Рэчыўны свет беларусаў у міфалагічнай традыцыі Гомельшчыны

0
362
дух, чароўны

Кожны дзень мы сустракаемся з вялікім мноствам рэчаў. Аднымі мы даволі часта карыстаемся, да іншых рэдка звяртаемся, хаця добра ведаем іх функцыянальнае прызначэнне: сякера, каб секчы дровы, нож, каб рэзаць што-небудзь і г.д., але ці ведаем мы семантыку гэтых рэчаў, ці ведаем, якую ролю ім адводзілі нашы продкі – бабулі і дзядулі? Давайце паспрабуем зазірнуць у таямнічы свет рэчаў і зразумець іх сімвалічнае начэнне.

Сякера – гэта востры металёвы прадмет, які выкарыстоўваўся ў гаспадарцы, каб нешта разсекчы, звычайна, каб сячы дровы. Але нашы продкі адводзілі яму яшчэ і іншую функцыю. “За сякерай замацоўваліся пэўныя міфалагічныя якасці: ахоўная магія, забеспячэнне ураджайнасці, вылячэнне ад хвароб, дапамога ад уздзеяння нячыстай сілы” [2, с. 583].

Ахоўная магія: “Каровы ідуць дамоў увечары. А вот не прышла карова, а дзе ж вана, мабыць ваўкі з’елі. А каб з ёй нічога не случылася, то трэба ўзяць тапор і застрыкнуць яго ў вушняк, дзе варота стаяць. Назаўтра абязацельно карова будзе дома”*[3]. “Калі карову гоняць первы раз на поле, то калі выганяюць са двара, кладуць напроць варот сякеру. Трэба, каб карова праз яе пераступіла. Гэта робяць, каб карову ніхто не зачапіў” [4, с. 231]. “Нельга пераступаць цяжарнай жанчыне праз сякеру, вяроўку, бо ўдушыцца пупавінай дзіця” [4, с. 231].

Забеспячэнне ўраджайнасці: “У вялікія рэлігійныя святы (Вялікдзень, Юр’я) сякерай “захрэшчвалі” пасевы, каб абараніць іх ад прыродных стыхій” [2, с.583].

Вылячэнне ад хвароб: “Калі ў жанчыны не маглі спыніць крывацёк, то раілі піць ваду “з заваранай” у ёй сякерай. Часта сякера выкарыстоўвалася для “засякання” хваробы ці нейкай напасці” [2, с. 583].

Дапамога ад уздзеяння нячыстай сілы: “Сякера лічылася найвярнейшым сродкам у барацьбе з нячысцікамі, русалкамі і іншымі дэманалагічнымі персанажамі. Селянін, апынуўшыся ноччу ў незнаёмым месцы, абводзіў сякерай вакол сябе кола, тройчы перахрысціўшыся і ўзяўшы яе ў рукі, спакойна чакаў раніцы” [2, с. 583].

Парог. Адзначым значную ролю парога ў абрадах і звычаях. Па-першае, ён асэнсоўваўся як мяжа паміж гэтым светам і іншасветам, светам памершых. “ Под порогом живут души умерших предков, поэтому порог должен находиться в постоянной чистоте. Во время праздничных гуляний, особенно в день поминания умерших, порог украшали цветами.

Считается плохой приметой ступать на порог – день будет плохим. Если в дом вошел плохой человек, то порог посыпают солью.

Если кому-то из домашних очень плохо, то нужно пойти к порогу и попросить его помочь.

После свадьбы жених должен обязательно перенести молодую через порог на руках, дабы дать знать тем, кто умер, что он принимает её как нового члена семьи”[4, с. 232]. Як бачым, зыходзячы з народных уяўленняў, да слова парог можна прымяніць сінонім “мяжа”. “Нельзя на пароге цалавацца. Нада перайці, а патом пацалаваць”* [4]. “Нельга чэраз парог адзін аднаму што небудзь даваць, еслі стаіш адзін там, а адзін тут, нічога не перадавай. Нада пераходзіць на ту сторану, ілі на ету”* [2]. “Праз парог нельга даваць, размаўляць, бо напаткае бяда” [4, с. 233].

