“Раскажу табе пра русалак…” (Представления о русалках по современным белорусским свидетельствам)

0
450
русалки, Беларусь, русалкі

Представления о русалках, бытующие в регионе Ветковщины в высшей степени не однородны: от представлений о том, то русалки реально существовали, “когда была незаклятая зямля”, а когда люди отвернулись от Бога, русалки исчезли,  до преставлений о том, что русалок выдумали в 1990-е годы, чтобы пугать детей; от апелляции  к песне “На Граной нядзел…”, причем к её первым строчкам, больше просто не знают, до подробных рассказов о встречах с ними. Однако, за редким исключением, нам не доводилось разговаривать с людьми, видившими русалок. В основном это рассказы о родственниках, соседях, знакомых.

В своем большинстве в своих представлениях о русалках: их происхождении (умершие не крещеными и утопленики), внешнем виде (девушки с длинными волосами), поведении (качаются на деревьях, дразнятся), времени, когда их можно увидеть (Граная неделя), местах пребывания (“жыта”, вода) наши собеседники традиционны.

Региональные особености этих представления связаны большей частью с бытующими в регионе представлениями о доброхожих, демоническими существами, сочетающими в себе  свойственное домовым, полевым, лесовым.* Данная ситуация прослеживается по следующим позициям:
а) время происхождения как и русалок, так и доброхожих, по некоторым свидетельствам, относится ко времени принятия христианства;
б) в ряде текстов русалки и доброхожие происходят от одних родителей;
в) русалки и доброхожие являются не просто умершими не крещеными, а являются детьми, которых родители по каким-то причинам скрыли от крещения или от Бога, постыдившись их большого количества, а также “прыспаными детьми”, т. е. детьми случайно задушенными матерями во время сна;
г) как и у доброхожих, в одежде русалок встречаются детали золотого цвета;
д) доброхожие и русалки водятся в одних и тех же местах: совершенно локальное — “на жыўцах” (“жыўцы” — крыницы);
е) русалки, как и доброхожие, могут передвигаться по воздуху;
ж) русалки могут заменять доброхожих в быличках о волшебном полотне, которым они благодарят людей за отзывчивость;
з) русалкам так же, как и доброхожим, носят относы;
и) русалки и доброхожие могут вступать между собой в брачные отношения.
Совершенно оригинальным, нам кажется следующее:
а) такое название русалки как “таўкушка”;
б) оттождествление русалки с “жалезнай бабай” или женщиной “с жалезнымі цыцкамі”;
в) представление о том, что русалки в течении года живут в доме у одних хозяев, а Русальная (Граная) неделя — время, когда русалка может перейти к другим хозяевам, если её “не перезачаровать”.

Данные тексты были зафиксированы сотрудниками Ветковского музея народного творчества в населенных пунктах Ветковского, Добрушского, Кормянского, Чечерского районов Гомельской области и Красногорского района Брянской области. Особенности речи информантов сохраняются.

*Согласно текстам быличек и легенд, доброхожие происходят от детей, которых матери случайно задушили во сне. Это, так называемые “прыспаныя дзеці”. По другим представлениям, доброхожие происходят от детей, которых родители или по каких-то причинах не покрестили, или, постыдившись колличества своих детей (а это, по разным источникам, от шести до семидесяти двух), половину их утоили от Бога. За это Бог сделал детей невидимыми и превратил их в доброхожих, а часть — в русалок. Русалка, когда она выходит замуж, становится доброхожей.. Родителями этих детей считают как обычных людей, так и мифологических Еву и Адама, Ноя. В отдельных случаях появление Дабрахожих относят ко времени сотворения мира и связывают их с Саваофом.

И тех, что стали доброхожими, и тех, что стали русалками, поминают в одни и те же дни — среду и четверг на Граной неделе. По одним рассказам, для них готовят ужин, как для обычных покойников, и называют их “маленькімі родзічамі”, а по другим,, для них на перекрёстках рассыпают зерно и приглашают их в виде птиц. На перекрёстках, а также  на межах и около деревьев с омелами чаще всего можно увидеть доброхожих. Чаще всего такие встречи происходят в полдень или в полночь. Вместе с тем, рассказывают, что доброхожие живут отдельными деревнями.

Чаще всего доброхожих представляю в виде людей в чёрной, реже — в белой одежде, но обязательно “з бліскучымі (залатымі) гузікамі”. Иногда они появляются в виде вихрей (ветров, циклонов), змей, птиц, а также существ, полностью покрытых шерстью — овечек, собак и даже людей. По другим представлениям, доброхожий своим внешним видом напоминает  хозяина соего дома. Более того, существет представление, что колличество доброхожих соответствует колличеству живущих в доме: “Колькі нас у доме, столькі і гэтых людзей”. Доброхожий может сопровождать своего подопечно в границах пространства, принадлежащего роду, семьи, а в отдельных случаях и преходить эти границы.
Представления о поведении доброхожих самые разные. По одним свидетельствам, доброхожий —  однозначно “злаўрэдны чалавек”, по другим, правда, в единичных случаях, доброхожие соотносятся с ангелами. Вместе с тем, считают, что поведение доброхожего является ответной реакцией на поведение людей. Доброхожие не любят сквернословия, бесхозяйственности, неаккуратности. За это они могут наслать болезнь, смерть, навредить хозяйству. За уважительное к себе отношение они могут обеспечить благополучие и достаток. Человек, перешедший дорогу доброхожему, может заблудиться в лесу, в поле, в дороге.

Задобрить доброхожего можно с помощью жертвоприношения в виде хлеба, испеченного по специальному ритуалу, т. е., из непросеянной муки и на обратной стороне сковороды. Вместе с тем существуют и специальные заговоры, примером которых являются заговоры “Ад ветру”. Доброхожие любят испытывать людей на доброжелательность. В самых разных вариантах в наших деревнях бытует быличка про женщину, которая одела в свою рубаху найденного в поле (в лесу) младенца. В некоторых случая она его не только одела, но и покрестила — дала ему имя. За это доброхожие наградили её рулоном полотна, которое символизирует достаток и никогда не кончается.

Особое место в рассказах  о доброхожих занимают любовные истории, в которых доброхожие проявляют чувства по отношению к обычным женщинам. Однако их любовь не всегда приводила до добра.  “Як палюбяць дзеўку красівую, так збыту ня будзя ёй даваць”, — говорят в наших деревнях. Также в памяти людей сохранились истории, в которых доброхожие являлись в роли любовников и к замужним женщинам. Случалось, что от этой связи рождались дети.

Те, кто мог увидеть доброхожих, а более того, разговаривать с ними, были людьми или очень набожными, или прошли через определённые испытания. Так, в одной из деревень рассказывают о человеке, который приобрёл такие свойства, после того, как на Купалье увидел папороть-кветку.

Вместе с тем Дабрахожых называют “невідзімымі людзямі”, “чорнымі людзямі”, “ўсаднікамі”, “багатырамі”, “віхрамі”.  Эти названия связаны как с внешним видом, так и с происхождением этих персонажей. (Лопатин Г.И. 0 демонологической лекснке в языке жнтелей Ветковского района. —Гомельшчына: Народная духоўная культура. Матэрыялы навуковай канферэнцыі. Гомель. 1992, с. 26-28.  В дальнейшем данная тема рассматривалась в публикациях: Лапацін Г.І. Аб адной замове са збору Еўдакіма Раманава. — Я блізка стаю да народа.. Матэрыялы навуковых чытанняў, прысвечаных Еўдакіму Раманаву. Гомель, 1993, с. 41-43. Лопатин Г.Н. 0 культе умерших в образах доброхожих. — Наследне Кирнлла Туровского й совремненная общественно-культурная жизнь. Материалы научной конференции. Гомель, 1994, с. 63-64. Лапацін Г.І. Міфалагічныя ўяўленні аб “дабрахожым” на Гомельшчыне.  — Гомельшчына: старонкі мінулага. Нарысы. Гомель. 1996, с. 162- 166. Лапацін Г.І. Знакавая структура хлеба ў магічных абрадах. — Веткаўскі музей народнай творчасці. Навукова-метадычны зборнік. Мн.,2001,  с. 32-35.  Лапацін Г.,  Васілевіч У. Дабрахожы. — Беларуская міфалогія: Энцыклапедычны слоўнік. Мінск, 2004, с. 129-130. Лопатин Г. И. “Легенды и предания деревни Верхличи”, Живая старина, 2003, 4, текст № 8. Лопатин Г. И. “ Людзей жа нявидзимых стольки, скольки видзимых” Белорусские мифологические вирования в “доброхожих”— Живая старина. 2005, 3. С. 34-37).

