Прыкметы i павер’і Гомельшчыны

0
88
Прыкметы i павер’і Гомельшчыны

У сістэме іншых фальклорных жанраў прыкметам і павер’ям належыць асобнае месца, што абумоўлена іх старажытнасцю, устойлівай утылітарнай функцыянальнасцю і добрай захаванасцю. Вытокамі ўзнікнення народных вераванняў з’явіліся рэаліі жыцця і побыту і найперш гаспадарчая дзейнасць: чым болын значнае месца ў жыцці чалавека займала гаспадарка (земляробства, жывёлагадоўля), тым болып захавалася звязаных з ёю прыкмет, павер’яў, магічных дзеянняў, накіраваных на павелічэнне ўраджаю і дабрабыту.

Названыя жанры вуснай народнай творчасці з’яўляюцца найстаражытнай з’явай фальклору. Яны ўзніклі як спроба растлумачыць шматлікія назіранні за тымі зменамі, якія адбываліся ў навакольным асяроддзі, у асабістым жыцці людзей, у іх дзейнасці. З цягам часу народныя прыкметы і павер’і ператварыліся ў своеасаблівыя маральна-этычны і утылітарна-практычны кодэксы, якія рэгламентавалі паводзіны чалавека.

Вялікая колькасць прыкмет і павер’яў звязана з агнём. Пакланенне агню мае старажытную аснову і ўзыходзіць да часоў язычніцтва, калі чалавек абагаўляў і адухаўляў прыроду, надзяляў яе звышнатуральнымі якасцямі («.Першы агонь з неба, з перуна паходзіць…» [18]).

I свечы, і вогнішчы, і агонь дамашняга ачага на самай справе валодалі прафілактычнымі ўласцівасцямі, таму так часта нашы продкі выкарыстоўвалі іх падчас хвароб, эпідэмій. Аднак гэтыя рэальныя ўласцівасці былі перанесены простым чалавекам у разрад надзвычайных. Таму невыпадкова ва ўяўленнях нашых продкаў агонь мае антрапаморфны выгляд, выступае жывой істотай, здольнай не толькі знішчыць усё благое, зберагчы ад зла, аднак і прынесці непрыемнасці, адпомсціць тым, хто парушае пэўныя законы жыцця, традыцыі продкаў Нельзя пляваць у агонь, бо нячыстая сіла з’есць тваю душу») [5, 6, 10].

Функцыі, сімволіка мадыфікацый агню (свяча, маланка, касцёр, дамашні агонь) у значнай ступені фарміруюцца тымі прыкметамі, што ўласцівы агню як прыроднай з’яве, тымі дзеяннямі, якія суправаджаюць іх распальванне, гарэнне, а таксама часам іх выкарыстання.

Найболып шматлікую групу міфалагічных уяўленняў, звязаных з агнём, складаюць прыкметы і павер’і, у якіх цэнтральнае месца адведзена абрадавым вогнішчам і свечкам {«Калі пачыналася навальніца, то іх [стрэчанскія свечы] запальвалі, каб маланка хату не спаліла» [*і]. «На втарую куццю палілі кастры і скакалі чэраз агонь, штоб здаровыя былі» [*2]). Найменш прадстаўлены тэксты прыкмет і павер’яў, звязаных з вераваннямі пра дамашні агонь і маланку. У плане функцыянальна-семантычным свечкі набліжаны да рытуальных агнёў, з той толькі розніцай, што тут у большай ступені выяўляюцца хрысціянскія элементы (свечкі з’яўляюцца неад’емным атрыбутам шматлікіх царкоўных свят, рытуалаў). Пры гэтым у некаторых прыкметах і павер’ях адлюстраваўся сінтэз двух светапоглядаў — язычніцкага і хрысціянскага («Ад нячыстай сілы на вокнах, на дзвярах, касяках надо рабіць крыжы агнём, што прыносілі з царквы» [8]). Прыклады павер’яў і прыкмет дазваляюць сцвярджаць, што свечы лічыліся абярэгам ад дрэннага: ад нечысці, злых людзей, суровага навакольнага асяроддзя. Яны павінны былі садзейнічаць дабрабыту ў гаспадарцы, спрыяць здароўю людзей і жывёлы, забяспечваць добры лад жыцця.

