Рытуальна-магічны комплекс купальскага сонца (фальклорна-этнаграфічныя матэрыялы Мазыршчыны)

1
1780
Купалле з гомельскай
Купалле з гомельскай "Талакой" у 2015 годзе

Купалле – старажытнае народнае свята, звязанае з летнім сонцастаяннем. Яно з’яўляецца надзвычай важнай часткай каляндарна-абрадавага цыкла. Купальскія вобразы-сімвалы, сярод якіх цэнтральным з’яўляецца сонца, дапамагаюць нашчадкам лепш зразумець светапогляд продкаў, іх духоўныя памкненні. Фальклона-этнаграфічныя матэрыялы, сабраныя ў в. Вялікі Бокаў Мазырскага раёна, сведчаць, што рытуальна-магічны комплекс купальскага сонца складаецца з дзвюх узаемазалежных частак – шлюбнай і аграрна-магічнай.

Найбольш яскрава аграрна-магічны бок сонечнага культа бачны ў абрадзе сустрэчы раніняга сонейка пасля купальскай ночы. Інфарманты вельмі ўпэўнена тлумачылі сэнс дзеянняў, даволі падрабязна акрэслілі міфалагічную семантыку сонца, яго атрыбуты.

Абрад сустрэчы «йваноўскага сонца», як зазначаюць інфарманты, пачынаецца «с самога ранечку 24 чэрвеня й 7 ліпеня» і з’яўляецца галоўнай рытуальна-магічнай дзеяй ва ўсім купальскім абрадзе, бо лічылася, што «трэ було назыраці за ўзыходжаннем сонца на лепшы й час» [2].

Паводле сведчанння Г.С. Царэнка, сонца ў тэты ранак «йграе – то двоіцца, то троецца, пераўвасобліваецца ў шматлікіе мноствы, екі круціецца адно коля другого і трэцего, то могуць разбігацца і з ядноўвоцца, то ўзныміцца ўгору, то набудзе розные колеры, то так павілічыцца, то станйе вопшчэ молінькім, еко ніхто не можа було пабачыці» [2]. Згодна з народнымі меркаваннямі, сонечнае ігранне на досвітку чароўнай купальскай ночы, прадвяшчае шчасце тым, хто яго пабачыў. Рознакаляровы яго бляск уяўляўся не проста яскравым відовішчам, а звязваўся з прадказаннем добрага ўраджаю. А.М. Царэнка паведаміла наступнае:

«Яснае ўзыходжаніе сонца ды й шчэ с пераліўным блікам счыталы добрым знакам на ўраджай. Запалівалы грамнічны свэчкы, тройчы ўшэпталы й «Сонца поможы!», цалавалы пшанічные блінцы, ходзілі кідаці іх ў возіра ці на пераскрыжаванне дарог, расцылалы й вытканы ручнік, лігалі на его і назыралі за поводзінамі сонца. Пасля его ўзыходжання бралы свой ручнік і йшлы з гарэвшой свэчкой додому, ручнік вешалы й на ганку, кеб отогнацы й нічытае дзеянне, а з грамнічнай свечкой, абуходзылы свою гасподарку, хатню жывёлу і свое палеткі, а ў поўноч наступну ее тушылій» [3].

Абрад сустрэчы купальскага сонца суправаджаўся песнямі, пераважна заклінальнага характару замовамі, павер’ямі, прыкметамі, варажбой. Так, рытуальна- магічная дзея ля возера пачыналася і заканчвалася наступнай песняй:

Ой, на Йвана, ой, Купалу,
Ды й ранэнъко сонэйко йграло й,
Ой, на лепшуе годы, ой, Йванко,
Ой, на лепшу дольку, ой, Купалко,
Ат на цёплы росы, ой,
Ой, на цёплы росы,
Ды й на хлэба-ўроджай,
Ды й на ленок-ўроджай,
Ды й на канопелькы
[3].

У асяродку вялікабокаўскіх жанчын існавала яшчэ павер’е, што на Купалле «сонца ездзіць на тройке каней – ето булі Вялікдзэнь, Добравэшчанько, Улянка ці Алена, Ілля, Маковы, Мэдовы й Яблучны, дажынкы, якія прыпадаюць на жнівень, Уздзвіжанне, Пакровы й Пыліпоўку» [3]. У дадзеным выпадку Аўдоцця Міканораўна Царэнка мела на ўвазе Спасы – макавы, мядовы і яблычны, менавіта ў Іванаў дзень прыкмячаюць, як сонца паварочваецца на зіму. Лічыцца, што яно выязжае на «трох конях – белым, чорным і срэбраным» [2]. Назіранне за сонцам працягвалася і пасля Купалля, падчас народнага прысвятка Пятра, калі жанчыны сачылі, як праходзіць усход сонца:

«Ено то ўзнімаецца ўверх, то раптоўно спускаецца ўніз, то блішча рознымі пераліўнымі колірамы – чірвоным, біленькім, сінім, то ено так ярчэнька ўспыхвое, шо людскі вочы не вытрэмліваюці, толькі знахарак і ведзьмарак» [2].