1-3. Раскажу табе пра русалак. Маёй матцы ўжэ болей ста гадоў, а баба была, яшчэ дваццаць гадоў расказыла. У Баўсунах, у нас, тут, людзі жылі каля рякі, двор на двару, хаты — курянечкі былі. Дзеўкі пойдуць гуляць, а яны ходзяць, крыўляюцца і ламаюцца. Дзеўкі гуляюць, так ножам чырчуць круг, яны тады не чапаюць, а еслі паймаюць, баба будзе беч, яны яе паймалі… і шчыкаціць, так яна вырвалась і ўцякае ўперак меж, так яны падаюць і валяюцца. А як пападалі, уцякла…
2. Быў каваль. Невад павесе сушыць, дак яны паплутаюцца і крычаць: “На Граной нядзелі русалкі сядзелі”. Ён кнут возьме і: “Раз! Раз!” А яны кажы: “Два”. Каб ізбіўся. А ён: “Раз! Раз!” Сек. Не баяўся. І давай жарыць. Жаре і лае ў корань русалак.
3. Русалкі, як прыдзе Граная нядзеля, так і калышацца на бярозах, на кладаў’е асобенна. Русалкі этыя былі. Хадзілі русалкі. Божэ спасі, хадзілі.
(От ж-цы  п. Новое Залядье Ветковского р. Фенськовой Алены Кондратьевны, 1914 г. р., зап. Лопатин Г. И. в 1990 г. Т. 52. Л. 1).
1а.Русалкі — эта ж дзевачкі, каторыя нехрышчоныя раджаяцца, так русалкі бываюць. Яны ж і у історыі ёсць. Кніжка ёсць. Пішацца эта. Былі і ў старыну багата. Мая матка знае дажы. Што як невад павеся чалавек, так яны ў невад як уплутаюцца, дак ён выдзе з кнутам, рэжа — разгоня: “Раз!” А яны крычаць: “Кажы: два!” А ён: “Раз! Раз!” — і пагоня іх. Мая матка знае. “Гуляем, — кажа, — так круг ачырцім ножам, тады яны не пераходжаяць чырты тыя. А еслі баба ідзець, так зашчыкоцяць. Бягі тады ўцякай уперак меж, уперак меж уцякай, так яна ляціць тады”. Бывая Гряная, так павесяцца на бярёзу і калышацца: “На Гряной нядзеле русалкі сядзелі…”
(От ж-цы  п. Новое Залядье Ветковского р. Фенськовой Алены Кондратьевны, 1914 г. р., зап. Лопатин Г. И. в 1990 г. Т. 99).

4.  Пойдзеш ў лес, русалка… баба наша казала… пашла ў лес… і, як дзевушка, косы завязала і калышыцца на косах. Косы бальшыя ў іх. Як дзеўкі, русалкі. I на косах, гаворэ, калышыцца.
(От ж-цы д. Большие Немки Ветковского р. Потапнёвой Веры Ефимовны, 1919 г. р., зап. Лопатин Г. И. в 1998 г. Т. 73. Л. 14)

5. Русалкамі нас, малых, пужалі. Еслі б’ешся ў сям’е ці што там, так яна, мама: “Вон пад печкай з жалезнымі цыцкамі сядзіць.,Во, пакрычыця, дак яна вылязе — і будзе вам!” Штоб не бегалі дзеці ў жыта, русалкамі пужалі. “Не бегайце — вон, сядзіць русалка ў жыці!” — матка пойдзе, дзецям прыказвае.
(От  п-ки из  д. Сивенка Ветковского р. Козловой Агафьи Михайловны, 1930 г. р., зап. Лопатин Г. И., Романова Л. Д. в 2001 г., в Ветке. Т. 60. Л. 6).

6. Мой бацька малый быў, і ў нас завуцца Лецяхі, дзесяць кіламетраў, і была абсадкатакая — бярозы, што вой! какія. Ідзеш туды, у Лецяхі, і бяры з старае гароджы цапок. Ідом, кажа, калышацца, як дзеўкі адзетыя на бярозах на тых: “Хадзіце калыхацца!”, знаюць, чым цябя завуць. Я, кажа, з бабай ішоў, так яна цапком стукне: “Не абвяшчайся, маўчы”. Ціхенька і пойдам. А калі надаела эта людзям, ну, і давай у царквах, у аўтарах, якія-та прабіваць ямкі, заклінаць, і ня стала іх. Наука прызнала, семінарыя, папы, што, вот, у каго маленькія дзеткі, і яны памерлі нехрошчонымі, то, вот, ета русалкі.
(От ж-цы д. Казацкие Болсуны Ветковского р. Хомяковой Феклы Денисовны, 1908 г. р., зап. Лопатин Г. И. в 1990 г. Т. 52. Л. 9).

7. Русалкі, эта тожа ад старых чула. Ета нашай маткі матка расказывала. Тожы тут у полі. Дак, яна, кажа, бярозы былі. I вот, яна, кажа, дзеўкі такія калышацца і пад-пяваюць: “На Гряной нядзелі русалкі сядзелі, а-а-а! На Гряной нядзелі русалкі сядзелі, а-а-а!” I так, кажа, тры раза паўтарылася. Пасцілі яны кароў тожа ў полі, а Гряная нядзеля, ета пасля Троіцы, ну дак, яна кажа, калыхаліся дзеўкі. Яны паглядзелі, а па-том кажа тая старушка: “Дзетачкі, пагналі мы кароў адсюль”. Мы, кажа, кароў у старану атагналі, глядзім, там, на тых бярозах, нікога німа. Прадстаўленне эта была. Эта была ўрэмя, у старыя гады, калі людзі Богу чуствалі, а людзей сцясняліся.
(От ж-цы д. Казацкие Болсуны Ветковского р.  Давыденко Варвары Владимировны, 1925 г. р. г. р., зап. Лопатин Г. И. в 1996 г. Т. 52. Л. 38).
7а. Мы пасцілі кароў з той бабай, было поле і трава, было бальшое балота, мы пасцілі кароў каля тога балота. Там бярёзы такія высокія стаялі. Мы з бабай той каля кароў сядзім, я кажу: “Баба, глянь! Дзеўкі прыбеглі к нам!” На тыя бярёзы пасадзіліся на веткі, на галлё, на какоцця, і калышацца і крычаць: “А-а-а! На Гряной нядзелі русалкі сядзелі! А-а-а! Гушкі!” Дак, я кажу: “Баба, глянь-ка! Дзеўкі к нам прышлі”. Дак, яна: “Дзетачка, даставай цялушак” Дак, мы за кароў за тых,  да скарэй адтуль і пагналі. Дак, ета, кажа, русалкі. Косы растрэпленыя.  Каторыя кажаць: “Вот ета русалкі. Каторыя нежывыя дзеці раждаяцца. І каторыя топленікі”.
От ж-цы д. Казацкие Болсуны Ветковского р. Давыденко Варвары Владимировны, 1925 г. р. зап. Лопатин Г. И. в 2006 г. Т. 199. Л. 105.

8-9. “Не хадзіце ў жыта, а то русалкі паймаюць там. Русалкі страшныя, з жалезнымі цыцкамі. Зразу дзяцей убіваюць”. Так пужалі, штоб дзеці не ахдзілі ў жыта і не тапталі палосак. А дзеці тады хадзілі, васількі ў ім цвялі, у жыце. Так яны пабягуць, панарываюць і в’юць вяночкі, і на голавы па-надзяюць. А матка як раз радзіла малога дзіцёнка і кажа: “Глядзі, Моця, маленькага дзіцёнка!” А сама забалела матка, ляжыць пасля родаў. Я за тога дзіцёнка, на плечы ўскінула і пабегла ўслед за дзіцямі трушком. Васількі ж нада рваць і дзіцёнка дзяржаць. Узяла дзіцёнка ў жыце паклала. Ён жа маленькі, соску сасе і ляжыць. Я і пабегла з дзяцямі за васількамі. Пакуль васількі збірала, дзіцёнка згубіла. Бегаю па жыту і плачу: “Куды вы пабеглі? Я згубіла Насцечку!” Вярнуліся, па жыту разбегліся, знайшлі —ляжыць у межачцы. Я матцы не прызналася, што згубіла дзіцёнка
9. Кагда-та ехаў адзін чалавек з жонкай, яны жылі на Ва-раб’ёўскім пасёлку. Восава называўся. I там у нас такое мес-ца — машчэнец. I там часта ба-чылі этых людзей — дабрахожых. Ну дак, яны паехалі з жонкай. Этат дзядзька быў багама-ленны, маліўся Богу, у яго кніжкі былі бажэственныя. Паехалі яны, старыя, на татачцы ў дроўкі. Там капец такі накапаны. У той капец стоўбік — ну-мары напісаны ад ляснічаства. Як пераедаш эты машчэнец — дарога. Едуць, ён гаворыць на жонку: “Ганна, ты што-небудзь бачыш уперадзі сабе?” — “Не! Ня бачу. А ты, што бачыш?” — “А вот на тым капцы сядзяць дзеўкі. Косы іх раочосаныя, русыя-русыя. Красівыя-красівыя косы”. — “Сколькі ж іх сядзіць?” — “Тры. Тры дзеўкі. Яны сядзяць каля тога стоўбічка і пяюць песні”. — “Якія ж яны песні пяюць?”—“Бажэственныя. Бажэственныя песні пяюць. Я і чую. А ты чуеш?” — “I ты іх ня бачыш? Яны ж, во, блізка”. — “Не. Ня бачу”. I ня бача жонка і ня чуе. Значыць, яна не дастойна была бачыць. А ён ўсё Богу маліўся, эты чалавек. Бажэ-ственныя кніжкі ў яго былі. Значыць ён іх бачыў, этых русалак.
(Ад ж-кі в. Барталамееўка Веткаўскага р. Еціпнёвай Матроны Цітаўны, 1919 г. н. зап. Лапацін Г. І. 8 красавіка 1994 г. Сш. 53. Ар. 12)

