Палессе ў творчым лёсе Гаўрылы Вашчанкі (паводле аповесці Віктара Карамазава «Брама»)

0
161
Палессе ў творчым лёсе Гаўрылы Вашчанкі

Творчыя набыткі В. Карамазава ўжо доўгі час з’яўляюцца аб’ектам плённага вывучэння літаратуразнаўчай навукі, пра што сведчаць працы Д. Дудзінскай, Н. Навагродскай, А. Яскевіча, А. Сямёнавай, А. Брадзіхінай і інш. Зварот аўтара да асэнсавання постацей жывапісцаў таксама не застаўся па-за ўвагай даследчыкаў яго творчасці. Пісьменнікам В. Карамазавым за апошнія два дзесяцігоддзі напісаны мастацка-біяграфічныя творы пра В. Бялыніцкага-Бірулю [5], С. Жукоўскага [4], Г. Вашчанку [3], А. Бархаткова [2], М. Неўрава [6], Ф. Рушчыца [7]. Аднак да нашага часу мова твораў гэтага аўтара мала вывучана і даследавалася даволі фрагментарна. Некаторыя асаблівасці сінтаксісу публіцыстыкі В. Карамазава аналізавалі С. Бойка і С. Рачэўскі. Мову рамана “Мастак і парабкі” разглядала Г. Вештарт, вылучаючы частае выкарыстанне пісьменнікам слоў мясцовай гаворкі в. Лыскаўшчына (Магілёўская вобл.), дзе адбываецца дзеянне твора, нульсуфіксальных назоўнікаў, складаных слоў, сярод якіх, дарэчы, багата каларонімаў [1].

Аповесць-біяграфія В. Карамазава “Брама” (2006 г.) прысвечана народнаму мастаку і заслужанаму дзеячу мастацтваў Беларусі Гаўрылу Харытонавічу Вашчанку — акадэміку жывапісу, творы якога захоўваюцца ў 30 буйных музеях свету. Менавіта ён, паводле версіі Міжнароднага біяграфічнага цэнтра Кембрыджа, двойчы названы “Чалавекам года” (1992, 1994) і “Чалавекам ХХ стагоддзя”. Аповесць В. Карамазава “Брама” — гэта мастацка-філасофскі роздум аб прыродзе творчасці, яго духоўных вытоках і абранасці лёсу мастака. А свой пачатак гэтыя вытокі бяруць на Палессі, якое ў навуковай літаратуры найчасцей вызначаецца як спецыфічная “гісторыка-геаграфічная і этнаграфічная вобласцьу басейнер. Прыпяць” [9, с. 378]. Аб важнасці і ідэйна-мастацкай значнасці гэтага тапоніма ў аповесці пра Г. Вашчанку гаворыць частотнасць яго ўжывання: у тэксце названага твора назва Палессе выкарыстоўваецца 43 разы. Аднак мала хто з айчынных даследчыкаў звярнуўся да вывучэння гэтага твора. Між тым, аповесць “Брама” ўяўляе цікавасць не толькі для літаратуразнаўцаў, але і лінгвістаў, асабліва з боку вывучэння яе анамастычнага матэрыялу, артыонімаў, онімаў-сімвалаў, у прыватнасці.

Сімвалічнай з’яўляецца назва-бібліонім “Брама”. Як архітэктурны элемент брама — гэта “галоўны ўезд на сядзібу” [9, с. 87]. У хрысціянстве словам брама сімвалізуецца ўваход у Нябеснае Валадарства, у новае жыццё. У больш агульным плане гэты онім-сімвал абазначае партал, які размяжоўвае розныя вымярэнні, прасторы. В.Карамазаў адзначае, што вобраз брамы для Г. Вашчанкі меў асабісты сэнс. Для яго яна стала сімвалам пакінутай бацькоўскай хаты і цяжкіх, пакутніцкіх пошукаў свайго прызначэння. Ад гэтай брамы, якую мастак сам выштукаваў яшчэ ў юнацтве, пачалася яго няпростая дарога ў вялікі свет мастацтва.

