Пацешныя людзі, або Па абодва бакі гомельскіх цыркаў

0
805
Цырк у Гомелі. Калаж ад Сяргея Балахонава.

Цырк, як кожная рэч ці з’ява, мае свой выварат – зваротны бок, зірнуць куды бывае цікава і прыемна далёка не ўсім. Але і адкрываецца той выварат у цэлай сваёй красе, відаць, зусім не кожнаму. Адных ад самага маленства з цырка і вяроўкамі не выцягнеш – у сто першы раз яны будуць глядзець на акрабатаў, клоунаў і дрэсіраваных пудзеляў, не губляючы захаплення. Іншых жа пасля першых знаёмстваў з цыркам туды ніякімі дзівосамі не завабіш. Там непрыемна пахне. Там мне ў антракце не дасталася пірожнага. Там клоуны, якіх я баюся (прывітанне Стывену Кінгу!). Словам, у кожнага будзе свой рэзон, свая рацыя, свая перацягнутая коўдра.

Тое, што з цыркам нешта не так, я зразумеў у дзяцінстве. Бо пакутны містар Ікс на тэлеэкране заводзіў журботную песню пра снова туда, где море огней, а клоун на арэне гомельскага цырка мімаходзь шалапутна заводзіў: На недельку до второго я уеду в Новобелицу, намякаючы на псіхбальніцу. Бо любімая па тэлеперадачы “АБВГДэйка” актрыса Ірыска (Ірына Асмус) загінула вось тут, упаўшы ці то з васьмі-, ці то з дванаццаціметровай вышыні з-за няспраўнасці аднаго з механізмаў. І калі то тут, то там сцвярджалі, што ўсе любяць цырк, мне, па шчырасці, рабілася няёмка. Цырк жа пры нагодзе помсціў мне, як, напрыклад, у 1990-м, калі малпачка цыркавога фатографа ўкусіла мяне за руку.

Будынак цяперашняга гомельскага цырка ў выглядзе лятаючай талеркі, узведзены ў 1972 годзе, наадварот, падабаўся і здаваўся адвечным атрыбутам гарадскога ландшафту. Тое, што раней на гэтым месцы маглі стаяць фактурныя сядзібкі пачатку ХХ ст., ні было і подуму. Пагатоў цыркавы будынак зрабіўся адным з архітэктурных сімвалаў горада, а пра сядзібкі ніхто нідзе нічога не гаварыў. Зрэшты, і пра тое, што цыркаў па такім самым праекце дастаткова набудавалі ў розных кутках Савецкага Саюза, таксама асабліва не афішавалася. Таму сёння моладзь, гледзячы на вінтажнае фота, так лёгка блытае Запарожжа з Гомелем. Той яшчэ цыркавы выварат!

Можна было б яшчэ паразважаць на гэты конт, але з вуліцы Савецкай трэба бегчы да іншых, дзе нас (калі моцна ўявіць) чакаюць прывіды двух ранейшых гомельскіх цыркаў, адзін з якіх з’яўляецца галоўным героем сагі, выцягнутай мной з пыльных сховаў дарэвалюцыйнай расійскай белетрыстыкі. Але ж як не ўспомніць па дарозе адну сімптаматычную гомельскую загадку! Вось жа: “Чаму ўніверсітэт імя Скарыны размешчаны на Савецкай, а ўніверсітэт транспарту – не?”. Адказ: “Мець тры цыркі на адной вуліцы было б занадта нават для Гомеля”. Бугага…

На праспекце Леніна (між Сялянскай і “маладзёжным тэатрам”) сёння пануе забудова ў стылі сталінскага ампіру. Тут нічога (нават сціплай мемарыяльнай шыльдачкі нямашака) не нагадвае пра тое, што з 1926 па 1941 год на гэтым месцы знаходзіўся будынак драўлянага цырка (з 1932-га – перададзены тэатру). Між тым ён быў пабудаваны па праекце выдатнага гомельскага архітэктара Станіслава Шабунеўскага ў стылі арт-дэко і за час існавання ў цыркавым статусе, напэўна, назапасіў жменьку гісторый пра сябе і свой выварат. Зрэшты, іх яшчэ давядзецца адшукаць. Ці прыдумаць.