10. Бабка ў нас калісь была. Так яна пайшла ў лес, а там паляна. “Чую, што балмочуць. Пайду і я туды. Там, наверна, людзі яшчэ”. Яна пасматрэла туды — і стала дамоў беч. Такі быў страх. Там русалкі гулялі, скакалі. Вісяць на ніх косы, а ані голыя. Яна, як зірнула, так і ня знала, “ё ў мяне сэрца ці няма”.
От ж-цы д. Новиловка Ветковского р. Алесенко Аксиньи Борисовны, 1916 г. р., зап. Лопатин Г. И. в 1992 г. Т. 70. Л. 14).

11.  Вот, у рэчцы раньшэ тапіліся маладыя. Так некаторым прыздавалася, што стаяць у рэчцы красівыя ці парні, ці дзеўкі. I найболей з распушчанымі валасамі, як ў вянцах каторыя. I, уродзе, каму нада пагібнуць — утопіцца. У тое ўрэмя, і ў тое места — эта на-хаджэніе русалак этых. У нас хлопец быў. Яго колькі раз ад рэчкі прывядуць, колькі раз спасалі. Усё адно прыздавалася яму: “Ой, пусціце мяне. Мяне дзеўкі завуць. Красівыя. Каб вы паглядзелі!” Пайшоў к рэчцы і ўтапіўся.
(От ж-цы д. Стлобун Ветковского р. Кугуевой Зои Константиновны, 1938 г. р., зап. Лопатин Г. И. в 1989 г. Т. 73. Л. 3)

12.  Ну, от, была кіла ў дзеда. Ну, усе зналі, што кіла. Ну, яму падсаветылі. От, на Гряной нядзелі на дрэве калышацца русалкі. Ён пайшоў лёг пад дрэва, кілу гладзя й гладзя. Русалка калыхалася, калыхалася і кажа: “Добры чалавек, што ета ў цябе?” Ён кажа: “Дуда”. — “Ну дак давай яе сюда!” Узялі да забралі кілу ў дзядзі таго. Ну, у аднаго кума — кіла, і ў другога. От, пайшлі яны ў баню мыцца, а кум тэй кажа: “Кум, дзе дзеў кілу? У цябе ж была, да й німа”. Ён ні казаў, ні казаў, а тады кажа: “Ну ладна, кум, скажу ужэ табе. Вот, пайшоў я пад дрэва, туды і туды. А русалка калышыцца. Я штаны здзеў — гладжу кілу й гладжу. Дак, яна кажа: “Добры чалавек, што ў цябе?” Я кажу: “Дуда”. — “Ну дак, давай яе сюда!” Ну, й еты пайшоў. Лёг тожэ так. Ну, і гладзіў, гладзіў. Яна калыхалась, калыхалась, да й кажа: “Чалавек добры, што ў цябе?” Ён кажа: “Дуда” — “Дак на табе другую туда!”
(От ж-цы д. Казацкие Болсуны Ветковского р. Хомяковой  М. М., 1908 г. р., зап.  Новикава Л. А., Мазеко Л. М. в 1998 г.   Т. 47. Л. 58).

13.  Русалкі, гавораць, раней былі, вяліся на гумнах. Як была зямля незаклятая. Так ціпер здзелалі, што адны пануюць, а другія гаруюць. (Ад ж-ра в. Добрыч Кармянскага р. …Сямёна Яўменавіча, 1919 г. н., зап. Лапацін Г. І., Раманава Л. Д.   1999 г. Сш. 9., Ар. 104)

14-15.  Мой дзед Лучка казаў, пакойны, што на кладбішчы калыхаліся. Усё падражнялі, штоб засмяяўся.
15. Калісь хадзілі мы ў школу, дак к Куліне Рыбачысе заходзілі, дак яна кажа: “Ой, як жа ўлетку дак такая красівая пара, як, бывала, ідзеш у поле, дак пяецца здзесь, у полі: “На Гряной нядзелі русалкі сядзелі…” I усе кажуць і пяюцць, і пяюць, і тады: “Ох-ох-га-га-га-га…” I зноў пачынаюць: “На Гряной нядзелі русалкі сядзелі!” Я кажу: “Баб, хто эта пеў: русалкі ці людзі?” — “Мамачка, не знаю. Ідзеш у поле, так і пяецца”.
(От ж-цы д. Казацкие Болсуны Ветковского р.  Суднеко Анны Евсеевны, 1937 г. р., зап. Лопатин Г. И. в 1996 г. Т. 52. Л. 27).

16. У дзецтве нас страшылі русалкамі. За дзярэўняй у нас была пасеяна жыта. А мы ка-ласкі рвалі і жарылі. А жыта была, што мы, дзеці, заходзілі ўсярэдзіну, штоб ніхто не відзеў. Я пайшла з дзевачкамі і відзела русалку. Мы рвалі каласкі, і стаю, вот, сейчас і слышу той голас: не крык, не піск, а страшны звук. Мы выскачылі з жыта, і за намі бяжала русалка. Раздзетая жэншчына, з діннымі распушчанымі валасамі. Высокая, стройная. Воласы былі очэнь длінныя.
(От ж-цы д. Песочная Буда Добрушского р. Четырко Ольги Фроловны, 1925 г. р., зап. Новикова Л. А. в 1999 г. Т. 76. Л. 28).

17. Было дзвенаццаць дзяцей у мужыка і жэншчыны. Пахрысціўся Ісус Хрыстос, і сказалі: “Нада хрысціцца!”. Раньшэ была яўрэйская вера, эта пасля Ісусава нараджэння стала вера, как-будта, хрысціянская. I яны павезлі хрысціць этых дзяцей. Везлі, везлі, — і спужаліся: “Што за хрышчэнне? Можа, мы жывых не прывязем?” Жана мужу кажа: “Давай шэсць павязем, а шэсць схаваем”. Да узялі да пад кустом шэсць меньшых паклалі, а большых павезлі храсціць. Адтуль едзяць, дзяцей нет. Яны сталі лесавікамі. Сколькі лесавікоў, столькі нас з вамі. Яны нас бачаць, а мы іх — нет. Русалкі.Есць хлопцы і дзеўкі. Яны нараджаюцца, не то шта, сколькі іх тады была, столькі і ё.  І гряная нядзеля после Троіцы — русальная. Яны на бярозах качаюцца. Раньшэ відзілі, сейчас ўжэ нет, наверна. На маем возрасце, у мяне первы мужык б ыў, так ішоў дамоў, так іх дзвяць чалавек, польты чорныфя, блішчоныя пугаўкі. Так ён са страху ўпаў каля дарогі, а яны моўчкі пашлі. эта лесавікі. I ад этых лесавікоў ё ў каждым дварэ. Ён называецца — дамавы. Яго ні ў коем случае няльзя сярдзіць. Перва, чыста на дварэ нада, падмятаць двор кажды дзень нада. I, Божэ спасі, ня нада, штоб дзіценак папісяў у дварэ. Ён сердзіцца, дамавы. Яму нада перад Раждзяством  Каляда, яму нада выносіць, паставіць табурэтку, палаценцам заслаць, і  ці гушчы, ці хлеба выносіць. На двор паставіць. Эта называецца “чэсць дамавому”.  Раньшэ старыкі так і дзелалі, і нам казалі. I русалкі калышацца. I была так, што любіліся. Палюбя парня, і да цех пор будзя яго вадзіць, пака не забярэ. I эта была, праўда, не на маём узросце. Ну, расказывалі. У нас на Ялоўку быў шлях, бярозы, так часта відзілі, дзеўкі, адзежа на іх белая, як пад вянец ідзець дзеўка. Воласы балышыя, чорныя. Русалкамі называюць дзевак, а лесавікі — мужыкі. А еслі замужняя — лесавічка называецца. I было ў нас калісь, было, расказывалі, матка мая расказывала. Жэншчына ішла, кусты, как сейчас — “дачы”, а ў нас называліся — “хутары”, там стаяла хата і сарайчык — летавалі, зімой не жылі,   алетам там жылі. Ішла жэншчына з хутара таго: у кустах плача рябёнак. Думала, прайшла, думае: “Вярнусь. Што за рябёнак?” Вярнулась, пад кустом голенькі дзіцёнак. Яна платок з галавы — і абматала гэтага дзіцёначка, і паклала туды, дзе ляжаў. Назаўтра жыта жнуць, падходзе жэншчына і прыносе падарак ёй, і: “Бальшое спасіба, што вы майго рябёнка абматалі”. I пайшла. Яны відзелі, а патом не стала відна.
(От ж-цы д. Верхличи Красногорского р. Грибановой Параскевы Антоновны, 1920 г. р., зап. Лопатин Г. И. в 1999 г. Т. 87. Л. 92).