У параўнанні з абрадава-рытуальнымі агнямі ўяўленні пра агонь дамашняга ачага і маланку адрозніваюцца найболынай колькасцю засцярог, забарон Нельга пазычаць агонь нядобраму чалавеку» [5, 6, 10]. Верагодна, гэта звязана з асэнсаваннем відаў агню як уласнай прасторы, дабрабыту, багацця (дамашні агонь) і як небяспечнай сілы, звязанай з воляй звышнатуральных нябесных істот (маланка). Значная частка традыцыйных засцярог, забарон грунтуецца на прынцыпах гомеапатычнай (імітатыўнай) і кантагіёзнай магіі.

У аснове прыкмет, павер’яў пра ваду і звязаных з імі магічных дзеянняў ляжаць яе рэальныя якасці. Аднак немагчымасць зразумець і растлумачыць, якія з’явы сталі прычынай узнікнення і трывалага існавання многіх міфалагічных уяўленняў.

Прыкметы і павер’і пра ваду, а таксама магічныя дзеянні, звязаныя з імі, адлюстроўваюць веру ў лекавыя («…калі дзіця хеарэе, абмыем яго ў лічэбнай вадзе, хвароба сыходзіць. За гэтай вадой шмат адкуль прыязджалі да нас. Зараз яе ўжо няма. Знікла» [13]), прафілактычныя, засцерагальныя, апатрапеічныя («…каб пазбавіцца ад ведзьмаў, паску замачеалі ў еадзічку, накрывалі крышкай і стаяла гэта амаль цэлы год» [*3]), ачышчальныя і прадуцыруючыя («На «вадзяную» куццю ваду ў царкве свяцілі. Ды і беглі дадому хутчэй. Гэта, каб хлебушак хутчэй сабраць») уласцівасці вады. Прычым узнікненне і існаванне дадзеных уласцівасцей часта залежала ад якасцей іншых прадметаў. У сваю чаргу, вада перадавала пэўныя якасці тым прадметам, што знаходзіліся з ёй у непасрэдным кантакце.

Згодна з народнымі павер’ямі, існуюць наступныя віды вады: «мёртвая», «жывая», «святая». Бада «мёртвая» атаясамлівалася з «тым светам», таму зразумелым становіцца факт яе абмежаванага выкарыстання, наяўнасці значнай колькасці забарон, засцярог, парад, звязаных з ёю («Жывая і мёртвая вада находзяцца на краю свету. Мёртвая вада вылечвае балезні ўжэ памершага чалавека, зажыўляе яго раны, жываяажыўляе» [9]. Асаблівую увагу трэба звярнуць на такі момант, як атаясамліванне вады «жывой» і крынічнай, «жывой» і «святой». Усе гэтыя паняцці зводзіліся да аднаго: вада — з’ява чыстая (некранутая), здольная засцерагчы, ачысціць, зберагчы.

Паводле адных сваіх семантычна-функцыянальных асаблівасцей (здольнасць ачышчаць, лячыць, прадуцыраваць) да вады крынічнай (зямной) набліжана раса («Хто на Юр’я росу збірае, у таго карова дасць багата малака» [*4]), па другіх (прадуцыраваць) — дождж (вада нябесная). Здольнасць прадказваць аб’ядноувае расу і дождж, што, безумоўна, не з’яуляецца выпадковым: і дождж, і раса ўласна прыродныя з’явы, ні ў якім разе не падпарадкаваныя волі чалавека.

Вылучаныя характэрныя асаблівасці народных павер’яў пра зямлю, сведчаць аб тым, што гэта — цэнтр сусвету, які мае «край» («…зямля — вялізная лянёшка, у якой ёсць край» [11]). Зямля ў народнай свядомасці надзяляецца рысамі маці і якасцямі святасці. Безумоўна, для земляробчых народаў зямля была ўсім: і маці, і карміцелькай, і жыватворнай крыніцай, і боствам, і галоўнай сілай, важнейшай інстанцыяй. Людзі жылі на зямлі, падтрымлівалі жыццё і дабрабыт за кошт гэтай стыхіі. Ураджай ці неўраджай, засуха ці моцныя дажджы ўспрымаліся нашымі продкамі як вышэйшыя знакі, як адказ з боку зямлі на тыя або іншыя дзеянні людзей. Вялікая колькасць павер’яў прадстаўляе рэгламентацыю паводзін у дачыненні да гэтай важнейшай з’явы навакольнага асяроддзя.