“Народжаны Беларускім Палессем” (П. Драчоў), ганаровы грамадзянін Гомеля, мастак Г. Вашчанка праславіў на ўвесь свет не толькі родную Брагіншчыну, але і нашу краіну. Увогуле Усходняе Палессе натхніла нямала славутых асоб. З Брагінскага раёна паходзяць мастакі В. Шматаў, М. Раманюк. У літаратуры добра вядомы імёны С. Палуяна, Н. Касцючэнка, У. Карпава, Р. Сабаленкі, Ю. Максіменкі, М. Ракітнага, У. Верамейчыка. Шмат пісалі пра Палессе і Я. Колас, І. Мележ, І. Шамякін, І. Навуменка, У. Дубоўка, У. Караткевіч, В. Казько, Г. Марчук, А. Федарэнка, В. Палтаран, Я. Янішчыц. Спіс гэтых імёнаў можна працягваць. Але заўважым, што некаторыя з названых асоб ураджэнцамі Палесся не з’яўляюцца. Як, дарэчы, і В. Карамазаў (нарадзіўся ў г. Чэрыкаў Магілёўскай вобл.). Аднак ён, заўзяты аматар падарожжаў, любіць і добра ведае палескі край. Нават гэтыя факты сведчаць аб надзвычайных духоўна-культурных багаццях, унікальнасці Палесся — радзімы мастака, якое дало ўрадлівую глебу для творчага самавыяўлення прадстаўнікам розных сфер мастацтва і культуры.

Нарадзіўся Г. Вашчанка 20 чэрвеня 1928 г. у вёсцы Чыкалавічы (56 км на поўдзень ад Брагіна), якая мае даўнюю гісторыю, згадваецца з XVI ст. Трагічны лёс напаткаў паселішча і ўсю Брагіншчыну ў гады Вялікай Айчыннай вайны: нямецкімі захопнікамі была спалена большасць населеных пунктаў, у тым ліку і Чыкалавічы (190 двароў). Менавіта на цяжкія ваенныя гады прыпадае дзяцінства і юнацтва мастака. З аповесці вядома, што свой радавод Г. Вашчанка вядзе ад прадзеда (па мацярынскай лініі) з іменем Пампей (ад ст.-грэч. “удзельнік урачыстага шэсця”). Быў ён, на думку Г. Вашчанкі, “з прышлых”, а сваё прозвішча-мянушку Мельнік атрымаў ужо ў Чыкалавічах: “Ціха з’явіўшыся, ціха і будавацца пачаў, не ў вёсцы, як усе будаваліся ды жылі, а за вёскаю, на рэчцы Брагінцы. Людзі думалі, што Пампей будуе сабе дом, а ён ім збудаваў млын. Падаліся мужыкі на млын зерне малоць, і кожны казаў: «Еду да мельніка». Гэтак Пампей прыдбаў сабе ў Чыкалавічах яшчэ і прозвішча Мельнік” [3, с. 9]. Праз унучку Надзею (маці Г. Вашчанкі) Пампей Мельнік парадніўся з родам Міны Вашчанкі, які паходзіў з вёскі Калыбань (у 41 км на поўдзень ад Брагіна): “На свет Міна з’явіўся ў вёсцы Калыбань, што пад Брагінам, дзе і Чыкалавічы, і там ажаніўся з мясцовай дзяўчынай Сынклетай, якая нарадзіла дванаццаць дзяцей. <…> Харытон, першынец Сынклеты, ажаніўся з Надзеяй Мельнік з роду Пампея” [3, с. 10]. Заўважым, што імёны Гаўрыла, Міна, Міхась, Харытон, Надзея, Сынклета належаць да хрысціянскай праваслаўнай па паходжанні часткі беларускага антрапанімікону.

Сям’я для Г. Вашчанкі — гэта частка роднага Палесся, вобразы якога трывала замацаваліся ў яго карцінах, прычым у структуру значнай колькасці артыонімаў, якія называюць вядомыя мастацкія палотны жывапісца, уваходзіць онім Палессе (“Маё Палессе”, “Нафтавікі Палесся”, “Палеская песня”, “Дарогі Палесся”, “Палессе”). Яшчэ ў дзяцінстве Г. Вашчанка пачуў мясцовыя народныя паданні, якія з часам трансфармаваліся ў язычніцкія вобразы і пашырылі ідэйна-мастацкае ўспрыняцце Палесся ў сузіральнікаў яго карцін. Праз вобразы гэтых міфалагічных істот мастак імкнуўся паказаць не толькі старажытныя народныя ўяўленні: яны на палотнах творцы адлюстроўваюць спрадвечны лад жыцця, нашу духоўную культуру. Міфонімы, у сваю чаргу, сталі часткай некаторых артыонімаў: “Вясна. Лада”, “Лёль і Лель”, “Жыцень”, “Купалінка”, “Беражніца”, “Ярыла” і інш. Так, Лада — гэта багіня вясны, урадлівасці, апякунка кахання і шлюбаў; Жыцень, паводле старадаўніх павер’яў, — бог восені, які спрыяе выспяванню жыта, клапоціцца пра ўраджай; Ярыла таксама лічыўся богам урадлівасці, ён адмыкаў зямлю з прыходам вясны і замыкаў яе, калі надыходзіла зіма. Усе гэтыя міфалагічныя істоты належаць да багоў дахрысціянскага пантэона беларусаў.