Нож. Паводле народных уяўленняў, з нажом звязана засцерагальная функцыя. “Вострая, металёвая прырода нажа абумовіла функцыянаванне яго ў якасці абярэга і сродка супрацьстаяння нячыстай сіле” [3, с. 343]. “Маці колісь умела шаптаць звіх і ўдар. Для етого яна брала нож, паціху стукала ім па бальному месту і шаптала малітву…”* [1]. “Як маладые после свадзьбы ішлі ў спальню, то ім пад ложак клалі нож, каб у іх там усё добра було”* [2]. “Нажом лячылі розныя хваробы, вадзілі ім па бальному месту. Лячылі ўрокі і пры гэтым чыталі малітвы” [4, с. 233]. Але нягледзячы на тое, што нож лічыўся абярэгам, ім самім таксама павінны былі карыстацца вельмі беражліва, бо ў адваротным выпадку ён мог прынесці і няшчасці. “Еслі ляжыць нож вастрыём к табе, браць, падымаць яго нельзя, Божа, упасі”* [4]. “Нельга астаўляць нож на стале, будзе дрэнна ў сям’і” [4, с. 233].

Венік. У народзе веніку надавалі вельмі вялікую ўвагу, менавіта, таму, што ён заўсёды быў на вачах і ім вельмі часта карысталіся. Венік выступаў і як абярэг супраць нячыстай сілы, і як выгнальнік хвароб, і як сродак для забеспячэння багацця, і, нават, як месца жыхарства некаторых істот. Усе гэтыя меркаванні пацвярджаюцца шматлікімі прыкметамі і павер’ямі.

Абярэг супраць нячыстай сілы: “Еслі падмесці венікам у сенцах, яго ставіць нада мяцёлкай угору. Так ізганяюць нячысты дух – тады ведзьма ўжо не падойдзе да парога” [4, с. 235]. “Для пазбаўлення ад нечысці ставілі на ноч да дзвярэй перавернутую ўверх мятлу, вешалі пад паталок пучок пруцьеў са старога веніка, пакрывалі плачушчае дзіця старым венікам, перабрасывалі венік цераз хату, мялі з вуглоў хаты мусар і сыпалі ў калыбель” [4,  с. 235]. “На стары Новы год перасякалі дзяркачы (старыя венікі) і кідалі на дарогу, каб людзі выносілі ўсё дрэннае з гэтай хаты” [4, с. 236]. “Венікам нельга замітаць канапу, каб коршык курэй не пахапаў” [4, с. 235].

Выгнальнік хвароб: “Веник чаще всего применялся для того, чтобы изгнать из дома разные хвори. Для этого весь мусор из дома выметали, весь сор сжигали, а потом,  пославши весь мусор на веник, бросали его на перепутьи дорог. Поэтому нельзя подбирать такие веники, иначе заберёшь себе все чужие болезни” [4, с. 236]. “Калі дзіця народзіцца мёртвым, то яго дзержаць над дымам гарашчага памяла, стараюцца ажывіць яго” [4, с. 236].

Сродак для забеспячэння багацця: “Венік трэба ставіць камлём уніз. Штоб дзеньгі вяліся, штоб врагоў не было”* [3]. “Венік трэба ставіць у куце веццем уверх, тады ў хаце будуць весціся грошы” [4, с. 236].

У народзе лічылі, што пад венікам жывуць міфалагічныя істоты: “Пад венікам жыве хатнік. У хаце не павінна быць 2 венікаў, бо хатнія захочуць дзяліцца” [4, с. 235]. “Дамавік жыве на паталке, таксама ў веніку і ў кутку, дзе ён (венік) стаіць” [4, с. 21].

Да дапамогі веніка часта звярталіся, калі гадалі: “Дзяўчыны выходзяць на перакростак, на веніку верцяцца. Дзе сабака залае, туды замуж пойдзе” [4, с. 235].

Люстэрка. У народных павер’ях, люстэрка – гэта сімвал падваення свету. Людзі адносіліся да яго вельмі беражліва. Ва ўяуленнях народа, з аднаго боку, люстэрка нясе святло, але калі з ім усё добра (яно не бруднае, не пабітае), але калі з ім што-небудзь здарыцца, то чакай няўдачы. “Еслі зеркала разаб’ецца, то будзе разлука. Зеркало – это любоў, але калі яно цэлае. Еслі разабілася зеркала, то чакай разлукі”*[2]. “Калі люстэрка разбіваецца, гэта да няшчасця” [4, с. 237].