Інфарманты даюць канкрэтны адказ на пытанне аб асаблівасцях руху і колеравай гамы купалькага сонца. Так, па словах Г.С. Царэнка, «сонца ў еты дзэнь ўсходзіці ж трайной: спачатку вогненае – его завуць йваноўскае, потым зяленае – его назуваемо ліечэбна, а толькы после жоўтае – его назувалы пшанічна» [2]. А.М. Царэнка дадала, што «ено пры ўсходзе спачатку павінно було танчыць, затым вагацца, тройчы па тройчы ето дзевяць разоў скакнуці й» [3]. З узыходам сонца была звязана шматлікая варажба жыхароў в. Вялікі Бокаў. Інфарманты казалі, як «па ўзыходжанню й сонійка варажылі на будучае й жыццё, ето значыць колі буў ціень бесголову – то значыць була ў таго чалавіка ці жынкі хутка смерць, бес ўсялякае хвары» [2, 3].

Асноўная рытуальная функцыя сонца ў купальскім абрадзе – шлюбная. Згодна з мясцовымі павер’ямі, у гэты час адбываецца вяселле, «Сонэйка і Зараночкы» [2, 3], што знайшло адлюстраванне ў адной з песень:

Йграй, Сонейко,
Йграй, молодзенечко й,
Ды й глядзі на Зораначку,
Нашу лепшу прыродну паночку й,
Йграй, сонэйко, ой, с Зараночкой й
[3].

Купальская абрадавая і падобныя з’яўяюцца прататыпам вясельных песень з іх камалагічнай сімволікай жаніха і нявесты. З другога боку, у купальскай абраднасці скандэнсаваны ўяўленні аб сакральнай узаемасувязі паміж расліннасцю, агнём, вадой і каханнем у ме­жах рытуальнага часу: «Екі колі сыходзецца разамо, то праходзіці веліка кахання для ўсего жывога й людзей» [2].

Здаецца верагодным, што ідэя нябеснага шлюбу ў вялікабокаўскай традыцыі – вынік сутыкнення беларускай і цыганскай культур. Можа, вялікабокаўскія жанчыны-цыганкі таксама паўплывалі на цікавую мясцовую інтэрпрэтацыю шлюбнага міфа. Паводле ўспамінаў А.М. Царэнка:

«Було вільмы шмат імен нэбэсных шлюбных пар, іх назувалы па-розному: то Сонцэ і Зара, то Сонцэ і Зімла, то Неба і Месец, то Месец і Сонца, то Месец і Зорко – ета була одна толькы пара – Сонцэ і Зараночка» [3]. Сонцам І Зараночкой называлі закаханых у цыганскім табары, калі «дзеўчына була цыганко, а малец нашанскі» [3].

У энцыклапедычным слоўніку «Беларуская міфалогія» згадваецца пра Сонца і Месяц: «Цэнтральны, і, відаць, досыць архаічны міф з удзелам Сонца атрымаў назвы «Нябесная сям’я» і «Нябеснае вяселле». У ім Сонца і Месяц увасабляюць ідэальную шлюбную пару: нявесты і жаніха і жонкі і мужа, дзе Сонца ўвасабляе жаночы пачатак, а Месяц – мужчынскі» [1, 479]. I далей увага звяртаецца на ролю пераменлівага Месяца, «які заляцаўся да Заранкі/Вечарніцы (Венеры), за што быў сурова караны Перуном (Юпітэрам)» [1, 479]. Вялікабокаўская традыцыя не ведае гэтага павароту міфалагічнага сюжэта і ўстойліва звязвае з Зараначкай толькі Сонца.

