Школьнік з Жыткавіцкага раёна знайшоў сякеру, якой 3000 год

0
1186
Сякера кельт, знойдзеная пад Рэчыцай
Сякера бронзавага веку, знойдзеная пад Рэчыцай

Навіна аб цікавай знаходцы па вёсцы Малешава Жыткавіцкага раёна разляцелася хутка. Дзіўны прадмет — “як на малюнку ў падручніку па гісторыі» — 11-гадовы Кірыл Варвановіч знайшоў у полі, калі разам з сям’ёй збіраў ураджай бульбы. Знаходка апынулася вельмі рэдкай для нашых месцаў сякерай эпохі бронзавага веку — кельтам. Прычым першым такога тыпу, выяўленым у краіне. А падобных яму і ўсяго толькі штук 10. Між тым чорны рынак у Расіі літаральна распірае ад артэфактаў бронзавага веку, а іх кошт цалкам несувымерны з іх гістарычнай каштоўнасцю. Многія прадметы даўніны не даходзяць да музеяў і ў нас.

Кельт — гэта разнавіднасць бронзавай сякеры з вертыкальнай утулкай, у якую затым устаўлялася рукаяць. Адсюль яго другая назва — утульчатый сякера. На лязе меліся адно або два спецыяльных вушка для лепшага мацавання рукаяці: яе прывязвалі вяроўкай. Тэрыторыя сучаснай Беларусі была далёкай ад тых месцаў, дзе праводзiлiся першыя вырабы з медзі і бронзы, таму падобныя рэчы траплялі да нас па буйных рачных абменных шляхах з Цэнтральнай і Паўднёва-Усходняй Еўропы.

Археолаг Мікалай Крывальцэвіч
Археолаг Мікалай Крывальцэвіч

— Я мяркую, што гэта сякера трапіла да нас менавіта такім чынам, — лічыць вядучы навуковы супрацоўнік аддзела археалогіі Інстытута гісторыі НАН Беларусі кандыдат гістарычных навук Мікола Крывальцэвіч. — Гэта пацвярджаецца тым, што яна знойдзены каля Прыпяці. Яна — адзін з самых старажытных шляхоў рассялення і гандлю. Уздоўж рэчышча Прыпяці сустракаліся і многія іншыя прывазныя і каштоўныя па тых часах рэчы, у тым ліку з металу. Сякеры, аналагічныя па арнаментацыі, форме, памерах, у вялікай колькасці выяўленыя ў басейне ракі Дунай, у заходніх раёнах Украіны, на тэрыторыі Польшчы. Так, такой разнавіднасці утульчатай сякеры ў нас яшчэ не знаходзілі. Яна адносіцца да позняга перыяду бронзавага веку і можа датавацца ў межах 1200 – 900 гадоў да нашай эры.

Такую сякеру ў эпоху бронзы выкарыстоўвалі як зброю. Валодалі ёй мужчыны, якія займалі высокае сацыяльнае становішча ў грамадстве. Цяпер сякера-кельт, знойдзеная Кірылам, знаходзіцца ў Тураўскім краязнаўчым музеі. Хутка ёй зоймуцца навукоўцы. Вывучаць і месца знаходкі, бо там можа хавацца яшчэ нямала прадметаў старажытнасці, здольных распавесці больш пра гісторыю гэтых зямель.

— Важна зразумець, як гэта сякера апынулася там, — кажа Мікалай Мікалаевіч. — Ці была гэта выпадкова страчаная рэч ці ж на гэтым месцы знаходзілася паселішча альбо магільнік бронзавага веку. Сякеру-кельт падобнага тыпу выявілі нядаўна непадалёк ад Рэчыцы. Прычым таксама выпадкова: яе знайшоў мясцовы жыхар. Дзіўна, што ў адтуліне кельта захавалася яшчэ і частка драўлянай ручкі.

На жаль, падобныя гістарычныя каштоўнасці калі і трапляюць у рукі навукоўцаў, то толькі воляю выпадку. Многія, знайшоўшы унікальную старажытную рэч, альбо хочуць пакінуць яе сабе, альбо вырашаюць пажывіцца за кошт прыватных калекцыянераў. Але ж гістарычная і культурная каштоўнасць артэфакта куды вышэй, чым цана, якую гатовыя прапанаваць на чорным рынку. А яшчэ старажытны прадмет патрабуе правільных умоў захоўвання, спецыяльнай ачысткі і кансервацыі…

У рэшце рэшт, з-за таго, што хтосьці паклаў падобную рэч сабе на паліцу, можа быць не знойдзена цэлае старажытнае паселішча, не адкрыты чарговыя таямніцы нашай гісторыі . І бачыць тысячагадовыя артэфакты, якія трымалі ў руках нашы продкі, павінен не толькі адзін аматар даўніны, а ўсе мы. Акрамя таго, па словах Мікалая Крывальцэвіча, для навукоўцаў-археолагаў вывучэнне падобных старажытнасцяў важна сваім кантэкстам — рэшткамі старажытных жылля, пахаванняў, фрагментамі посуду і іншымі слядамі культурнага пласта, у якім яны выяўленыя. Часам гэта месца можа даць інфармацыі больш, чым сам прадмет. Толькі вось, пераходзячы з рукі ў рукі, ён часта губляе карані. Дзе было дакладнае месца знаходкі — ужо ніхто і не скажа.

Аднак падобныя аргументы калекцыянераў, падобна, мала хвалююць. Інакш бы на расійскіх форумах вырабы эпохі бронзавага веку не прапаноўваліся па вельмі невялікіх коштах. Зрэдку падобныя аб’явы з’яўляюцца і ў нас. Шкада, што гісторыю мераюць цалкам не той мерай.

Што кажа закон?

Згодна з Законам «АБ ахове гiсторыка-культурнай спадчыны Рэспублікі Беларусь» юрыдычная або фізічная асоба, якая выпадкова знайшла матэрыяльны аб’ект, які можа ўяўляць гісторыка-культурную каштоўнасць, абавязана прыняць меры па яе захаванні і не пазней чым у двухдзённы тэрмін паведаміць пра гэта ў мясцовы выканаўчы i распарадчы орган або ў тэрытарыяльны орган унутраных спраў. Тыя, у сваю чаргу, абавязаны аб’ект прыняць у адпаведнасці з актам прыёму i не пазней чым у двухдзённы тэрмін паведаміць аб знаходцы ў Міністэрства культуры. Калі ёй будзе нададзены статус гісторыка-культурнай каштоўнасці, то ўладальнік зямельнага ўчастка або іншай уласнасці, дзе яна выяўленая, а таксама асоба, якая гэтую каштоўнасць знайшла, маюць права на атрыманне ўзнагароджання.