Люстэрка “надзяляецца звышнатуральнай сілай і нават, асаблівасцю узнаўляць не толькі бачны свет, але і нябачны і нават іншасвет; у ім можна пабачыць мінулае, цяперашняе і будучае” [6]. “Калі ў хаце памершы чалавек, то зеркало закрывалі. Патаму, што ён будзе аказвацца ў зеркале і будзе атражацца ў зеркае 40 дней, а  то і больш”* [3]. “Люстэрка – прадмет, з дапамогай яго можна пабываць на тым свеце і сустрэцца з продкамі, узнаць аб будучым” [4, с. 238]. “Зеркало – очень опасная вещь, в нём жівёт нечістая сіла. Поэтому нельзя давать смотреться в зеркало новорождённым детям, а также беременным женщинам” [4, с. 237]. Тая акалічнасць, што ў люстры можна ўбачыць будучае, шырока выкарыстоўваецца ў рытуалах варажбы з люстэркам. “Для таго, коб убачыць свайго будушчаго хлопца, то ў калядную ноч трэба было пагасіць у хаці весь свет, паставіць на стол зеркало і доўга ўглядацца ў яго. Так і пабачыш свойго хлопца”* [3].

Кажух. У народных уяўленнях кажух выступае менавіта як сімвал багацця і росквіту. А гэтаму садзейнічаў яго знешні выгляд: “Кажух – мехавое адзенне, якое дзякуючы махнатасці, валасатасці, багаццю шэрсці надзялялася ў народнай культуры ўласцівасцямі нечалавечага (зааморфнага), іншага свету і, адначасова, сімвалізавала багацце, дастатак, прадуцыравальную сілу” [6, с. 520]. “Кажух – сімвал багацця, матэрыяльнага дастатку і дзетанараджэння” [4, с. 239]. “Калі ён (малады) вукупваў етэ место (пасад), сядаў на яго, а яно заўсёды було засланэ вувернутым кажухом, каб маладые булі багатые і шчаслівуе”* [1]. “На свадзьбі садзілі маладых на кажуха, каб багатыя былі”*[2].

Фартух. Неабходнай часткай беларускага строю жанчын з’яўляецца фартух. Дзяўчаты пачыналі насіць яго, калі дасягалі. Сімволіка фартуха ў народнай культуры звязана з засцерагальнай і лячэбнай функцыяй. “Калі дзіця, хто-небуць назурочыў, то маці ліцо выцірала хвартухом”* [1]. “Калі жонка не магла доўго забярэмяннець, то чалавек доўжэн быў закінуць ёй у фартук камень з першай баразды”* [2]. “Калі жанчына спуджаецца, трэба прыйсці ў хату, зняць і павесіць фартух на дзверы. Тады спуг мінуецца” [4, с. 238].

Дзяжа — эта драўляны посуд для прыгатавання цеста. Але каб не адна самая галоўная акалічнасць, звязаная з дзяжой, менавіта не верылі б у яе моц беларусы. А гэтай акалічнасцю з’яўляецца прыгатаванне ў дзяжы самага галоўнага – хлеба. Менавіта на фоне сувязі з хлебам і развіліся міфалагічныя ўяўленні, звязаныя з дзяжой. Паколькі ў дзяжы гатавалі хлеб, то яна павінна быць заўсёды чыстаю і займаць не апошняе месца сярод хатняга посуду. “На ўзроўні з печчу і сталом яна (дзяжа- Ц.П.) звязана з прыгатаваннем і захоўваннем хлеба як найбольш сакральнага віду ежы” [6, с. 45]. “Перад Вялікаднем, у сераду, памыюць дзежку, на стол яе ставяць і солькі насыпаць, эта ўжо дзежка пайшла на ўсяночну. На ноч яе ставілі. Это ўсё на Чысты чацвер ужо гатова павінна быць”* [3]. Дзежку таксама лічылі сімвалам багацця, шчасця і пладавітасці. “на дзяжу садзілі нявесту,  каб  і яна вадзіла дзетак, як дзяжа ўчыняе хлеб. Калі ў жанчыны не было дзяцей, то казалі, што дзяжа не ўчыняе” [4, с. 241]. Яшчэ дзяжа выкарыстоўвалася ў вясельных абрадах, як сімвал цноты дзяўчыны. “…свякруха прыносіла маладой дзежку, у якой пякла хлеб і пераварачвала яе ўверх дном. Малада павінна була сплясці надзежніцу, якую яна прасцілала на дзежку. І калі яна була яшчэ нявінною, то яна ставала на дзежку, а калі ўжо саграшыла, то абуходзіла гэтую дзежку кругом”* [1]. “Дзяжу накрываюць кажухом наверх шэрсцю да садзяць нявесту, каторая толькі сядзе, калі цнатлівая” [4, с. 241]. Дзяшы надаваліся таксама і лячэбныя якасці. “Слабое дзіця ці дзіця, якое плоха спіць, клалі на некі час у дзяжу” [4, с. 241].