18-20. Русалкі — эта імя такое. Давыд, дзядзька, паехаў у лес. Просяцца русалкі, замерзлі, косы длінныя, у лясу. Баба думае, што ён дровы прывёз, а ён прывозяе русалак. Яны ў хату ўходжая, голенькія, юбкі ім падавалі. Тады гавораць: “Давайце будам прясць”. Красівыя дзве дзеўкі. I яны прялі бабе. Тады кросны ткалі. Атады, як снег пачаў раставаць, яны дзве, што дзе і дзеліся.
19.  У лесе яны жывуць. Адзін раз стары хадзіў на ахоту. Ета ў старае ўрэмя, мама расказыла, маме баба яшчэ, да нашай эры, да бабінай. Ён стары ціхі быў, ідзець на ахоту, што не наб’е, у яго адбяруць: цецерукоў, зайцаў. Ён гаворэ: “Што мне дзелаць, што мяне ўсе абяжаюць?”. Раз устрэціў русалку. Русалка тая, гаворэ, уцякаць. Ідзець, ідзець, плачуць двое дзетак маленькіх, у папараці ляжаць і плачуць. А ён такі ціхі быў, баязлівы. Ён пады-шоў (а здаўну былі рубахі длінныя і пояс, і ў лапціках тканыя такія аборачкі), расцяраўся, скажуць: “Ты кінуў”, — будзе атвячать, ціхі жэ. Атышоўся ад іх, тады гаворэ: “Што дзелаць? Яны ж замёрзнуць”. Ён здзявае з сябе гэтую рубашку і пакрыў гэтых дзяцей. Пакрыў, яны успакоіліся. Ці Бог так даў? Цёпла.  А сам пабег па трапінцы, лес густы. Тады, гаворэ, гоніцца жэншчына, у такой рубахе дліннай, у белым ва ўсём: “Старык, нябога, абаждзі, нябога!” Ён аглянуўся. “Ты маіх дзетак спас? Ета ты маіх дзетак пакрыў? Што табе за гэта?  Ці штоб знаць, як лес гаворыць? Ці штоб багаты  быў? Ці ў дварэ штоб у цябе багацтва было? Ці штоб ні бяды ніякай не бачыў?”  А ён калоціцца,   спужаўся, што багатыр ростам з дрэва, век не бачыў такіх людзей. Так вот, што яму было: штовек і кані вяліся, і зайцоў, нам няма, а ён наб’е, нясе дамоў.
20. I ў возеры была русалка, і ў Чачоры ёсць, каля Чачэрска, русалкі, Гаворя, дзевачка пабегла, прыбегла дамоў, прыбіраецца, ета матка яе расказала, такую, дзяўчонку, гаворя, пацярала. Ну, гусі ходзяць то ж паўз Чачору, і яна, гаворя, прыбегла, матка кажа: «Куды ты прыбегла? Гусі зайдуць, куда ў шкоды забяруцца, будзеш плаціць!» Яна гаворя: “Мам, там мяне ажыдае падруга”. Тады гаворя: «Няма дзеўкі. Што-та з большага разчасалася, надзелася і пабегла”. Пабегла, так яна выходжая, русалка і за сабой пацягнула.
(От ж-цы д. Старые Малыничи Чечерского р. Ананенко Н. И. зап. Новикова Л. А. в 1999 г. Т. 90. .Л. 92).
21-22. Ной строіў каўчэг. Дванаццаць — сказаў, а дванаццаць — не сказаў. Ён пастыдзіўся Бога, што “у мяне дваццаць чатыры дзіценкі”, а сказаў: “Дванаццаць”. Гасподзь сказаў: “Ну дак, бяры дванаццаць сваіх дзяцей, ідзі ў каўчэг”. Тыя самыя людзі, толькі эта — відзімыя, а эта — невідзімыя. Русалка і дабрахожы — эта тыя самыя людзі, толькі раздзеленныя: эта — русалкі, а эта — багатыры. Тыя  самыя  людзі, толькі раздзеленныя — эта русалкі, а эта багатыры. Мы гаварым: “Цыклон ідзець градавіной”. А эта бура, што Гасподзь наслаў багатыроў Папробуй тое дрэва вырваць. Не знаю, як вырвалі, і не адно — тое дрэва — туды, тое — сюды! У лесе сплашны завал здзелалі. Такая сіла! Стог у полі падніме — ні клачка не знойдзеш.
22. Хто Богу ўгодзен быў, іх бачылі. Гасподнія рабочыя былі русалкі. Куды Гасподзь пашле, туды яны ідуць. (На якую працу іх пасылаюць?) На бажэственную. Не бульбу ж капаць. А так, ходзюць начамі, прыглядываюць каму што. Русалак просяць, штоб, ужэ, усё харашо прайшло. Бог пасылае русалак бульбу капаць? А штоб людзей спасалі. Жэншчын находзе харошых. Богабаязных.
(От ж-цы д. Стлобун Ветковского р.  Морозовой Марии Лаврентьевны, 1927 г. р., зап. Лопатин Г. И. в   1991 г. Т. 73. Л. 33; в 2002 г. Т. 73. Л. 43)

23.   Русалкі — эта ряджаюцца дзеткі нежывыя. А як цяпер, іх, нежывых, поўсвета. А тады гэтага не было. Толькі, як чэлавек ці падымя што, ці жэншчына так абарціруецца, і данашывалі, там, і нежывых раджалі, так эта зваліся “русалкі”. Яны няхрышчаныя. Родзічы ім на Гряной. Памінаюць ўвечары. Вот, як дзядоў памінаюць, так і памінаюць ўвечары, у сераду, а ў чацвер, у ранні, этых самых русалак. У рсдным дварэ памінаюць, а хто не з хоча, так не паміная. Вячэру гатовяць, абед ізгатовяць, садзяцца і кажуць: “Хад-зіце, маленькія радзіцелі, абедаць, вячэраць”. Так памінаюць. I завуцца Родзічы. Свечкі запаляць. Вот эта — русалкі.
(От ж-цы п. Лядо Ветковского р. Чварковой Ефросиньи Павловны, 1916 г. р. зап. Лопатин Г. И. в 1995 г. Т. 56. Л. 31).

24-29. Кажды год яе нада перазачаровываць. После Троіцы, Граная нядзеля. На Граной нядзелі перачаровываюць русалак.
25. Русалкі любую работу дзелаюць, толька за дзяцьмі не глядзяць.
26. І, вот, как-та зімой, у дзецтве мая кума возле той крыніцы бачыла русалку. Гаворя, каталісь  аны з гары, і на санках пад ручэй пад’ехала. Гаворя, красівая маладая дзеўка мыецца ў руч’я. Красівая, маладая дзеўка, воласы чорныя, длінныя, вечар месячны быў, ана толькі кашлянула, ана і маментальна ісчэзла. Тагда іё ўзяў страх.
27. На Гряной нядзеле яны ж гуляяць русалкі. І іх у старыну зачаровывалі. Зачаруюць, яна год жыве, зачаруеш “чур мая!”, і яна жыве ў доме, у хазяеў, усё робіць, есць пару, дзяцей не нянчыць. Год прашоў, яны на Гряной апяць знікаюць. Штоб ана не знікла, нада іе апяць перезараваць: “Чур мая!”
28. Вот, на Гряной нядзелі, яны жывут, напрымер, яны ўсё дзелаюць, толькі дзяцей не нянчаць. Нада на Гряной нядзелі сразу сказаць: “Чур мая!” Іначэ яна знікая. Апяць зачараваць, штоб ана апяць год была.
29. Яны — мёртвыя, каторыя тапіліся людзі. А пачаму русалкі паяўляюцца ўсягда, кагда полны месяц? Вот, кагда на небі полналуніе? І, вот, у эту ноч паяўляюцца русалкі? І ўтопленікі? Вот, у эту ноч выходжылі гуляць. І не нада гаварыць: “Ой, лунная? Так светла, як днём!” Вот, ета сільна цяжола. Яны сразу тада знікаюць, пры луне, як скажыш: “Ой! Як светла, як днем”
От ж-цы д. Казацкие Болсуны Ветковского р. Гутор Марии Васильевны, 1956 г. р. зап. Лопатин Г. И. 2005- г. г. Т. 99. Л. 83,  91, 105.