В. Карамазаў адзначае, што частым вобразам у дачыненні да Палесся ў творчасці і мастацкім бачанні свету Г. Вашчанкі з’яўляецца бусел (карціны “Летні вечар”, “Белая раніца”, “Салаўіны час”, “Спалох”, “Палёт. Буслы”, “Гаспадар”). Выкарыстанне вобраза бусла ў якасці сімвала Беларусі ў айчыннай літаратуры і мастацтве стала традыцыйным, на што звярталі ўвагу многія даследчыкі (Л. Бараноўская, У. Коваль, А. Рогалеў, А. Садоўская, Т. Шамякіна, В. Шур і інш.). Так, В. Шур аналізуе спецыфіку функцыянавання гэтага вобраза ў фальклоры і творах У. Караткевіча, Я. Коласа, Я. Брыля, У. Верамейчыка, М. Башлыкова, Я. Янішчыц, А. Бароўскага і справядліва адзначае, што “многія беларускія паэты не ўяўляюць сваёй “малой радзімы ” без буслоў (бацяноў), буслянак (бусленіц), на дубах, стрэхах, воданапорных вежах, комінах пакінутых сялянскіх хат, тэлеграфных слупах” [8, с. 73]. Менавіта вобраз бусла трансфармаваўся ў вядомую арыгінальную перыфразу У. Караткевіча “зямля пад белымі крыламі”, якая не толькі з’яўляецца загалоўкам яго нарыса, але ўспрымаецца як вобраз-сімвал Беларусі. У нашым нацыянальным уяўленні бусел — сакральная істота, святая птушка, пакрыўдзіць якую — сапраўднае злачынства і вялікі грэх. Таму беларусы ўвесь час і імкнуліся жыць у згодзе з бусламі. Сузіраючы карціны Г. Вашчанкі, В. Карамазаў таксама па-філасофску заўважае, што “ў гнязде бусліным, у выяве бусліхі-маці, жыве Айчына — не толькі матыў ды вобраз, але і нацыянальны шлях, вышэйшы сэнс ды лёс” [3, с. 21]. Пісьменнік прыводзіць уласныя перыфразы мастака, які называе Палессе “і краем, і раем птушыным”, “птушыным міжкантынентальным портам”, а самога бусла“Гаспадаром Палесся”, даючы гэтым апісальным назвам вельмі вызначальнае тлумачэнне: “Палессе ў вачах з маленства: і край, і рай птушыны. Вясна, бывала, пачнецца — аблогі стогнуць ад шолаху ды свісту пёраў. Птушыны міжкантынентальны порт. Усе птушкі, што лятуць праз Палессе з поўдня на поўнач і з поўначы на поўдзень, у нас садзяцца, кормяцца, гняздуюць, ладзяць вяселлі, кірмашы, а мы, палешукі, з маленства на іх падобныя” [3, с. 22]. Апісваючы буслоў з палоцен Г. Вашчанкі, пісьменнік выкарыстоўвае тыя эпітэты і параўнанні, якія падкрэсліваюць значнасць, высакароднасць гэтай птушкі. Бусел не проста “вялізны”, ён яшчэ і “годны, як паляшук”. Ужытыя аўтарам параўнанні выклікаюць дакладныя зрокавыя асацыяцыі: бусел стаіць, падняўшы нагу, “нібы балерун у танцы”, пёры яго — “як абгарэлыя людскія пальцы”. Апошняе прыведзенае параўнанне ў кантэксце твора мае канатацыю трывожнасці, насцярожанасці, як і метафара “абвугленае крылле”. Перадаючы афарбоўку апярэння птушкі, В. Карамазаў ужывае каларонімы “бялюткі”, “чорны”, “чырвоны” — трыкалор беларускай сімволікі. Суфіксам -ютк-, які абазначае высокую ступень якасці, у прыметніку “бялюткі пісьменнік падкрэслівае чысціню, святасць вобраза бусла.