Соль. Соль займала значнае месца ў побыце і вераваннях народа. Па-першае, у тыя часы яна была вельмі каштоўнай, і не кожны мог дазволіць сабе мець яе ўволю. Па-другое, соль звязана з хлебам і займала другое месца на стале пасля хлеба. Карысталіся соллю вельмі асцярожна, каб не наклікаць бяду. “Як соль рассыпецца, ета плоха”*[2], “нельга рассыпаць соль. Гэта вядзе да вялікага няшчасця. Сям’я, дзе рассыпалі соль, можа застацца без хлеба. Будзе голад у хаце” [4, с. 232]. “На стале нельзя рассыпаць солі, бо будзе сварка” [4, с. 242].

Камень. У народных уяўленнях камень таксама атрымаў сваё міфалагічнае прызначэнне. Уяўленні пра яго ўздзеянне звязаны з якасцямі, якія уласцівы гэтаму прадмету: цвёрдасць, важкасць і шурпатасць. У некаторых павер’ях камень выкарыстоўвалі як сімвал дзетанараджэння. “Калі жонка не магла доўго забярэмяннець, то чалавек доўжэн быў закінуць ёй у фартук камень з першай баразды”* [3]. Камень выкарыстоўваўся як прадказальнік будучыні ў варожбах. “Знаеш, як мы варажылі: пойдзем, знойдзем кірпіча і ў калодзеж кідаем, ці будзе свякруха крыкліва. Еслі ён упадзе і не будзе бурліць, то спакойна будзе, а еслі будзе бурліць – значыць бурбатліва будзе”* [3]. З дапамогай камянёў, лічылі людзі, можна і вылечваць хваробы. “Як забаляць ногі, ідзі тою дарогаю, дзе ляжыць камень. Павадзі нагою па камню, а потым камнем па тому месцу, што баліць. Пры гэтым трэба казаць: “Камень, вазьмі маю балезнь, аддай мне сваё здароўе” [4, с. 242]. У народзе існуе думка, што камяні растуць, але вельмі павольна. “Да, камяні растуць, но вельмі медленно. От раньшэ, яны раслі вельмі скоро, но калі Гасподзь адзін раз гуляў по зямлі і падбіў ногу, после этага Гасподзь пракляў камень і ён перастаў расці”* [2]. “Даўно раслі, дажэ гаварылі, як людзі. Людзі ж тады ўсе веруючыя булі. Камні гаварылі, пакуль верылі людзі, а цяпер жа ў нічога не вераць” [4, с. 243]. Менавіта вера людзей у тое, што камяні размаўлялі, звязана з наступным павер’ем: “Раней лічылі, што гэта людзі становяцца каменнямі. Вось хадзілі людзі ў падарожжа. Доўга ішлі, спыніліся адпачыць, прыселі, ды так і засталіся надоўга. Праз час іх абнесла зямлёй, яны мохам пакрыліся. А потым і зусім закачанелі, сталі цвёрдымі” [4, с. 243]. “Я раней чула, што камяні – гэта ператвораныя людзі. Гэта грэшнікі, якія працавалі ў святыя дні. Альбо людзі, якіх праклялі. Камянямі маглі станавіцца і жывёлы, на якіх наракалі гаспадары” [4, с. 243]. “Знаю, я була малая, маці расказвала, што ў нашым сяле мужык жыў з жонкаю і пайшоў араць у поле. Панесла жонка яму есці, бачыць, што той мала наараў. Кажа яму: “Каб ты каменем стаў, гультай!” А той разам з валом у тую ж мінуту і стаў каменем.