Выкарыстанне вады ў вялікабокаўскім вяселлі з’яўляецца рытуальна-магічнай дзеяй, семантычна звязанай з дадзенай міфалагічнай парай. Так, А.М. Царэнка згадвае: «Колі раніцай после першой шлюбной ночы було бачна, шо нівэста цнатлыва, то й молодым прыносылы воду й ручнічок тканы мужу, а вышыты – жынке, і ены посля муліса» [3]. Сярод вялікабокаўскіх жанчын бытавала меркаванне, што цнатлівую  нявесту і нячэсную тэба мыць па-рознаму, але функцыя вады ад гэтага не змянялася:

«Раніцою ў аўторак, ето другі дзень тыдня, баба-павітуха, хросна й маці, а шчэ й сваці мулі нівесту ля колодзэжа ды й ўважліва глідзелы: колы ена цнатлыва, то вэльмі асцярожна, а колы прагуленайя – аблівалі ее водой, екой мулі, а посля і свічаной, тройчы абходзылі ее з запалінае грамнічной свечой і нічога ні козалі. Етаксама робілі й з мальцэм, толкі з его бацько, хросны й сват снымалы й наговіцы і падпальвалы іх грамнічною свічкой. Посля чаго шчыталоса, шо дзэўка й малэц ні могуць жыць одзын без другога – ек Сонца й Зараночка ў водзэ» [3].

Па словах Г. С. Царэнка «купанне сонейка було адным з актаў чалавэчага шлюба» [2]. Тым самым інфармантка хацела сказаць аб тоеснасці чалавечага ўлюбу, міфалагінага, рытуальных вытоках вясельнага абмывання і купальскага купання моладзі, іх вызначальным характары для ўсіх сямейных абрадаў, звязаных з нараджэннем і хрышчэннем дзіцяці, пахаваннем нябожчыка. Рытуал абмывання пачынаецца з вясельнага абраду і павольна пераходзіць ў іншыя сямейна-абрадавыя дзеі – нараджэння і хрышчэння дзіцяці, пахавання. У жаночым вяліка-бокаўскім успрыманні купанне сонца ў вадзе з’яўляецца магічна-абрадавым актам «йваноўскага вэсілечко спадара Сонца с спадарынёю Зараночкой”» [2]. Гэта вяселле здзяснялася ў зямных водах, а не ў блакітным паветры, то «ено, вэселечко, і становіласа адным цэлым: адзыным нябесных і земных сіл» [2]. Невыпадкова верылі, што сакральнае вяселле Сонца і Зараначкі ў зямных водах садзейнічае павелічэнню прыродных сіл. Акрамя таго, яно было рэгулятыўным абрадавым фактарам. Па словах А.М. Царэнка: «Вэсэлічічко Сонца і Зараночкы станавілася дазволам працягу чаловэчага роду» [3], асвячала свабоду інтымных адносінаў у «йваноўску ноч» [3]. Купальская песня, якую спявалі перад уваходам у лазню, сведчыць аб пераасэнсаванні абрадавага звычаю:

Ой, на дзярэўню навіночка, шчэ ека, а:
Сама маці Купалочку,
Йваноўскым віночкам,
Ой, дачошку свою й была,
Ды й пры гэтым путуласа, бэдна:
– Дзэ й ты, шэльмачко, віночак дзэла?
С кім ты, шэльмочка, его зніла? [3].

У гэтай песні страта дзяўчынай купальскага вянка як сімвала цнатлівасці, выклікае гнеў маці. Трэба адзначыць, што падчас Купальскага свята яго ўдзельніцы містычна атаясамліваліся з Купалачкай, дачкой Купалы. А. М. Царэнка адзначыла, але не патлумачыла наступнае:

«Любоўные сувязі йваноўскага абраду й находзілі свое адлюстрованіе і шырокі працяг у другіх семейных абрадох – народжэнні дзіцяці, весільных дзеях і, ек не странно, пахаванні чаловэка» [3].

Як бачым, сведчанні інфармантаў надвычай важныя для ўдакладнення рытуальна-магічнай функцыі купальскага сонца, яго семантыкі і ролі купальскага міфа ў фарміраванні асобных звёнаў абраду, песен­ных матываў і сітуацый.

Інфарманты

  1. Царэнка Ганна Сілічна, 1927 г. н., в. Вялікі Бокаў Мазырскага раёна (запіс 2006 г.)
  2. Царэнка Аўдоцця Міканораўна, 1929 г. н., в. Вялікі Бокаў Мазырскага раёна (запіс 2006 г.)


Аўтар:
Яўген Есіс
Крыніца: Фалькларыстычныя даследаванні. Кантэкст. Тыпалогія. Сувязі: зб. арт. Вып. 5 / пад нав. рэд. Р. М. Кавалёвай. – Мінск : Бестпрынт, 2008. – 291 с. Ст. 160-165.