Радзінна-хрэсьбінная абраднасць Чачэрскага раёна Гомельскай вобласці

0
510
Радзінна-хрэсьбінная абраднасць Чачэрскага раёна Гомельскай вобласці

На працягу ўсяго жыцця чалавека суправаджалі пэўныя самейныя абрады і звычаі. Сямейна-абрадавы комплекс ўключае ў сябе тры часткі: вясельную, радзінна-хрэсьбінную і пахавальную. Кожная частка сямейна-абрадавага комплексу мае сваю спецыфіку, што пацвярджае фактычны матэрыял. Так, напрыклад, рытуалы, звязаныя з радзінна-хрэсьбіннай абраднасцю былі скіраваны на засцярогу нованароджанага ад шкоднага ўздзеяння, а таксама на забеспячэнне шчаслівага лёсу дзіцяці. Лічылася, што вясельныя абрады дапамогуць захаваць дабрабыт у сям’і. Пахавальная абраднасць ва ўсёй паўнаце адлюстроўвала веру чалавека ў жыццё пасля смерці і народныя ўяўленні, звязаныя з культам продкаў.

Сямейна-абрадавы комплекс Чачэршчыны вызначаецца высокай ступенню захаванасці і багаццем рэгіянальна-лакальных асаблівасцей, аб чым сведчыць фактычны матэрыял. Асаблівай устойлівасцю бытавання вылучаецца радзінна-хрэсьбінная абраднасць. Засяродзім увагу на асобных абрадавых момантах, звязаных са з‘яўленнем дзіцяці на свет і яго хрышчэннем.

Значнае месца ў сістэме радзінна-хрэсьбіннай абраднасці займаюць прыкметы і павер’і, звязаныя з нараджэннем дзіцяці. Фактычны матэрыял, сабраны на тэрыторыі Чачэрскага раёна, сведчыць аб тым, што наибольшая колькасць народных вераванняў звязана з дародавым перыядам: цяжарнай жанчыне забаранялася стаяць на парозе, бо тэта магло прывесці да складаных родаў: «Нільзя стаяць у пароге бірэмінным. Еслі бірэменная стаітв пароге, то будуь очэнь ціжолые роды» [1]. Жанчына-парадзіха асцерагалася шыць, вязаць у святочныя дні: «Бірэменнай у празнік, еслі балыпые празнікі, нільзя ні ў коем случаі ні візаць, ні шыць, ні пугаўкі прышываць» [1].

На Чачэршчыне існуе пераемнасць прыкмет і павер’яў, звязаных з перыядам цяжарнасці, што пацвярджаецца фактычным матэрыялам: «Як я была маладая, мне гаварылі: «Як што цяжарная будзе сеч тапаром ў празднік, то можа пальца не быць ў дзіцёнка» [2]. Трэба адзначыць, што жыхары в. Бабічы нават і сёння вераць і многія імкнуцца прытрымлівацца прыкмет і павер’яў, звязаных з нараджэннем немаўляці. Так, напрыклад, цяжарнай жанчыне забаранялася хадзіць на пажар, а калі яна выпадкова стала сведкам, то ні ў якім разе не павінна была «трогаць часці цела», бо на тым месцы «у рэбёнка астаюцца атпечатачкі» [1]. Аб устойлівай веры людзей у народныя прыкметы сведчыць гісторыя, якую распавяла Турмасава Наталля Мікалаеўна: «Эта ні то што павер’е, эта дзійствіцельна я знаю. У нас у дзірэўні гарэла хата, а я была бірэменна. Я ж не знала, а пашла туда і як ухвацілась, так у сына тут на ножках асталісь тры атпячатка. Так і да сіх пор».

Заўважым, што іншы раз шэрагу прадпісанняў прытрымлівалася не толькі жанчына-парадзіха, але і яе муж. Сярод дзеянняў, скіраваных найперш на забеспячэнне лёгкіх і хуткіх родаў, вылучаецца наступнае: «Раньшэ, у старыну, муж лажыл свае штаны ў пароге, і, гаварат, тады яна быстрэй ражала» [1].

Паводле сведчанняў інфарматараў, існавалі пэўныя забароны ў выбары імя. Так, напрыклад, нельга было каб бацька і сын насілі адно імя. Тэта было звязана з верай у анёлаў-ахоўнікаў: «Нільзя называць сына бацькам. Эта адзін тады палучаецца на двaix ангел і ён не знает каму памагаць» [1]. Такім чынам, можна гаварыць аб суіснаванні ў павер’ях радзінна-хрэсьбінай абраднасці элементаў хрысціянскай веры і дахрысціянскіх матываў.