Не трэба клясці, дзеткі, тое ж усё збываецца” [4, с.243].

Зямля. Зямля для народа – гэта найкаштоўнейшае багацце, і народ не мог не надзяліць зямлю чарадзейнымі якасцямі, міфалагічнымі ўяўленнямі ды і проста адносіцца да яе з вялікай пашанай. “Зямля – гэта наша карміцелька. Без зямлі нам было б вельмі цяжка жыць на белым свеце. Няма нічога багачэй за зямлю. Колькі ж у зямлі багаццяў усялякіх розных. Інака і жалеза з зямлі здабываюць. Вадзічка ж наша таксама з зямелькі. Раней, калі людзі адпраўляліся ў дарогу. Бралі з сабой у мяшэчак зямельку з роднай старонкі. На пахаронах, калі закапваюць дамавіну, то трэба сыпнуць у яму тры жменькі зямлі, каб нябожчык ведаў, што яго не забыі і прыйшлі на пахароны, і каб зямля яму была пухам” [4, с. 247]. “Када перабіраесся ў хату другую, кідаеш свой дом еты, дык вазьмі там зямлі, кажуць: “Дамавы, пайдзёш са мной?” А калі прыдзёш у новую хату, нада ету зямлю аставіць у доме”* [3].“Нельзя  пляваць на землю, бо яна наша маці і можа наказаць цебя”* [2].

Іголка. Іголка ў народных міфалагічных уяўленнях служыла прадметам-засцерагальнікам. Менавіта, гэта тычыцца яе уласцівасці “калоцца” і не падпускаць да сябе “нечысць”. “Калі адпраўлялі у армію хлопцаў, абезацельно ў шапку ўсадзяць іголку, каб ад яго адколваліся няшчасці. Стрыгуць, а затым ушываюць гэтую іголку”* [3]. “…коб молодого ніхто не назурочыў, то яму ззаду к пінжаку, на шыі, прычаплялі іголку з краснаю ніткаю”* [1]. “Для того, чтобы человек нехороший не заходил, плохого не сделал, то нужно воткнуть иголку в дверь.

Пришла тётка Акулина (а у нас отелилась корова) и попросила соли. А иголка-то была воткнута, и она полдня сидела, не могла выйти из дома. “Ну ладно, тёть Марь, вытащи иголку, я уйду”, — сказала-то тётка Акулина”        [4, с. 248].

Грошы. Грошы ў міфалагічных уяўленнях надзелены сімволікай багацця. “Кагда строюць дом, то там, дзе кут будзе, у землю деньгі ложуць”* [3].

З сімволікай грошай можна сустрэцца таксама і у вясельнай абраднасці. Так, напрыклад, калі хлопец хоча запытаць дзяўчыну, ці згодна яна выйсці за яго замуж, то: “Малады налівае чарку гарэлкі, кідае туды капейкі і пудносіць да молодое. Калі вона согласна, то бярэ чарку і прыгублівае з яе трохі гарэлкі” *[1]. Грашам таксама надавалася функцыя выкупу, рытуальнай платы за падараваную рэч. “Еслі нож дарыш, даеш другому чалавеку ў рукі, то ён абязацельно доўжан  даваць дзеньгі”* [4].

Качарга. Такія якасці качаргі, як судакрананне з агнём і пастаяннае месца “жыхарства” каля печы, выкарыстаны у такіх міфалагічных уяўеленнях, як, напрыклад, яе ачышчальная сіла (менавіта як ачышчальная сіла агню). “У Чысты чацвер сядалі на качаргу і аб’яжджалі хату кругом, штобы нікуды скот не сходзіў, штоб куры нікуды не хадзілі, штоб несліся ў доме, штоб усё было пры доме”* [3]. Вобразу качаргі знайшлося месца і ў вясельнай абраднасці. “Калі хлопец ішоў у сваты, то выстаўлялі качаргу і ето значыло, што не ідзі да нас”* [2]. “…хлопец, калі дзеўка яму адказала (у жаніцьбе), браў у хаці з кутка кавеню і круціў яе, шоб дзеўка замуж не пайшла”* [1]. Качарга выкарыстоўвалася і як сімвал удачы. “Калі чалавек выпраўляўся куды-небудзь, то родныя ставілі качаргу ўверх (дагары), каб везла ў той справе, па якой чалавек паехаў ці пайшоў” [4, с. 252].