30. Было мне гадоў дзевяць-дзвенаццаць. Каля Кротавай гары на Кротавай палянцы рваў шчавель. Каля панскага калодца с гары шла русалка. Плацце наей белае, уся ў белам, а на галаве вянок, увесь сіяе, як на іконе залаціцца. Я спужаўся ды ўцякаць. Тады многа хто русалак бачыў.
(От ж-ля д. Городок Ветковского р. Волкова Ивана Рысаевича, 1918 г. р. зап. Новикова Л. А. в 1998 г. Т. 61. Л. 15).

31. Як  матка дзіцёнка прыспіць, тое дзіця з русалкамі ходзя. На Граной нідзелі есць такі дзень, як на Родзічы, бліны пякуць і етых дзяцей памінаюць.
(От п-ки из п. Лядо Ветковского р. Грыньковой Анастасии Ивановны, 1930 г. р., зап. Романова Л. Д. в 2000 г., в Ветке. Т. 62. Л. 113).

32. Іх не памінаюць, і каторыя вешаюцца не памінаюць. На Граной нядзеле толькі кашу варяць і нясуць на перахросную дарогу.
(От ж-цы д. Неглюбка Ветковского р. Мельниковой Марии Герасимовны, 1924 г. р. зап. Лопатин Г. И. в 1992 г. Т. 62. Л. 10).

33. У нас быў лес. І тут усё калыхалісь русалкі. Іх толькі ў начное ўрэмя бачылі. І не бачылі, а чулі, як яны пелі: “На Граной нядзелі русалкі сядзелі…” Так, усё казалі: “Тут русалкі калышуцца”. Толькі на Граной яны пяюць.
(От ж-цы д. Акшинка Ветковского р. Барановой Марии Федоровны, 1914 г. р. зап. Лопатин Г. И. в 1991 г.   Т. 71. Л. 7).

34. Калісь нас пужала матка. Гарох пасодзе, дак русалкамі пужала: “Не хадзіце ў гарох, а то русалка там з жалезнымі цыцкамі. Як шлёпне цыцкой, адразу паўбівае.
(От п-ки из д. Подкаменье Костачки Феклы Ивановны, 1930 г. р., зап.  Лопатин Г. И. в 2003 г.  в Ветке. Т. 2.  Л. 12) .

35-36.  І калісь баімся мы русалак. “Дзеці, ідзіце ў шчавель!” — “Баб, куды нам іцці, штоб русалка не паймала?” — “Русалка, як у шчавель ідзеш, далёка ў жыце. І Баба-Яга туды. І чорцікі забягаюц. Яны далёка ў жыце.
36. Як пойдам, шчас баба і кажа: “Не хадзіце ў жыта далёка. Там сядзіць Баба-Яга, туды далей, а тут — русалка, і хразу хватае, косы у яе абы-як распушчаны. Дак яны ўхвацяць і туды павалакуць”. — “Баб, а што яны будуць дзелаць?” — “А там яны задушаць, і будзіце ляжаць”. Эта русалкі. А там яшчэ была Баба-Яга. У на хлопец быў — Пеця, гаворя: “Э-э-э! Мы тую русалку ўб’ём!” Баба гаворя: “Так жа Баба-Яга прыдзе. Яшчэ і на мятле прыедзя самы глаўны з ракамі. Вот, тады вы папляшыце!” — “Усё, баб, не пойдам”.
(От п-ки из д. Амельное  Грецкой Варвары Александровны, 1925 г. р.,  зап. Лопатин Г. И., Романова Л. Д. в 2001 г.  в Ветке. Т. 54. Л. 5).

37-38. Русалкамі толькі пужалі, штоб дзеці не хадзілі у агарод: “Не хадзі — там русалка сядзіць!”
38. У нас сарай быў з пляценчыкаў, із лазы. Я пашла ў сарай. Гляжу ў шчэлачку. Ідзець баба жалезная, абыкнавенная, голая, грудзі. Думаю: “Куда ана пашла?” Вышла на вуліцу, а яе няма.
От ж-цы д. Хальч Ветковского р. Кадильниковой Марии Лаврентьевны, 1928 г. р. зап. Лопатин Г. И. в 1991 г. Т. 108. Л. 5.

39.  Бацька мой расказўываў. З лесу ехалі, і на кладбішчы такія віскатыя калышацца. Воласы дубам паўсталі.
(От ж-цы д. Перелёвка Ветковского р. Машковской Веры, 1937 г. р., зап. Лопатин Г. И., Романова Л. Д. в 2001 г. Т. 53. Л. 35).

40.  Эта невідзімыя людзі. Яны жывуць на жыўцах. Там іх бачуць. Русалка і дабрахожая — тоя самая.
(  От п-ки из д. Бартоломеевка Ветковского р. Павлючковой Марии Борисовны, 1938 г. р. зап. Лопатин Г. И. в 1993 г. в Ветке. Т. 53. Л. 43).

41. Талкушка. Гаварили , не хадите, не тапчитее жыта, кали жита начынаеть, зялёныя каласочки, дети идуть рвать эты каласочиі, паруть, абсмаливають. “А то там таўкушка сядить з касами длинными, и вас за косыь ўвалакеть”. Эта так гаварыли бабки.  И дети баялись хадить туда, не таўкли жыта, не сабирали каласки, не рэзали. Патаму  хадили баялись. А што там за таўкушка?
(От ж-цы Ветки, родом из д. Косицкая, Литвиновой Марии Фадеевны,1930 г. р., зап. Лопатин Г. И. в 2001 г. Т. 24. Л. 11).

42.  Русалка — воласы длінныя. Каней хадзілі пасціць, а яна: “Здраствуйце!”.
(От ж-цы д. Борьба Ветковского р. Кирченко Ирины Федоровны, 1931 г. р. зап. Лопатин Г. И. в 1991 г. Т. 47. Л. 9).

43. Казала, ёй сто гадоў было, русалкі ўвечары гулялі, кудой пакойнікаў вязуць, на раскосах, а косы у іх па пояс.
(От ж-цы д. Столбун Ветковского р. Холюковой Федоры Федосовны, 1910 г. р., зап. Нечаева Г. Р. в 1991 г. Т. 95. Л. 4).

44. Пра русалак усягда матка пужала: “У жыце русалкі сядзяць! Не хадзі на поля, а то русалкі ў жыце сядзяць!” Цяпер і німа, а матка пужала: “Не хадзі ў поле, там русалкі!” А прывычка ж была. Малая, шчэ у школу  не хадзіла. А эта ўжэ цяпер прыдумалі, што восьмая нідзеля, так эта русалкі бегаюць, купацца нільзя, бо русалка ўцягне ў ваду. Эта цяпер прыдумалі ў дзевяностыя годы.
(От ж-цы д. Старое Село Ветковского р. Кирьяновой Анны Мартыновны, 1931 г. р. зап. Лопатин Г. И. в 2003 г. Т. 101. Л. 15).

45. Ўскочыць на бярозу, пахістаіцца, павыламываіцца. Хто засмяецца каля яе — рот скрывіцца.
(От ж-цы д. Казацкие Болсуны Ветковского р.   Давыденко Татьяны Тимоховны, 1916 г. р., зап. Лопатин Г.  И в 1989 г.  Т. 108.  Л. 6).

46 У нас быў лес. І тут усё калыхалісь русалкі. Іх толькі ў начное ўрэмя бачылі. І не бачылі, а чулі, як яны пелі: “На Граной нядзелі русалкі сядзелі…” Так, усё казалі: “Тут русалкі калышуцца”. Толькі на Граной яны пяюць.
(От ж-цы д. Акшинка Ветковского р. Барановой Марии Федоровны, 1914 г. р. зап. Лопатин Г. И. в 1991 г.   Т. 71. Л. 7).

47. Баба-русалка ў жыце сядзіць. Русалка — страшная. Не такая, как мы.
От ж-цы д. Хальч  Ветковского р. Атрошкиной Евфимии Григорьевны, 1917 г. р зап. Лопатин Г. И. в 1991 г. Т. 108. Л. 5)

48.   Чуць чулі. Гаварылі старыкі, што русалкі. , мужык мой.  Дажэ мой чалавек бачыў. Мы жылі, пасёлкі былі пад Габраўкай. Ішоў ён, матка мая жыла на пасёлкуц, ён быў у цешчы, ішоў у вечары, тоькі дайшоў, там быў бярэзнік, пяе, тады ўсё казалі, русалкі хадзілі, пяе, ён скарэй, скарэй — на пасёлак, ён бысрэй — яна з ім раўняецца, ён і яна, а бачыць не бача. Ён тада к Міколу Кірпічову на двор, з краю. Яна гавора: “Ну, счасліў, што ўцёк!” Так, гавора, чуў яе толькі разгавор, ён быў у цешчы, ішоў у вечары, тоькі дайшоў, там быў бярэзнік, пяе, тады ўсё казалі, русалкі хадзілі, пяе, ён скарэй, скарэй — на пасёлак, ён бысрэй — яна з ім раўняецца, ён і яна, а бачыць не бача. Ён тада к МіколуКірпічову на двор, з краю. Яна гавора: “Ну, счасліў, што ўцёк!” Так, гавора, чуў яе толькі разгавор
(От ж-цы д. Акшинка  Ветковского р. Гусаковой  Христины Даниловны, 1906 г. р. зап. Лопатин Г. И. в 1991 г.   Т. 71. Л. 7).