Моцныя дзіцячыя ўражанні назаўсёды адбіліся ў сэрцы мастака. І хоць па волі лёсу яму і прыйшлося на доўгі час пакінуць межы Беларусі, Палессе яго не адпускала. Адукацыю ён атрымліваў у Кіеўскім вучылішчы прыкладнога мастацтва (1945-1948), Львоўскім дзяржаўным інстытуце прыкладнога і дэкаратыўнага мастацтва (1949-1955), а потым на пряцягу пяці гадоў выкладаў у Рэспубліканскім мастацкім вучылішчы г. Кішынёва. Свой выбар падацца за адукацыяй ва Украіну Г. Вашчанка тлумачыў так: “Перад беларускім хлопцам у жывапісе рэальна ляжалі дзве дарогі: адна — саматужная, другая — праз школы суседніх народаў і мастацтваў, на поўначы — Расіі, перасоўнікаў, на поўдні — Кіева і Львова. Мяне, палешука, завабіла суседка Украіна. Адно ў нас Палессе, адна Прыпяць, адны гістарычныя карані, блізкія мовы, песні, буслы…” [3, с. 21]. Як бачым, роднымі Чыкалавічамі Палессе Г. Вашчанкі не абмяжоўвалася. Ва ўяўленні мастака гэты тапонім разумеецца не толькі ў тэрытарыяльна-геаграфічным аспекце, але, у першую чаргу, як адметны гісторыка-культурны рэгіён. Лёс Палесся, яго даўніна і рэаліі цяперашняга часу цалкам вызначаюць творчы шлях, матывы і вобразы жывапісу героя аповесці В. Карамазава.

Асобае месца пісьменнік адводзіць тэме Чарнобыля — горада-сімвала. У творах беларускай мастацкай літаратуры гэты айконім набыў негатыўнае значэнне і ўспрымаецца як напамін аб самай буйной тэхнагеннай катастрофе ХХ ст. Эмацыянальна адмоўная канатацыя гэтага оніма абумоўлена і тым, што назва Чарнобыль асацыюецца са словам “чорны”, а гэты каларонім у нашай свядомасці звязваецца з цемрай, смерцю, злом. І калі бусел успрымаецца як белы (чысты, светлы) сімвал Беларусі, Чарнобыль, у процілегласць яму, як чорны (трагічны, негатыўны).

Аварыя на Чарнобыльскай АЭС па сутнасці адняла ў Г. Вашчанкі яго “малую радзіму”. Пасля катастрофы жыхары Чыкалавічаў былі пераселены ў незабруджаныя месцы. Пакінутыя хаты з пазабіванымі крыж-накрыж вокнамі вельмі ўразілі мастака: “У трагедыі Чыкалавічаў ён сэрцам, да болю, адчуе трагедыю не столькі асабістую, нават іроднай вёскі, якусяго Палесся, Айчыны, свету” [3, с. 109]. А 20 жніўня 2008 г. паводле рашэння Брагінскага раённага Савета дэпутатаў вёска была ліквідавана. Боль страты і адчуванне непапраўных наступстваў чарнобыльскай катастрофы ў мастакоўскім светабачанні трансфармаваліся ў жахлівыя метафарычныя вобразы і матывы: “Атрута была разлітая і па дарогах, якімі жанчыны з вёсак выносілі свой скарб у посцілках (“Сыход”); у паветры надмагільных бярозаў і хвояў, да якіх людзі неслі яшчэ адну дамавіну (“Адмучылася”); пад небам “Чарнобыльскага рэквіема”, пачуўшы і ўбачыўшы які, цверазелі не толькі крамлёўскія сейбіты чарнобыльскай бяды, але і Парыж, калі яго ўбачыў на выставе; праменіла з вяночка дзяціных чарапоў-галовак вакол мадонны беларускага Палесся (“Выбух”). Боль ды гаркоту ліў з сэрца. А як выліць, калі бяздонне?” [3, с. 109].

