Першае згадванне Шацілак можа датавацца 1199 годам

0
208
Шацілкі. Суднаверф у 1950-х гг. Выгляд уніз па рацэ. Шатилки
Шацілкі. Суднаверф у 1950-х гг. Выгляд уніз па рацэ

Так чамусьці павялося, што тутэйшы чалавек ужо вельмі не любіць прымячаць сваё далёкае мінулае. Напрыклад, наўпрост не жадае бачыць прамую сувязь Светлагорска з вёскай Шацілкі, якая асацыюецца ў яго з «забітасцю». «Ну што там было ў гэтых Шацілках, — ускліча іншы светлогорец, — некалькі дзесяткаў галечных  хат. А вось зараз тут вырас сучасны горад».

Дарэчы, шматлікія даследнікі нацыянальнага характару ўсходніх славян даўно прымецілі, што для іх уласціва адмаўленне мінулага. Памятаеце, як у Інтэрнацыянале спяваецца, што стары свет будзе разбураны да падмурка, а потым пабудаваны новы. І нездарма савецкая гістарыяграфія час вельмі выразна дзяліла на да 1917 года і пасля. Тое, што было да гэтай даты, лічылася капіталістычным, буржуйскім і вельмі адмоўным. Пасля 1917 года — самае значнае і вялікае.

Вось і ў горада Светлагорска чамусьці час, які быў да з’яўлення горада, — «абрэзалі». І раптам сціплая дата пераназвання Шацілак у Светлагорск 29 ліпеня 1961 года стала датай нараджэння населенага пункта. Тутэйшы гараджанін, учорашні выхадзец з сялянскай сям’і пагардліва паглядзеў на сельскага жыхара сціплай вёсачкі Шацілкі з жаданнем адбіць у апошняга ахвоту прайсціся па светлых вулачках «новага» горада. Хоць яны абодва — дзеці Светлагорска, яго будаўнікі і добраўпарадкаванцы.

Дата 29 ліпеня 1961 года — гэта ўсяго толькі набыццё гарадскім пасёлкам Шацілкі статусу горада і дата пераназвання Шацілак у Светлагорск, Парыцкага раёна — у Светлагорскі. Самі разумееце, весці адлік узросту горада ад гэтай падзеі — гэтае ўпартае жаданне называць чорнае белым, а белае — чорным. А Светлагорск быў раней і меў назоў Шацілкі, ад якіх ёсць і пайшла Светлагорская зямля. 

Сучаснік Лазара Богшы

Колькі жа насамрэч гадоў нашаму гораду? У кнізе менскага даследніка Язэпа Янушкевіча «У прадчуваннi знаходак» (Мн.1994 г.) ёсць сенсацыйныя звесткі аб згадванні Шацілак пад 1199 годам. Інфармацыя аб гэтым утрымоўваецца ў дакуменце, адшуканым Янушкевічам у польскім архіве Асалінеум (г. Вроцлаў) у 1988 годзе. Працытуем яго.

«14 красавіка. Чаго толькі не сустрэнеш у штодзённых пошуках. Зборы вядомага Асаліинеума захавалі афіцыйны ліст на бланку Інстытута беларускай культуры (кутні штамп прадубляваны на нямецкай і французскай мовах: у сярэдзіне 1920-х гадоў дыханне суседняй Еўропы на Беларусь было больш адчувальна і рэальна, чым зараз шанец быць прынятай апошняй у агульнаеўрапейскую хату). Дакумент паведамляе: 21 снежня 1927 года з вуліцы Рэвалюцыйнай, 21 у Менску ў адрас выкладчыка Львоўскага ўніверсітэта імя Яна-Казіміра прафесара Станіслава Закрэўскага накіравалі афіцыйны запыт (№ 5010-1а) з наступнай просьбай:

«Глыбокапаважаны пан прафесар! Ад аднаго з нашых карэспандэнтаў атрымалі мы паведамленне, што ў пэўным беларускім мястэчку знайшлі «дакумент, выдадзены нейкаму Манкевічу за адрозненне ў бою з крыжакамі ў 1199 г. На дакуменце падкова і два крыжа — (герб). Лешкам Бялым падораныя Манкевичу два маентка: Шацілкі і Востраў». Дакумент той ні за якія грошы прадаць не жадаюць і нават не моцна жадаюць паказваць».