Разгляд шэрага традыцыйных забарон, засцярог дазволіў зрабіць некаторыя высновы. Прыкметы часу, калі зямля «спала», пераходзілі на ўсё навакольнае асяроддзе, таму заўчаснае крананне (абуджэнне) зямлі магло прывесці да самых неспрыяльных вынікаў («На Благавешчанне нічога рабіць нельга: гарадзіць нельзя, убіваць калоў нельзя. Ніхто зямлю трогаць не даўжон – не паложана. Зямля запячатана. Потым аднячатаецца ета зямля, тады можна і пахаць. Да гэтага нельга, бо дождж не йдзець» [14, 16, 17]).

Убіванне калоў у зямлю сведчыла, верагодна, аб веры ў магчымасць знішчыць нейкія станоўчыя пера мены, спыніць абуджэнне прыроды: уваб’еш кол — вернуцца маразы, зямля не зможа «нарадзіць»; будзеш гарадзіць платы — загародзіш дождж («Гаварылі, што да Благавешчання зямля спіць, таму ніхто не капаў зямлю, не паліў мусару, не гарадзіў заборы, нельзя было вокны выстауляць, адкрываці іх» [1]), зямля застанецца без вільгаці (дождж — сімвал апладняльнай сілы), а значыць, без ураджаю.

Водгалас старажытных ахвярапрынашэнняў знаходзім у наступних павер’ях: «Усё, што заставалася ад пасхальнага стала: шалупайкі, костачкі, астаткі — усё гэта трэба ў зямельку закапаць на гародзе, штоб град не пабіў» [*5]; «З пасвяцоных яец скарлупкі клал і ў мяшочак, каб з вясны, перад тым, як сеяць, закапвалі ў зямлю, каб ураджай добры быу, каб вароны не нападалі розныя» [*3]. Зразумела, што падобныя дзеянні мелі значэнне ўшанавання зямлі (а магчыма, і духаў зямлі) з мэтай атрымання дапамогі і абароны. Трэба звярнуць увагу на той момант, што дадзеныя вераванні ўяўляюць сінтэз хрысціянскіх і язычніцкіх элементаў, прычым ні адзін з іх не толькі не з’яўляецца дамінуючым, але ўзмацняе свае карысныя якасці за кошт суаднесенасці і аб’яднання.

Зямля — адна з важнейшых стыхій сусвету, і яе значэнне для жыцця людзей цяжка пераацаніць: усё неабходнае для паўнавартаснага існавання нараджаецца на зямлі ці самым непасрэдным чынам звязана з ёю. Таму папулярнасць групы павер’яў і прыкмет пра ўраджай легка растлумачыць. Паколькі асноўным клопатам селяніна была ўласная гаспадарка, то ўсе яго памкненні, дзеянні і назіранні былі скіраваны на яе захаванне і паляпшэнне. Колькасць, якасць, памеры і захаванасць ураджаю — вось тое кола пытанняў, якое цікавіла сапраўднага гаспадара.

Даўжыня (вышыня) — гэта прыкмета і матыў, якія адносяцца да росту агуркоў, ільну, каноплі, жыта. Па народных уяўленнях, каб дасягнуць пэўных вынікаў (у дадзеным выпадку даўжыні, вышыні), выкарыстоўвалі розныя спосабы: скокі, падніманні спадніцы, «даўгаватыя палачкі», паездкі, падкідванні, высокіх сейбітаў («Як сеялі лён, выбіралі высокага здаровага дзядзьку. У каробку лажылі 2-3 вароныя яйца і лажылі ў поле. Перш падымаў дзядзька ўгору яйцо і падкідваў яго 2-3 разы, а потым толькі пачынаў сеяць» [4]). Яны з’яўляліся гомеапатычнымі сродкамі, якія, па народных меркаваннях, былі здольны паўплываць на вегетацыю некаторых культур. Нашы продкі верылі (сучаснікі, у сваю чаргу, давяраюць вопыту продкаў), што падобныя дзеянні і з’явы выклікаюць таксама падобныя вынікі. Параўнаем: доўгі Іван — доўгія гуркі, кабеты цягаюцца — лён цягнецца, вышэй скачуць — вышэй лён расце і інш.

