўвасабляе трансцэндэнтны закон, забяспечваючы устойлівасць свету ў яго вечным кругазвароце. Яна тая, хто не дапушчае катастрофы, прычынай якой магла б стаць бязмэтная смерць.

Каб захаваць паслядоўнасць, трэба ў псіхалагічным ключы разглядаць і непазначанага ўладара стралы: гэта, вядома, Бацька. Ён уладарная сіла, якая падтрымлівае сусветны парадак, бог, які ахвяруе сваім сынам (па сутнасці, сабою) і сам выступае ў ролі жраца-выканаўцы. Стасункі Бацькі і Сына спрадвеку акрэслены: адзін адвечны кат, другі адвечная ахвяру жыццю жыццём. Адсюль вобраз узыходжання героя: яго пазнае і прымае з рук Ганны Йванаўны храм. Смерць, пераварот, узыходжанне і адраджэнне ў адвечным вясельным карагодзе ўкладаюцца ў адзін светлавы дзень, па значнасці роўны году. Ганна Йванаўна, такім чынам, трэці шуканы ўдзельнік рытуальнай драмы. Трохвугольнік Бацька — Маці — Сын набывае з ёю міфалагічную спрадвечнасць, а свет — матрыцу трыядычнасці як умову і ўстойлівасці, і, адначасова, руху.

Напаследак яшчэ раз падкрэслім, што трыядычнасць не зводзіцца да траістасці. Яна выяўляе сябе ў абрадавых песнях праз дынаміку пераадольвання дуалізацыі, вяртання да вытокаў, прэцэдэнтных Падзей як найбольш дасканалых і прэцэдэнтных структур як найбольш устойлівых, што мы і паспрабавалі паказаць на прыкладзе ўнікальных беларускіх песень пра стралу.

Літаратура

  1. Кареев, Н. И. Исследования в области древней мифоло­гии / Н. И. Кареев. — М.: Книжный дом «ЛИБРОКОМ», 2011. — 104 с. (Академия фундаментальных исследований: этнология).
  2. Новак, В. С. Абраднасць і паэзія «пахавання стралы» / В. С. Новак. — Гомель: БДУ імя Ф. Скарыны, 2002. — 269 с.
  3. Пелипенко, А. А. Культура как система / А. А. Пелипенко, И. Г. Яковенко. — М.: Издательство «Языки русской культуры», 1998. — 376 с.
  4. Фрейденберг, О. М. Миф и литература древности / О. М. Фрейденбрег. — М.: Издательская фирма «Восточная литература» РАН, 1998. — 800 с. — (Исследования по фольклору и мифологии Востока).

Аўтар: Р.М. Кавалёва
Крыніца: Традыцыі і сучасны стан культуры і мастацтва: мат. Міжнароднай навук.-практ. канф. (20-21 лістапада 2014 г., г. Мінск) / уклад. Ю. В. Пацюпа; гал. рэд. А. І. Лакотка; Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі. — Мінск: Права і эканоміка, 2014. — С. 350-352.