На адкрыцці ўласнай карціннай галерэі пра свае творы Г. Вашчанка сказаў: “Тут, вакол, маё Палессе, бацькаўшчына” [3, с. 13]. І гэта сапраўды так. Аналізуючы жыццёвыя рэаліі і карціны мастака, В. Карамазаў падводзіць чытача да высновы, што вобраз Палесся ў жыцці і творчасці Г. Вашчанкі мае скразны характар. Ён шматгранны і сімвалічны, але асноўнае значэнне, у якім выкарыстоўваецца гэты онім, — ‘малая радзіма’, ‘бацькаўшчына’. “Родны край”, “зямля, ад якой увесь род Пампея”, “краіна-браначка” (алюзія на верш М. Багдановіча), “казачны край” — усё гэта кантэкстуальныя сінонімы да тапоніма Палессе, ужытыя ў аповесці. У тэксце твора (у аўтарскім маўленні ці ў выказваннях Г. Вашчанкі) В. Карамазаў часта спалучае назву Палессе з прыналежнымі займеннікамі “маё”, “сваё ”, эпітэтамі-азначэннямі “роднае ”, “непаўторнае”, чым падкрэсліваецца асабістае стаўленне і адданасць героя аповесці бацькоўскай зямлі.

Такім чынам, у мастацка-біяграфічнай аповесці “Брама” (паводле аўтарскага бачання В. Карамазава) тапонім Палессе, у дачыненні да творчага ўспрыняцця яго мастаком Г. Вашчанкам — героем твора, выступае як сімвал роднага краю, радзімы і, найчасцей, звязваецца з айконімам Чыкалавічы — вёскай, дзе нарадзіўся жывапісец, яго сям’ёю. Гэты сімвалічны вобраз на аснове асацыяцый і ўласных пачуццяў, уражанняў Г. Вашчанкі пераасэнсоўваецца ў іншыя вобразы, якія пашыраюць яго значэнне (вобразы міфалагічных істот, бусла, Чарнобыля). Пісьменнік падкрэслівае, што светабачанне і светаўспрыманне мастака фарміравалася на народнай глебе, на глыбокім веданні і разуменні беларускай культуры, самабытнасці Палесся, мовы яго жыхароў.

Спіс выкарыстанай літаратуры і крыніц

  1. Вештарт, Г. Ф. Моўныя здабыткі Віктара Карамазава: паволдле рамана “Мастак і парабкі” / Г. Ф. Вештарт // Роднае слова. — 2012. — № 1. — С. 56 — 57.
  2. Карамазаў, В. Антон: аповесць-эсэ ў стылі рэтра / В. Карамазаў. — Мінск: Про Хрысто, 2005. — 68 с.
  3. Карамазаў, В. Брама: аповесць / В. Карамазаў. — Мінск: Кнігазбор, 2006. — 128 с.
  4. Карамазаў, В. Краса і воля: аповесць, эсэ, альбом / В. Карамазаў. — Мінск: Медиал, 2008. — 112 с.
  5. Карамазаў, В. Крыж на зямлі і поўня ў небе / В. Карамазаў. — Мінск: Беларус. Энцыкл. імя П. Броўкі, 2010. — 216 с.
  6. Карамазаў, В. Мастак і парабкі / В. Карамазаў . — Мінск: Медысонт, 2011. — 270 с.
  7. Карамазаў, В. Пад крыжам / В. Карамазаў. — Мінск: Кнігазбор, 2017. — С. 5 — 112.
  8. Шур, В. В. Уласнае імя ў соцыуме і мастацкім тэксце: манаграфія / В. В. Шур. — Мінск: Інстытут радыялогіі, 2015. — 300 с.
  9. Этнаграфія Беларусі: Энцыклапедыя / рэдкал.: П. Шамякін (гал. рэд.) [і інш.]. — Мінск: БелСЭ, 1989. — 575 с.: іл.


Аўтар:
В.Р. Слівец
Крыніца: Духоўная спадчына Усходняга Палесся: зборнік навуковых артыкулаў / рэдкал.: А. М. Воінава (гал. рэд.) [і інш.]; М-ва адукацыі Рэспублікі Беларусь, Гомельскі дзярж. ун-т імя Ф. Скарыны. — Гомель: ГДУ імя Ф. Скарыны, 2018. – С. 254-258.