49. Гаварылі, і на агарод штоб ні бегалі, я сама сваіх унукаў пугала. Гавару: “Ні хадзіце ў жыта”.  Ані ж ні панімаюць, ламаюуць жыта, клычуць, жаць плоха тады, так ані цэлы дзень кружыліся, маі ўнукі, русалку выглядалі: дзе тая русалка?
(От ж-цы д. Чырвоны Кут Ветковского р. Литвиновой Анастасии Даниловны, 1932 г. р. зап. Лопатин Г. И. в 2005 г. Т. 63. Л. 16).

50. Гаварылі, што русалкі, ані ў вадзе жывут. “Астарожна, не хадіце, а то русалка ўкрадзет да ў воду тібе заташчыт”. І баяліся эціх русалак.
(От п-ки из д. Бесядь Иващёнок Лидии Николаевны, 1937 г. р., зап. Лопатин Г. И. в 2005 г. в Ветке. Т.  12. Л.  11).

51. У нас этага не было. Русалкі ж абычна над рякой, дзе івы, там русалкі, у Бесядзі. Хто з Бесядзі, дак той расказываў пра русалак. Іва, дак, мол, русалка выдзя качаіцца на іве. Хто ўтоне, стане русалкай. Дзевушка.
От п-ки из д. Ухово Иванчиковой Агафьи Семёновны, 1927 г. р., зап. Лопатин Г. И. в 2005 г. в Ветке. Т. 12. Л. 13.

52. На той вулачцы,што на кладаўе едзіш, яны ўсё выступалі, танцавалі — русалкі. Так каторыя туфількі цірялі з ног, а каторыя бусы цірялі.
(От ж-цы д. Столбун Ветковского р. Халюковой Федоры Федосовны, 1910 г. р. зап. Горшков М. М. в 1992 г. Т. 73. Л. 76).

53. Расказывалі, што есць русалкі, што аны выходзяць із вады. Іх ні нада зліць, ні нада на ніх плахое гаварыць, патаму шта русалкі — эта людзі абіжаны судзьбой, як парынь з дзевушкаў гулялі, кагда-та ж бацькі не разрышаць, значыць, не жанілісь, ну, дзеўка тапілась. Парынь тожэ чым-небудзь дзелаўся. Вот эта былі русалкі. Ані выходзілі, іх усе жалелі, ім насілі, у нас была такое балота между Амельным і Закружжам, а патом у нас быў адзін прэдседацель, он там вычысціў, такі вадаёмчык, купаліся там, вот туда пастаршыя, у міне ішчэ свякруха была, дак, уродзе бы насілі ім гасцінца туда. Ну, на які дзень я, ужэ, ні знаю.
(От п-ки из. д. Старое Закружье Романовской Марии Алексеевны, 1937 г. р.,   зап. Лопатин Г. И. в 2005 г.  в д. Хальч. Т. 117.  Л. 2-3).

54. Калісь, казалі, ў старыну здаваліся русалкі. Выходзілі з мора ці адкуль. Была зямля, гаварылі, незаклятая. Так здавалісь. А цяпер нічога не здаецца. Косы длінныя.
(От п-ки из д. Гута Ветковского р.  Дроновой Нины Степановны, 1932 г. р., зап. Лапатин Г. И.  в  2005 гг. Т.  64. Л.   24-25).

55. Мужык малады расказываў. Ён выпіў: “Ну, пайду рыбу лавіць”. Тут лодка стаяла. Ён пашоў. Давай ужэ лодку таўкаць. І падыходзя дзеўка, воласы длінныя, ета расказываў.  “Ну, —  гаворя, — паглядзеў: “Танька, ета ?” Яна нічога не сказала. Ён расцяряўся. Кінуў. Пабег. Гаворя: “З воласамі дліннымі”. Ета русалка называіцца. У вас старые не рассказывалі? Расказывалі. Русалкі, абычны, аны ў маі бываюць. Ета, гаворяць, дзеці няхрышчаныя ўміраяць
(От ж-цы д. Несвоевка Новозыбковского р. Шевцовой Ефросиньи Ивановны, 1931 г. р. зап. Боганева Е. М. в  2002 г. Т. 122.  Л. 23-24)

56. На Троіцу. Пад гарой, кала паляны, дзе ўсё былі, літалі, жэншчына з крыллем літая, быкнавенная жэншчына. Русалкі. (Якая яна, эта жэншчына?) Із себя — на вас пахожа, толькі чорная, а глаза у іё жоўтыя, карічнівыя.  (А где крылья?) Крылля на руках. Такуя нося, як хлеб паднося, рушнік такей, завязана ў такую павуць, як дзеўкі счас замуж ідуць, завязана вот так, длінная-длінная, во да самыя пальчыкі накрывая, платок тэй, як рушнік, толькі не зароблены, і такая дзюбка завязана. А там крылля вісяць, абыкнавенная крыльля, толькі бальшоя. Русалка. Як толькі каго ўбача, яна счас, во, падняла і, во, дзе аказываецца. Не зароблены, адарваны ілі адрэзаны. Яна далёка не лятаі, метраў пятнаццаць. Ноччу. У дзвенаццаць часоў — ноль-ноль.  А тады, ужэ, ідзі другі раз, ты іе не ўбачыш.
(От ж-цы д. Городок Ветковского р. Волковой Агафье Петровны, 1918 г. р. зап. Мазейко Л. М. 2001 г. Т. 61. Л. 22).

57. Калі русалка прыляціць і к катораму, к двару далятая, гавораць: “Эта бальшоя нішчасця”. Ян з крыллямі? З крыллямі. Ежэлі русалка, вот, я, во, жыву, ці ты жывеш, і яна прыляціць, эта ўрэд яна дзелала — русалка. У што яна апранута? У іе крылля — і ўсё! І галава. Як бусла, русалка. Русалкі ляталі. Ежэлі русалка праляціць паўз двор, эта э ў старыну, да вайны, то ўжэ гора будзя.
(От ж-цы д. Столбун Ветковского р. р.  Аниськовой Анны Антоновны , 1915 г. р., зап.  Лопатин Г. И. в 2006 г. Т. 73. Л. 52).

58. Русалки за дзярэўямі стаяць, у ракі. Еслі пасмотряць на чалавека, к нему балезнь прыстанець. А так яны ничого не дзелаюць.
(От ж-ля д. Яново Ветковского р. Тостенкова Ивана Семеновича, 1924 г. р., зап. Лопатин Г. И. в 1990 г. Т. 108. Л. 2).

59. Бачылі людзі. Старыя. Як вечар, палядзіш, вот, вакно адчыніш, ужэ прыцемна, гаварыла Басяніха старая, ідзе,во, рэчка у нас, так пяюць яны: “Шу-у-у-гі на лугі! Шу-у-у-гі…” А хто шугікая? Ані самі не знаюць, толькі баяцца: “Хто ж пяе?” Ішчэ ж нядаўна эта сяло пасялілась. Ішчо народу было мала. Яны пасялілісь паўз якоя-та балота, у жыўцах, а тут этыя “шугі” пелі. “Ці яны калыхалісь, — гавора, — да пелі?” І людзі дажэ баяліся ўвечары.
(От ж-цы д. Бартоломеевка Ветковского р. Шевелевой Анны Титовны, 1912 г.  1994 г. Т.118. Л.  55.)

60. Я етых русалак і не знаю. У нас русалкі, то была нідзеля, после Троіцы, Гряная называіцца, дак пелі “На Граной нядзелі руслкі сядзелі, рана-рана куры папелі…” Старыя бабы пелі.
(От ж-цы д. Неглюбка Ветковского р., Приходько Валентины Федосовны, 1926 г. р., зап. Лопатин Г. И в 2006 г. Т. 105. Л. 95.)

61.  Ета казкі такія ішлі, што русалкі, баяліся дзеці хадзіць па жыту. А хто іх бачыў? Ніхто не бачыў. Можа, калісь і бачылі, да не расказывалі. А, ужо, калі я расла, так у нас і русалак не баялісь. Дзеці выраслі, панялі, што ета ўсё лож. А такія, як шчэ матка мая, да перяд маткай, у тых было страху, радзіцелі сказалі: “Туды не хадзі, там русалка”, яны і не ідуць. А ужо ў наша ўрэмя ніхто етага не баяўся.
От п-ки из д. Старое Закружье Ветковского р. Кужельной Прасковьи Сергеевны, 1933 г. р., зап. Лопатин Г. И. в 2006 г., в Ветке. Т. 121. Л. 10.