Першаму купанню дзіцяці, як сведчыць фактычны матэрыял, нада­валася важнае значэнне. Абрадавыя дзеянні былі скіраваны на дабрабыт нованароджанага ў будучым, а таксама на развіццё пэўных яго псіхічных якасцей: «Рыбёначка прывазілі с роддома, рамашку ў ваду лажылі, штоб спакойны быў, і для кожы палезна. Абязацельна ваду хрысцілі. Перахрысцілі тры разы і рыбёначка акуратна ложыш. Кагда дастаёш рыбё­начка, бірош тры разы плюеш у вадзічку, штоб ўсё добра было» [1]. «Калі купалі дзіця першы раз, манеткі кідалі ў ванну, штоб ніякая балезнь не прыставала» [2]. Інфарматары адзначаюць, што пасля першага купання ваду трэба выліць у месца, дзе ніхто не ходзіць: «Ваду вылівалі на вугал, дзе ніхто не ходзіць» [2].

Адным з элементаў пасляродавага цыклу з’яўляеца абрад наведвання парадзіхі і нованароджанага. Як сведчыць фактычны матэрыял, названы абрад меў месца на Чачэршчыне і называўся «адведкі». Адзначым, што ў в. Бабічы «прыходзяць ў адведкі» праз іры дні пасля нараджэння дзіцяці, пры гэтым лічылася абавязковым прынесць «сваю выпіўку і сваю закуску».

Цэнтральнае месца ў структуры радзінна-хрэсьбіннай абраднасці займае абрад хрышчэння дзіцяці. Галоўнымі дзеючымі асобамі цырымоніі былі кум, кума і бабка-павітуха. Па традыцыі, каб запрасіць кума з кумою і бабку-павітуху, да іх ішлі з хлебам і со ллю: «Бралі полбулачкі хлебушка, вырезалі нямножка мякушкі і туды солі насьшалі і с этым соллю-хлебам ішлі к сваім, каго яны будут браць за куму, за кума, бабку. Прыходзют ў хату і гаварат: «Вот вам хлеб-соль, а вы хадзіце ка мне ў кумаўя» [1]. Хросных бацькоў выбіралі загадзя, як правіла, з родзічаў ці блізкіх сяброў. Адмаўляцца было нельга: «Вабшчэ-та нельзя было атказывацца. Можа, такія случаі былі, ну, мала, патаму шта выбіралі средзі знакомых, средзі друзей» [1]. Выбар хросных бацькоў лічыўся адказнай справай, бо ад гэтага залежыў лес нованароджанага. Меркавалася, што хросныя станавіліся для дзіцяці духоўнымі бацькамі і павінны «на тым свеце за нашым рыбёнкам сматрэць» [1]. Зыходзячы з гэтага, як сведчыць фактычны матэрыял, імкнуліся да таго, каб ва ўсіх дзяцей у сям’і былі адны хросныя бацькі: «Ранынэ адна была хросная. Вот было дзесяць ці двінаццаць дзіцей — вот адна хросная. Стараліся ні мяняць, штоб усе дзеткі былі ў адной мамы хроснай» [1].

Кожная дзеючая асоба цырымоніі хрышчэння выконвала строга акрэсленыя абавязкі: бабка рыхтавала да хрэсьбіннага застолля абрадавую страву — кашу («І бабку бралі. Бабка всегда кашу гатовіла, кагда хрэсьбіны. Гатовіла кашу ў гаршочке. Ну, ранынэ што было? Пшоную кашу гатовілі, рысавую [1]); выкупіць і разбіць гаршок павінен быў кум («Стараліся так, штоб хросны выкупал эту кашу» [1]); хросная маці прымае дзіцёнка ад святара пасля правядзення абраду хрышчэння («Бацюшка бярэ гэтага рэбёначка, у вады памоча, малітвачку пачытае і аддае ўжо хроснай» [2]). Такім чынам, абапіраючыся на фактычны матэрыял, можна зрабіць выснову, што галоўнымі дзеючымі асобамі цырымоніі хрышчэння з’яўляюцца бабка-павітуха, кум і кума.