Бульба, капуста, гарбузы, цыбуля — усе гэтыя культуры былі асабліва запатрабаваны беларусамі, паколькі з’яўляліся найбольш папулярнымі прадуктамі харчавання. Паводле народных вераванняў, вялікі ўраджай і памеры гэтых культур ставіліся ў залежнасць ад з’яў і прадметаў навакольнай рэчаіснасці («Калі садзяць цыбулю, нада дзяржаць яе ў прыполе, а каждую (перад тым, як у зямлю тыркаць), к галаве прытуліць нада, штоб расла, як галава, вялікая» [19]). Дасягаліся мэты, пастаўленыя селянінам, рознымі шляхамі: гаспадар не толькі дзейнічаў, а яшчэ і пільна назіраў за якасцямі і ўласцівасцямі прадметаў навакольнага асяроддзя, а пасля абагульняў іх (у думках) і паступова пераносіў адзначаныя прыкметы на агародніну.

Якасць ураджаю, зыходзячы з народных уяўленняў, залежала самым непасрэдным чынам ад прадметаў, якія мелі дачыненне да працэсу пасадкі і росту той ці іншай сельскагаспадарчай культуры («…гарбузы садзяць, калі хмарыць. Якія вялікія на небе хмары, такія і гарбузы» [*6]. Так, поўня на небе абяцала поўныя гарбузы, камень — цвёрдыя, моцныя качаны, гаспадыня у добрым настроі — салодкую цыбулю і інш.

Жаданне абараніць ураджай ад небяспечнага ўздзеяння злых людзей, з’яў прыроды было вызначальнай рысай чалавечага існавання. Чалавек імкнуўся паўплываць на прыроду. Паколькі гэта было не заўсёды магчыма, ён стварыў пэўную сістэму паводзін, якая ў большасці выпадкаў можа быць прадстаўлена ў выглядзе схемы: калі не хочаш гэтага, не рабі тое. Такім чынам, страх і бяссілле стварылі пэўныя забароны і засцярогі, устойлівае бытаванне якіх падтрымліваецца традыцыяй.

Найбольшая колькасць назіранняў за надвор’ем прыпадае на вясну, таму што менавіта гэты перыяд быў часам закладкі ўраджаю. Назіранні за нябеснымі свяціламі, за зменамі ў пэўны час сутак («Калі сонца на заходзе садзіца ў тучу, то заўтра дождж будзе» [21]), за паводзінамі жывёлы («Если корова закручивает хвост — будет дождь. Если мошки летают восьмёркой — будет тепло» [3]) дапамагалі прагназаваць надвор’е.

У корпусе народных прыкмет і павер’яў, у аснове якіх ляжыць вера ва ўзаемасувязь сезонаў, колеравых і гукавых адзінак, а таксама супрацьпастаўленне (супастаўленне) прасторавых паняццяў, якія з’яуляюцца асаблівасцямі міфалагічнай логікі, можна вылучыць пэўныя міфалагічныя мадэлі. Аналіз метэаралагічных прыкмет дазваляе аб’яднаць адлюстраваныя ў іх міфалагічныя ўяўленні ў некалькі груп, адна з якіх грунтуецца на рэальнай аснове, а прынцыпы прамога параўнання (чыстае (=яснае) — светлае) і адваротнай сувязі (цёпла — холадна) абумоўліваюць існаванне другой групы («Калі зімой цёпла — летам холадна» [*7]).