Узяўшы да ўвагі, што ў нашай гістарычнай камісіі пры Польскім сектары Інстытута беларускай культуры (які зараз пераўтворыцца ў Беларускую акадэмію навук) ніхто ў гэты момант вышэйназваным перыядам гісторыі Польшы не займаецца, а з іншага боку, добыццё нават копіі таго дакумента цягне за сабою значныя выдаткі, я вельмі прасіў бы паважанага пана прафесара паведаміць, ці варты «палац Паца»? Ці трэба бліжэй заняцца гэтай справай з пункта погляду польскай гісторыі?

Пры бягучай аказіі жадаю таксама спытаць, ці можа дазволіць у будучыні паважаны пан прафесар звяртацца да яго па аналагічных справах і наогул разлічваць на плённае супрацоўніцтва ў вобласці польскай гісторыі?

Польскі сектар пры Інстытуце беларускай культуры ў Менску мае тры сталыя камісіі: гістарычную, філалагічную і этнаграфічную, мэта іх — даследаваць польскае насельніцтва на тэрыторыі этнаграфічнай Беларусі ў святле гэтых трох навуковых дысцыплін.

Як першая і пакуль што адзіная вышэйшая польская навуковая ўстанова на тэрыторыі СССР, Польскі сектар можа зрабіць на навуковым полі не адну паслугу краёвым універсітэтам, але са свайго боку ў шматлікіх момантах таксама патрабуе ад іх дапамогі. Таму чакаю на сваю просьбу адказ паважанага пана прафесара і шлю вам выраз высокага гонару і павагі навуковы сакратар Польскага сектара пры Інстытуце беларускай культуры Ул. Ландзберг».

Ці пашанцавала здабыць копію ад рарытэтнага прывілею, невядома. Дзівіць іншае: у пачатку ХХ стагоддзя, пасля першай сусветнай вайны і іншых «завірух» на дне куфараў беларускіх местачкоўцаў яшчэ ляжалі дакументы з часу полацкага майстра Лазара Богшы».

Міф або рэальнасць?

Вядома, што пасля чытання гэтага дакумента ўзнікае заканамернае пытанне: ці маглі існаваць Шацілкі ў 1199 годзе? Для адказу на яго падвергнем дасканаламу аналізу факты, згаданыя ў лісце.

Па-першае, у дакуменце ўтрымоўваецца дакладнае апісанне герба “Любіч” («падкова і два крыжа»), якім карысталіся шацілкаўскія Манкевічы.

Па-другое, згадваецца прозвішча Манкевіч, род якіх, як вядома па гістарычных дакументах, валодаў нашымі Шацілкамі (прывілей за 1560 год, выдадзены каралём Рэчы Паспалітай Жыгімонтам ІІ Аўгустам).

Па-трэцяе, згадваюцца назовы населеных пунктаў Востраў і Шацілкі, якія адносяцца да нашай мясцовасці (Гл.: Рогалеў А. Сцежкi ў даўнiну. Мн. 1992. С.126-130.).

Хто жа такі Лешка Бялы і якое дачыненне ён мог мець да Шацілак?

За адказам на гэтае пытанне я звярнуўся ў Інтэрнэт. На сайце polska.ru адшукаў звесткі, што Лешак I Бялы (1186-87?-1227) кракаўскі князь, які панаваў у перыяд 1194-1198 у складзе Рады рэгентаў (нешта накшталт Рады старэйшын), па іншых звестках па 1199 год, Князь Кракава з 1202 па 1211 год. Калі выказаць здагадку, што Шацілкі існавалі ў 1199 годдзе, то ў той час яны ўваходзілі ў Тураўскае княства. У Беларускай энцыклапедыі (Т.15. С.37) я адшукаў звесткі аб тым, што ў Тураўскае княства ўваходзілі Мазыр (1155 год) і Рагачоў (1142 год). Засталося высвятліць самае галоўнае пытанне: ці магло ў 1199 годзе Тураўскае княства патрапіць на некаторы час у залежнасць да Кракаўскага князя?