На Цэнтральным рынку, дзе колісь размяшчалася Конная плошча, як і ў выпадку з цыркам 1926 года, няма і знаку пра цырк 1890-х гадоў прадпрымальніка Слобадава. Гэты будынак таксама быў драўляным. Прастаяў ён да 1917 года, паспеўшы прыняць мноства гастрольных трупаў (а вас ніколі не бянтэжыла гэтае слова?), якія праездам у Бадэн-Бадэн завітвалі ў Гомель-Гомель. Ад імя ўдзельніцы адной такой трупы жудасную гісторыю, звязаную з гомельскім цыркам, расказаў расійскі пісьменнік Андрэй Яфімавіч Зарын у аповесці “Пацешныя людзі”. Працытую яе паводле выдання 1917 г.

Цыркавое закуліссе. Цыркачы размаўляюць пра выварат сваёй прафесіі, прыгадваючы розныя здарэнні, у выніку якіх яны пацярпелі на працоўным месцы: каму на трапецыі вяроўку расплялі, камусь у муку вапны падсыпалі, яшчэ некаму шпагу каніфоллю нацерлі. Але раптам у гутарку ўмешваецца маўклівая да часу Эмілія – “красивая стройная девушка с коротко остриженными вьющимися волосами, с лицом мальчика”: “Да чего с нами не бывает? И падаем мы, и калечимся, да еще друг другу, словно звери, горло перервать норовим (нічога не нагадвае, шаноўныя? – С.Б.). Вот хоть бы с моим братом… Мы с ним вместе работали. Он гимнастом был, а я наездницей. Служили мы в Гомеле. Маленький цирк такой, там все ко мне жонглер привязывался. Маленький такой, золотушный, а злой, как змей. Вот ей-богу! Только однажды я и пожалуйся на него брату, а Карл, брат-то мой, и отколоти его. Тот зашипел только. А спустя неделю бенефис директора, и брат для него особый номер приготовил, трудный номер. Ставил он стул задними ножками на трапецию и на нем каучук делал: выгибался. На репетиции все хорошо было. Только на спектакле трапецию выше подтянули. Брат влез, раскачался, стул установил. Только как встал на него руками, вскинул ноги – стул-то и развалился! Брат вниз, да ногами в песок! Так обе ноги – пополам! Теперь калекою в Москве живет: что я пошлю ему, тем и сыт! Вот они какие!”.

Вы скажаце, гэта ўсё аўтарская фантазія. Магчыма. Але ў яе цэнтры – Гомель. З цыркам. Са злым жанглёрам (жанглёрам, Карл!). Са зламаным жыццём. Архетып на архетыпе. За дваццаць з нечым гадоў працы дзецішча Слобадава там магло здарыцца рознае. Магла быць і свая прынцэса цырка, і сваё вады сланам! Бо вельмі часта цырк – гэта выварат жыцця, а жыццё – выварат цырка.

Ты лёсам гуляеш, лёс гуляе табой!
Блазен, давай жа, пакажы талент свой!
Зробіш належна, будзе воплескаў шмат.
Зробіш памылку – смешак град.

Гэта пра цырк ці пра жыццё? “Усё гэта лунае ў паветры, апранаецца ў словы ці ўчынкі і называецца інакш, называецца ўсмешкай ці каханнем, называецца цыркам, называецца жыццём, у якім ты даеш рэчам самыя што ні ёсць фатальныя і адчайныя імёны і сам чорт табе не брат”, – падказвае Картасар, працягваючы пільна вывучаць дрот нашага супольнага цырка.

Сяргей Балахонаў