Стол. Стол лічыўся самым галоўным прадметам мэблі, і таму яму надавалася вельмі вялікая ўвага і пашана. “Стол усягда должан быць чыстым, бо за ім сабіраецца ўся сям’я, не толькі тые, хто жывы, но і памерлыя, яны заўсёды наглядаюць за намі. Яны нават прыходзяць у госці – гэта на Дзяды. Тады ім трэба прыгатовіць смачных блюдаў і аставіць усё на стале нанач і не закрываць дзверы”* [3]. “На Каляды стол засцілаюць чыстай скацерцю і ложаць пад яе сено, яно ляжыць усе каляда, а потым яго аддаюць худобі”* [1]. Да стала адносіліся, як да ахоўніка сям’і і “вартаўніка” хаты. “Бувало купляюць парасят, у мяшок і дамоў прынясуць, тады бяруць хлеб  і еты хлеб, кусочак, кругом ножкі стала тры разы абводзяць і кажуць: “І як еты стол пільнуе кухню, каб так парасёнак пільнаваў двара”, — мая маці заўсёды так рабіла”* [3].

Мы разглядзелі некаторыя выпадкі, звязаныя з верай чалавека у здольнасці рэчаў абараняць, ачышчаць, вылечваць, прадказваць і увогуле дапамагаць чалавеку у яго турботным паўсядзённым жыцці. Прыведзеныя звесткі – гэта канкрэтныя фактычныя матэрыялы, запісаныя ў ХХІ ст. і яны сведчаць аб тым, што і сёння захоўваецца вера ў магічную сілу названых прадметных аб’ектаў.

Спіс літаратуры:

  1. Беларускі фальклор: Энцыклапедыя: У 2т. Т.1: А капэла – Куцця / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. – Мінск. “Беларуская энцыклапедыя”, 2005. – 765 с.: іл.
  2. Беларускі фальклор: Энцыклапедыя: У 2т. Т.2: Лабараторыя традыцыйнага мастацтва – “Яшчур” / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. – Мінск. “Беларуская энцыклапедыя”, 2006. – 832 с.: іл.
  3. Беларуская міфалогія: Энцыклапедычны слоўнік / Рэдкал. Санько Сяргей, Валодзіна Таццяна, Васілевіч Уладзімір і інш; склад. І. Клімовіч. – 2-е выд., дап. – Мінск: “Беларусь”, 2006. – 599 с.: іл.
  4. Народная міфалогія Гомельшчыны [Тэкст] /  [Уклад., сістэматызацыя, тэксталагічная праца, уступны арт., рэд.: І. Ф. Штэйнер, В. С. Новак]. – Мінск: ЛМФ “Нёман”, 2003. – 252 с.
  5. Славянские древности: Этнолингвический словарь в 5-ти томах, том 1: А – Г – Москва: «Международные отношения», 1995. – 577 с.
  6. Славянские древности: Этнолингвический словарь в 5-ти томах, том 2: Д – К(Крошки) – Москва: «Международные отношения», 1999. – 697 с.

* Выкарыстаны ўласныя запісы, зробленыя Цалка П.М.

Спіс інфарматараў:

  1. Куціс Валянціна Мікалаеўна, 1937 г.н., в. Сіманічы, Лельчыцкага раёна.
  2. Семянькова Ніна Раманаўна, 1938 г.н., г. Гомель, перасяленка з в. Гольч, Чачэрскага раёна.
  3. Сафонава Таццяна Трафімаўна, г. Гомель, перасяленка з в. Крутое, Чачэрскага раёна.
  4. Шаціла Рэнгіна Дзмітрыеўна, г. Гомель, перасяленка з в. Свяцілавічы, Веткаўскага раёна.

Аўтар: П.М. Цалка (г. Гомель, Беларусь)