Кульмінацыйным момантам у структуры радзінна-хрэсьбіннай аб­раднасці з’яўляецца рытуальнае біццё «бабінай кашы»: «Кашу насілі тры раза. Первый раз неслі, па кругу прайдуцца і спрашывают у бабы, чыя каша, бабіна каша ілі ні бабіна каша. Баба ужэ патрогает, пашчупает. Баба: «Нет, не мая каша». Аны ўносют. Патом паказуют, што там. Пер­вый раз прынеслі, ана сказала, што нет. Аттуда там ілі пятуха (ну, яго напоют) ілі коціка лажылі. Падманку якую два раза, а на трэці раз ужо вынасілі бабіну кашу» [1]. «Выбіраюць якогда-небудзь інцярэснага чалавека, кагоры ўже ўмее кашу занасіць да гаварыць харашо. Першыя два разы паложаць што-небудзь у чугун і выносяць, а баба кажа: «Не, гэта не мая каша. Дайце я памацаю». А на трэцці раз уже выносяць кашу. Ну, тады баба накладвае кашу і кажа: «Мая каша с канапелькамі, а вы, людзі, ужо с капейкамі». I тады носяць эту кашу на кажды стол, і тады ўжо кажды чалавек кладзе грошы» [2]. 3 вышэйпрыведзенага фактычнага матэрыялу вынікае, што абрад разбівання кашы мае пэўны элемент гульні. Тым не менш, нягледзячы на знешнюю гумарыстычнасць, у аснове абрадавага дзеяння ляжыць магічнае закладанне асноў будучага дабрабыту дзіцяці.

Трэба адзначыць, што асаблівае значэнне на Чачэршчыне над­авалася чарапкам, якія збіралі пасля таго, як разбілі гаршчок з кашай. Паводле народных уяўленняў, асклепкі гаршка, у якім знаходзілася каша, садзейнічалі прыплоду жывёл, таму часта пасля застолля ix прыносілі дахаты: «Прынося чалавек с хрэсьбінаў і кідаюць ў хлеў свінням, штоб свінні вяліся» [2]. «Усе бралі асколачкі, выбрасывалі ў сарай, дзе вадзілася жыўнасць якая-нібудзь, што вот будут прыплоды харошыя» [1].

Важным момантам з’яўляецца выбар бабкі-павітухі. Напрыклад, фальклорна-этнаграфічныя матэрыялы сведчаць, што на ролю бабкі-павітухі выбіралі жанчыну сталага ўзросту, пажадана, каб яна мела дарослых дзяцей: «Абычна бралі, штоб баба была с дзецямі ўзрослымі» [2]. Разам з кумаўямі бабка-павітуха займала пачэснае месца на куце і прымала падарункі. Варта адзначыць, што на тэрыторыі Чачэрскага раёна меў месца абрад адвозін бабкі-павітухі. Паводле сведчанняў інфарматараў, пасля заканчэння хрэсьбіннага гуляння, бабку-павітуху адвозілі на баране дадому. Як правіла, зыходзячы з успамінаў жыхароў, рабілі гэта з мэтай атрымання пачастункаў: «Як кашу ўжэ разбілі, бабу везут дамой. На баране яе вязлі, садзілі і цянулі, штоб яна паставіла магарыч» [1]. Прыведзены фрагмент, хоць і носіць забаўляльна-пацешлівы характар, аднак матываванасць прысутнасці гэтага абраду, які адрозніваўся гумарам, смехам, таксама быў надзвычай важным у радзінна-хрэсьбінным абрадавым комплексе для засцярогі дзіцяці, забеспячэння здароўя яг і жанчыны-парадзіхі.

Жыхары Чачэршчыны лічылі, што строгае выкананне рытуалаў, звязаных з нараджэннем і хрышчэннем дзіцяці, з’яўляецца важнай умовай дабрабьпу немаўляці, яго далейшага лёсу.

Фальклорна-этнаграфічныя матэрыялы, сабраныя на тэрыторі Чачэрскага раёна, сведчаць аб выключнай устойлівасці бытавання радзінна-хрэсьбіннай абраднасці, захаванасці прыкмет і павер’яў, звязаных з нара­джэннем і хрышчэннем дзіцяці. Найбольшым багаццем мясцовых запісаў адрозніваюцца прыкметы і павер’і, звязаныя з цяжарнасцю жанчыны.

Спіс інфарматараў

  1. Турмасава Наталля Мікалакўна, 1973 г. н., в. Бабічы Чачэрскага раёна Гомельскай вобласці.
  2. Гапеенка Ганна Васільеўна, 1943 г. н., в. Бабічы Чачэрскага раёна Гомельскай вобласці.

Аўтар: В.В. Напрэенка
Крыніца: Актуальные проблемы филологии: сборник научных статей. Вып. 14 / редкол.: Хазанова [и др.]; Мин-во образования РБ, Гомельский государственный университет имени Ф. Скорины. — Гомель, 2021. — С. 283-287.