62. Сказала: “Барані Бог! Штоб тут русалкі вадзіліся. У нас крыніца святая! Тут іх не можа быць!”
(От ж-ны, примерно 55 лет, из д. Будище Чечерскго р. зап. Новикова Л. А. в 2006 г. Т. 75. Л. 207.     Раговор происходил возле святой крыницы).

63. Русалкі былі з дрэўняга веку. Калісь пугалі русалкамі да ўсім. Дзяцей. “Вон — русалка! Вон — русалка!” Штоб не хадзілі ў клубніцу.
От ж-цы д. Нинель Ветковского р. Бобковой Валентины Фомовны, 1938 г. р. зап. Лопатин Г. И. в 2007 г. Т. 68. Л. 7.

64 — 66.. Эта так казалі кадась.  Памрэ не хрышчоная дзевачка, дак назваіцца эта — русалачкі. Мы іх не бачылі.
65. Расказывалі, што на растаньках можа цябе што-небудзь прыдасца. Ну, ета дарогі, чытыре дарогі злажыецца. Вот, яна ж кала кладбішча жывець, дак раз бачыла, выходзіла граза, копы слажывала. Калыхалісь русалкі. Вот такі, гаворя, смех бальшы, калыхалісь русалкі. А ў другую ноч, ноччы, я гаварю, снапы бяжком, бяжком слажыю, і паўз мяне зашумела, я галаву падняла: жэншчына! Бальшая жэншчына паўз мяне прашла, пересігнула і не стала. У белам. Яна ўсягда гаварыла: “Што-та ёсць!” Вот, гаворя, ноччы, граза находзя, снапкі пашла слажываць, і — смех! Дзівоччы смех! Я, гаворя, галаву падняла, калышацца на арэлях. Пабачыла.
66. Ета, яны бываяць знаеш када? Када гряная нязеля. Так, глядзі, не хадзі ў моря, не хадзі ў ваду, а то можэць утапіцца. Толькі Троіца пройдзя — і Гряная нядзеля. Казалі, што ўтапіўся хахол, як раз на Гряную нядзелю ўтапіўся. Казалі, што русалкі ўцягнулі.
От ж-цы  д. Несвоевка Новозыбковского р.   Пугачевой Лукерьи Алексеевны, 1912  г. р.  зап. Новикова Л. А., Нечаева Г. Г. в 2002 г. Т. 122. Л. 51.

67. Русалкі — людзі, якія топяцца ілі дзеці топяцца. Есць і хлопчыкі і дзяўчынкі. Валасы зяленыя. Яны ходзяць у жыта.
От ж-цы д. Литвиновичи Кормянского р. Поляковой Раисы Владимировны, 1941 г. р. зап. Лопатин Г. И., Романова Л. Д. в 1999 г. Т. 91. Л. 25.

68. Пужалі дзяцей русалкамі. Стараліся у агарод улезць малыя. “Не ідзі. Там русалкі!”  Баяліся.
От ж-цы д. Присно Ветковского р. Артемковой Марии Тимофеевны, 1931 г. Р., зап. Лопатин Г. И. в 2002 г. Т. 5. Л. 35.

69. “Не хадзіця ў жыта, а то там будзіць русалка!” Пабягім, васількоў нарвем і ўцякаць. Русалка даганяіць. А мы яе не відзім, што за русалка.
От ж-цы д. Буда Жгунская Добрушского р. Лапуновой Марии Ивановны, 1911 г. р., зап. Лопатин Г. И. в 2004 г. Т. №1. Л. 35.

70. Когда в жито бегала, бабушка говорила: “Русалка будет”. Што за русалка? Я представляла речноек что-то такое. Понятия не имела, как она будет за мной по житу бежать.
От ж-цы г. Гомеля  Новацкой Ольги Владимировны, 1981 г. р., внучки Лапуновой М. И. (См. п. 69).  зап. Лопатин Г. И.  в 2004 г. Т. 31. Л. 35.

71.  Выбірают адну жэншчыну. Украшают цвятамі і ўсім. Старынную адзежу адзявают. І па сялу вядут і песню пяют пра русалку: “На дзясятай нядзелі русалкі запелі…” Я помню, што вадзілі. А паследнія гады —усё. Нікакіх русалак, нічыво… Абычай такой быў — вадзіць русалку.
(От ж-ля д. Краснная Буда Добрушского р. Амельченко Петра, 1930 г. р. зап. Лопатин Г. И., Романова Л. Д. в 2001 г. Т. 76. Л. 47).

72.  У нас кажды год вадзілі русалку. Русалку ўбіраюць і паюць. Хоць цібе, хоць міне ўбяруць у зелень… Мужчыны ж не ідуць з бабамі. Жэншчыны. У цвяты ўбіраюць на полі. Вянкі плялі. На поль збіраюць цвяты. Ціпер жа вы іх не ўбачыце. Васількт былі, смаляначкі былі — красненькім цвітуць, як вішнёвым цветам. Красівыя. Па вуліцы ідуць і пяюць. І кругом абойдуць усё сяло з песнямі. А патом у жыта уйдуць і раздзенуцца. А патом назад ідуць. Русалку водзяць. Штоб дождж буў… Хто яго зная. Ета традыцыя зпрадвеку была.
(От ж-ля д. Краснная Буда Добрушского р. Амельченко  Марии Михайловны, 1930 г. р. зап. Лопатин Г. И., Романова Л. Д. в 2001 г. Т. 76. Л. 47).

73. Ета казкі такія ішлі, што русалкі, баяліся дзеці хадзіць па жыту. А хто іх бачыў? Ніхто не бачыў. Можа, калісь і бачылі, да не расказывалі. А, ужо, калі я расла, так у нас і русалак не баялісь. Дзеці выраслі, панялі, што ета ўсё лож. А такія, як шчэ матка мая, да перяд маткай, у тых было страху, радзіцелі сказалі: “Туды не хадзі, там русалка”, яны і не ідуць. А ужо ў наша ўрэмя ніхто етага не баяўся.
От п-ки из д. Старое Закружье Ветковского р. Кужельной Прасковьи Сергеевны, 1933 г. р., зап. Лопатин Г. И. в 2006 г., в Ветке. Т. 121. Л. 1-2.

74. У нас жэ не было вады такія, пра русалак не казалі. Русалкі, яна ж красавіца. Ног німа, а хвост рыб’і. Я ж гляджу навіны ўсе, як што паказыяць у цілявізары. У нас етага не. Былі казкі такія, мамы расказывалі, што былі русалкі — красавіцы, з мора выплывалі, дак у нас жы і марэй ні было.
От п-ки из д. Гаристый Ветковского р. Громыко Анны Андреевны, 1925 г. р., зап. Лопатин Г. И. в 2006 г., в Ветке. Т. 64. Л. 27.

75. На той вулачцы, што на кладаўе едзіш, яны ўсё выступалі, танцавалі — русалкі. Так каторыя туфількі цірялі з ног, а каторыя бусы цірялі.
Ад ж-кі в. Стаўбун Веткаўскага р. Халюковай Федоры Федосаўны, 1910 г. н.,зап.  Гаршкоў М. М. у 1992 г. Сш. 73. Ар. 46.

ВОБЛІК

баба 35, 44
лятае 53, 54
дзеўка 4, 6, 7, 9, 11, 17, 26
парні 11
жэншчына 16, 19, 53

валасы длінныя 16, 17, 18, 49
распушчаныя 11, 16, 38
чорныя 17, 26
косы 4, 10, 18, 33
длінныя 51, па пояс 40
расчосаныя 9
русыя 9
вочы жоўтыя 53
карычнявыя 53
высокая 16, 19-з дрэва
красівая 26
крылья (з крыльямі) 53, 54
невідзімая 21
стройная 16
жалезная баба 35
жалезныя цыцкі 5, 8, 31, 35

адзетыя 6
белае (у белым) 17 – як пад вянец, 19,27
вянок 27
голыя, раздзетыя 10, 16, 18, 35
золото 27
платок (фата) 53
рушнік (з рушніком) 53

ЗАНЯТКІ

выпрабоўваюць на дабразычлівасць 17, 19
гасподнія рабочыя 22
дзеці, за дзяцьмі не глядзяць 25
дразняцца 14
жыта клычуць 46
заўлякаюць дзевак 20
хлопцаў 11, 17
любая работа дамашняя 25
калышацца 14, 30, 36, 43
на бярозах 3, 6, 7, 17, 42
на дрэве 12
на івах 48
на косах 4
у невадзе 2
мыюцца ў ручаі 26
песні спяваюць бажэственныя 9
“На граной нядзелі…” 7, 15, 30, 43
помсцяць
кіла 12
крывяць 42
прадуць 18
хваробу іншую 55
танчаць 39
ткуць 18
цягнуць у ваду 41, 47
шлюб бяруць 17
шчыкочуць 17