Народная свядомасць ставіць расліны побач з такімі важнымі стыхіямі, як агонь і вада, надзяляе іх звышнатуральнымі якасцямі (умением размаўляць) і незвычайным паходжаннем («Бог даў», «чорт уплюнуў»). Верагодна, гэта з’явілася адной з прычын, што абумовілі шматфункцыянальную нагрузку, уласцівую зеляніне.

Адзначым некалькі важных момантаў у выкарыстанні зеляніны. Так, вельмі важнымі з’яўляюцца якасныя прыметы раслін: сухасць, жгучасць, калючасць, моцны пах, асвечанасць і інш. Сухасць — гэта прымета, якая адносіцца да якаснай характарыстыкі расліны на пэўным этапе яе выкарыстання. Найболын папулярнай з’яўляецца названая якасць у прыкметах на ўраджай, надвор’е, а таксама павер’ях пра здольнасць сухіх раслін знішчаць грызуноў (сухасць = смерць) («…еты (траецкі) клён клаліў капец з бульбай, каб яна была сухая і яе не з ’елі мышы» [8]).

Такія якасці раслін, як жгучасць, калючасць і моцны пах абумовілі папулярнасць вераванняў у апатрапеічныя здольнасці адзначанай групы раслін («…крапіву-жгучку вешаюць усюды ля хлева ад ведзьмы» [15]). У некаторых прыкметах і павер’ях уласцівасці раслін з’яўляюцца больш важнымі, чым самі расліны, а таму выкарыстанне той ці іншай травы, кветкі, дрэва было абгрунтавана наяўнасцю ў яе пэўнай якаснай характарыстыкі.

Сярод разнастайных форм абрадавага выкарыстання зеляніны найбольш папулярнымі з’яўляюцца біццё і спальванне. Вера ў тое, што біццё («сцёбанне») дапаможа ў розных гаспадарчых справах (тут кантакт з зелянінай асэнсоўваецца як магічны сродак) ляжыць у аснове многіх павер’яў («На Вербное воскресенье прутиками били скот, чтоб хороший был» [12]). їх аналіз паказвае, што абрадавае біццё адрозніваецца шматфункцыянальнасцю (супраць пажару, супраць ведзьмаў, для здароўя і ўраджаю і інш.) і грунтуецца на веры ў апатрапеічныя здольнасці прадметаў, якія маюць адносіны да гэтага магічнага дзеяння.

Разгляд і асэнсаванне вялікай колькасці павер’яў дазваляе вылучыць некалькі функцыянальных груп абрадавага спальвання:

  • спальванне, накіраванае на захаванне ад неспрыяльных з’яў навакольнага асяроддзя;
  • спальванне з мэтай засцярогі ад нячыстай сілы;
  • спальванне, што мела на мэце вяртанне жыццёвай сілы ў расліны.

У аснове значнай часткі павер’яў пра зеляніну і магічныя дзеянні, звязаныя з імі, ляжаць элементы імітатыўнай і кантагіёзнай магіі.

Комплекс прыкмет і павер’яў, якія тым ці іншым чынам датычаць жывёльнага свету, прадстаўлены шэрагам семантычна-функцыянальных груп:

  • павер’і ачышчальна-засцерагальнага характару (выконваюць наступныя функцыі: засцерагаць ад маланкі, пажару і некаторых іншых прыродных з’яў; ачышчаць, спрыяць здароўю; спрыяць (ці не спрыяць) дабрабыту ў хаце, гаспадарцы);
  • павер’і і прыкметы прадказальнага характару (папярэджваць аб розных бедах, непрыемнасцях; прадказваць ураджай, надвор’е).

Стан хатняй жывёлы заўсёды быў пад пільнай увагай: сачылі за здароўем, плоднасцю, захаванасцю («некранутасцю»), У многіх дзеянняў, накіраваных на захаванне жывёлы, адлюстраваліся перажыткі імітатыўнай (гомеапатычнай) магіі.