У «Вялікай хроніцы аб Польшчы, Русі і іх суседзях XI-XIII ст.ст.» (пад рэдакцыяй

У.Л. Яніна. выдавецтва Маскоўскага ўніверсітэта, 1987 г.) я адшукаў аб Лешаке Бялым больш падрабязныя звесткі. У адным з раздзелаў гаворыцца, як стрыечны брат Лешкі Раман стаў Галіцка-валынскім князем не без дапамогі першага. Гэта значыць «украінцы» знаходзіліся пад пратэктаратам «палякаў». Тутака ж распавядалася, што Раман быў вельмі жорсткі. Звесткі аб князю Рамане Мсціслававічы я адшукаў у «Беларускай энцыклапедыі» (Т.4.С.463), дзе гаворыцца, што ён стаў заснавальнікам Галіцка-валынскага княства ў 1199 годзе (да гэтага абодва княства існавалі асобна).

Чытаючы ў гістарычных кнігах скупыя звесткі аб адносінах паміж Тураўскім і Галіцка-валынскім княствамі, я адзначыў для сябе, што яны стала ваявалі і імкнуліся захапіць адзін аднаго.

У «Беларускай энцыклапедыі» пад 1160 годам сказана аб тым, што Тураў вытрымаў трохтыднёвую аблогу валынскіх князёў. У падручніку для будучых студэнтаў «Гісторыя Беларусі» (Менск. 1998. С.42) надрукавана літаральна наступнае: «аднак некаторыя землі (Тураўскага княства — заўв. В.Р.) патрапілі ў залежнасць ад кіеўскіх і галіцка-валынскіх князёў«. Ва ўжо згаданай «Беларускай энцыклапедыі» сказанае, што ў другой палове ХІІ ст. заходняя частка Тураўскага княства з г.г. Бярэсьце і Драгічын увайшлі ў склад Уладзіміра-валынскага княства.

Такім чынам, факт існавання Шацілак у 1199 году можа быць пацверджаны толькі ў тым выпадку, калі выказаць здагадку, што Галіцка-валынскі князь Раман у 1199 году падпарадкаваў сабе на пэўны час Тураўскае княства. І тады яго стрыечны брат Лешак Бялы цалкам мог распараджацца Шацілкамі і выдаць грамату Манкевічу. Звесткі аб бітве з крыжакамі славян у 1199 годзе альбо раней, адшукаць пакуль не атрымалася.

Такім чынам, пытанне аб згадванні Шацілак пад 1199 годам пакуль застаецца адкрытым. Не выключана, што «адзін з нашых карэспандэнтаў», які паведаміў у Інстытут беларускай культуры звесткі аб «знойдзенай грамаце», мог быць чалавекам добра дасведчаным у гісторыі і ўлюбёным у мінулае Польшчы, і наўмысна прыдумаў байку аб знойдзеным прівілеі, каб тутэйшыя людзі думалі, што калісьці ў мінулым беларускія землі былі залежныя ад польскіх князёў. З іншага боку, навошта сумысна блытаць навукоўцаў, якія ўсё адно пераправераць факты?

Калі выказаць здагадку, што ў гісторыі быў факт падначалення ў 1199 годзе альбо раней Тураўскага княства Галіцка-валынскаму, то наўрад ці савецкая гістарыяграфія яго бы афішавала. Бо вядома, як у савецкі час ставіліся да нашых заходніх суседзяў, што ў мінулым лічылі Беларусь часткай сваёй тэрыторыі. Таму знайсці патрэбную інфармацыю, калі яна захавалася, будзе не так проста. Самым пераканаўчым аргументам стане знойдзеныя ў архівах копія альбо арыгінал шацілкаўскага дакумента, калі яны існуюць. А лепш паспрабаваць зрабіць запыты ў гістарычныя архівы Беларусі, Польшчы і Расіі, з просьбай адшукаць любыя звесткі аб родах Шаціл і Манкевічаў.

Аўтар: Віктар Раманцоў (2004 год)