ЗДОЛЬНЫЯ ПАБАЧЫЦЬ

угодныя Богу 9, 22

МЕСЦА

агарод 34
бярэзнік 45
вада 47, 50
возера 20
гарох 31
гумно 13
жывцы 37, 56
жыта 5, 8, 16, 32, 38, 41, 44, 46
кладаўё 3, 14, 36, 39, 40
лес 4, 10, 18, 19, 30, 43
мора 51
печка (пад печкай) 5
поле 7, 15
рака 52, 55, 56
хата 18

ПАХОДЖАННЕ

дзеці Ноя 21
нежывыя нараджаюцца 23
не хрышчаныя памепрлі 6, 52
прыспаныфя дзеці 28
тапельцы 50
скрытыя
ад храшчэння 17
ад Бога 21
маленькія радзіцелі 23

ЧАС, КАЛІ МОЖНА ПАБАЧЫЦЬ

Граны тыдзень 3, 7, 12, 15, 24, 41, 43, 53
зіма 18, 26
май 52
вечар 40, 45, 56

СТАСУНКІ МІФАЛАГІЧНЫЯ

багатыр, дабраходжы = 8, 19, 21, 28, 37
лесавікі =17
баба яга
чорт

ЧАС ПАХОДЖАННЯ

калі Бога чуствавлі 7
незаклятая зямля 6, 13, 51
1990-е гады 41

атносы 50
палатно 17
памінальныя дні 23, 28, 29
перезачороўваюць  24
увалакець 38
талкушка 38
дзяцей пужаюць

1.
На Гряной нядзелі русалкі сядзелі,
Русалкі сядзелі, на дзевак глядзелі.
Дзевачкі-саколкі, пашыйця сарочку,
Пашыйця сарочку з белае нямёткі…
Русалки — это кто?  Што-та Божжае. Ета святоя яно…
От ж-цы д. Неглюбка Веткуовского р. Сарасеко Марии Петровны, 1928 г. р. зап. Лопатин Г. И. в 2006 г. Т. 105. Л. 99.

2.
“На Гряной нядзеле русалкі сядзелі,
На крывой бярезе, на прямой дарозе.
Аны ў людзей прасілі хлеба-солі…”
От ж-цы Катичи Новозыбковского р. Лузик Татьяны Кирилловны, 1922 г. р. зап. Новикова Л. А., Нечаева Г. Г. в 2002 г. Т. 122. Л. 55.

3.
Эта дзесь на Гряной нядзеле. Эта послі Троіцы Гряная нядзеля есць, такія песні пяюць:
На Гряной нядзелі русалкі сядзелі,
Русалкі сядзелі, на дзевак глядзелі.
Дзевачкі-саколкі, дайця нам грябенкі,
Дайця нам грябенкі расчысаць галоўкі
От ж-цы Катичи Новозыбковского р.  Земняковой Марии Герасимовны, 1936 г. р.  г. р. зап. Новикова Л. А., Нечаева Г. Г. в 2002 г. Т. 122. Л. 51.

4.
На Граной нядзелі
Русалкі сядзелі,
Русалкі ў жыце сядзелі,
Да на дзевак глядзелі.
— Дзевачкі-сястрычкі,
Падайце вадзічкі,
А падайце вадзічкі,
З халоднае крынічкі.
На гародзе пшаніца стаяла,
Каласочкамі махала.
— Дзевачкі-сястрычкі,
Сажніце пшанічку,
У снапочкі павяжыце,
У снапочкі павяжыце,
У капочкі пакладзіце,
У капочкі пакладзіце,
Да ў поле каласамі,
Да ў поле каласамі,
Да ў гумне варахамі,
Да ў гумне варахамі,
Да ў амбаре мяхамі,
Да ў амбаре мяхамі,
Да ў пячы пірагамі,
Да ў пячы пірагамі.
(От  ж-ц д Бартололмеевка Ветковского р. Етипнёвой Матрёны Титовны, 1919 г. н., Шевелевой Анны Титовны, 1912 г. р., из д. Бартоломеевки, зап. Лопатин Г. И. в 1993 г. Т.  Т. 53. Л. 46).

5.
На Граной нядзелі
Русалкі ў жыце сядзелі,
Ды ў жыце сядзелі,
Ды на дзевак глядзелі.
— А вы ж, дзевачкі, жніця,
Самі сібе ні пазьніця.
— А дажнёмся да дуба,
Мы ж палуднаваць будам.
А дажнёмся да краю,
Да й пасмотрым уражаю.
((От  ж-цы д Бартололмеевка Ветковского р. Етипнёвой Матрёны Титовны, 1919 г. н., Шевелевой Анны Титовны, 1912 г. р., из д. Бартоломеевки, зап. Лопатин Г. И. в 2000 г. Т.  Т. 53. Л. 122-123).

6.
На Граной нядзелі
Русалкі сядзелі,
Ой, рана-рана
Русалкі сядзелі.
Дзевачкі-сястрыцы,
Падайце вадзіцы.
Ой, рана-рана
Падайце вадзіцы
Хлопчыкі-браткі,
Спячыце аладкі.
Ой рана-рана
Спячыце аладкі.
(От ж-ц д. Федоровка Ветковского р. Пархоменко Уляны Петровны, 1914 г. р., Деньдоброй Степаниды Никифоровны, 1919 г. р., Авсейковой Марии Никифоровны, 1920 г. р., зап. Лопатин Г. И. в 1991 г. Т. 51. Л. 22).

7.
На Граной нядзелі
Русалкі сядзелі,
Русалкі сядзелі,
На дзевак глядзелі,
Дзевачкі-сястрычкі,
Падайце нам вадзічкі,
Падайце нам вадзічкі
З халоднае крынічкі.
Дзевачкі прыхадзілі,
Вадзічкі прынасілі.
Сястрычкі-русалкі,
Напіцесь вадзічкі,
Напіцесь вадзічкі
З халоднае крынічкі.
(От п-ки из д. Бартоломеевка Гапеевой Натальи Трофимовны, 1930 г. р. зап. Лопатин Г. И. в 2001 г. в Ветке. Т.53. Л. 98).

8.
На Граной нядзелі
Русалкі сядзелі,
Русалкі сядзелі,
На дзевак глядзелі,
Дзевачкі саколкі,
Падперавязайце панёўкі.
А старэнькі дзедзька
Па гародзе ходзе,
Да й гарод скародзе,
Канапелькі сее.
(От ж-цы п. Лядо Ветковского р. Чварковой Ефросиньи Павловны, 1916 г. р. зап. Лопатин Г. И. в 1995 г. Т. 56. Л. 6).

9.
На  Граной нядзелі русалкі сядзелі,
Оя, рана-рана русалкі сядзелі,
Русалкі сядзелі, на Бога глядзелі.
А Бог сына жэне, Ілля дочку аддае.
На новай сялібе пшаніца стаяла,
Ой, рана-рана пшаніца стаяла,
Пшаніца стаяла, каласком ківала,
Ой, рана-рана каласком ківала,
Каласком ківала, галаском гукала,
Ой, рана-рана галаском гукала.
Дзевачкі-сястрычкі, дайце мне вадзічкі,
Ой, рана-рана дайце мне вадзічкі.
Цяжка мне стаяці, каласком ківаці,
Каласком ківаці, галаском гукаці.
Вы мяне сажніце, у снапы павяжыце,
Ой, рана-рана ў снапы павяжыце.
У снапы павяжыце, у копачкі складзіце,
Ой, рана-рана ў  копачкі складзіце.
У копачкі складлзіце, цапамі аббіце,
Ой, рана-рана цапамі аббіце.
Цапамі аббіце, у мельніцы змяліце,
Ой, рана-рана ў мельніцы змяліце.
У мельніцы змяліце, праскуркі спячыце,
Ой, рана-рана праскуркі спячыце.
Праскуркі спячыце, у храм аднясіце,
Ой, рана-рана у храм аднясіце.
У храм аднясіце, увесь храм накарміце,
Ой, рана-рана увесь храм накарміце.
(От ж-цы д. Стлобун Ветковского р.  Морозовой Марии Лаврентьевны, 1925 г. р., зап. Лопатин Г. И. в   1991 г. Т. 73. Л. 34).

10.
На граной нядзелі
Русалкі ў жыці сядзелі,
Русалкі ў жыці сядзелі
Ды на дзевачак глядзелі.
А вы, дзевачкі-сястрычкі,
Вы падайце нам вадзічкі,
Вы падайце нам вадзічкі
Із халоднае крынічкі.
Надаела вам у жыці стаяці
Ды калоссямі махаці
(От ж-цы д. Чырвоны Кут Ветковского р. Литвиновой Анастасии Даниловны, 1932 г. р. зап. Лопатин Г. И. в 2005 г. Т. 63. Л. 16).

Аўтар: Генадзь Лапацін

Крыніца: Paleoslavica. Cambridge. 2007. ХV. 275-292 с.