Замыканне прасторы (кармілі ў кругу, каб не разбягаліся («…У круг лажылі кашу і зярно, штоб несліся куры ў сваём дварэ» [7]), назіранне за якасцямі жывёл і ўпадабненне некаторым з іх (неахайнасць свінні = неахайнасць чалавека (абувацца на печы)), дзеянні магічнага характару (абліванні, спальванні) нарадзілі той лад жыцця і сістэму паводзін, якія сталі для нашых продкаў надзейнай, іншы раз нават адзінай крыніцай засцярогі ад небяспечнага навакольнага асяроддзя.

Прыкметы і павер’і, якія датычаць гаспадарчай дзейнасці чалавека, дастаткова шырока прадстаўлены ў народнай традыцыі. Для іх характэрны добрая захаванасць, вялікая папулярнасць і амаль паўсюднае (у геаграфічным плане) выкарыстанне.

Заўвагі

*1. Запісана ў в. Рудня-Бурыцкая Лоеўскага р-на Гомельскай вобл.

*2. Запісана ў в. Агародня Добрушскага р-на Гомельскай вобл.

*3. Запісана ў в. Гарадок Лоеўскага р-на Гомельскай вобл.

*4. Запісана ў в. Вуглы Рагачоўскага р-на Гомельскай вобл.

*5. Запісана ў в. Ровенская Слабада Рэчыцкага р-на Гомельскай вобл.

*6. Запісана ў в. Прудок Мазырскага раёна Гомельскай вобл.

*7. Запісана ў в. Веляцін Хойніцкага р-на Гомельскай вобл.

Інфарматары

  1. Атрохава Варвара Мікалаеўна, 1930 г. н., в. Вуглы Рагачоўскага р-на.
  2. Балдачова Ганна Міхайлаўна, 1945 г. н., в. Мільча Гомельскага р-на.
  3. Баранава Любоў Васільеўна, 1929 г. н., в. Стараселле Добрушскага р-на.
  4. Гуцава Марыя Клімаўна, 1918 г.н., в. Жгунь Добрушскага р-на.
  5. Жыроўская Лідзія Акімаўна, 1930 г. н., в. Іванаўка Гомельскага р-на.
  6. Злотава Марыя Васільеўна, 1932 г. н., в. Іванаўка Гомельскага р-на.
  7. Казлова Праскоўя Рыгораўна, 1925 г.н.,в Марозавічы Буда-Кашалёўск. р.
  8. Краўчанка Анастасія Рыгораўна,1923г.н.,в. Ровенская Слабада Рэчыцк. р.
  9. Курдэсава Ксенія Фёдараўна, 1919 г. н., г. Добруш.
  10. Лапшукова Зінаіда Якаўлеўна, 1924 г. н., в. Іванаўка Гомельскага р-на.
  11. Логвінава Марыя Мікалаеўна, 1924 г. н., в. Балыпавік Гомельскага р-на
  12. Музыка Таісія Пятроўна, 1931 г. н., в. Запрудаўка Добрушскага р-на.
  13. Паўлюкова Надзея Сямёнаўна, 1924 г.н., п. Акцябрскі Кармянскага р-на
  14. Петухова Марыя Іванаўна, 1933 г. н., в. Рудня-Бурыцкая Лоеўскага р-на
  15. Сімута П.Д., 1924 г. н., в. Насовічы Добрушскага р-на.
  16. Старажова Куліна Парфёнаўна, 1934, в. Рудня-Бурыцкая Лоеўскага р.
  17. Тачыленка Лідзія Трафімаўна, 1928, в. Рудня-Бурыцкая Лоеўскага р-на.
  18. Хмялёва Марыя Радзівонаўна, 1920 г. н., в. Перарост Добрушскага р-на
  19. Шастапалава Елізавета Дзмітрыеўна, 1927, в. Запрудаўка Добрушск. р.
  20. Шчадрова Зінаіда Аляксееўна, 1937 г. н., в. Целяшы Гомельскага р-на.
  21. Шустава Марыя Трафімаўна, 1927 г. н., в. Карма Добрушскага р-на.


Аўтар:
Алена Кастрыца
Крыніца: Фалькларыстычныя даследаванні. Кантэкст. Тыпалогія. Сувязі: зб. арт. Вып. 3 / пад нав. рэд. Т. А. Марозавай, В. В. Прыемка. — Мінск: Бестпрынт, 2006.