Назвы посуду і начыння ў гаворках Лоеўшчыны

0
239
Назвы посуду і начыння ў гаворках Лоеўшчыны

Вывучэнне дыялектных слоў з’яўляецца сёння не толькі ўласна філалагічнай, але і культуралагічнай задачай, таму што беларускія дыялекты ўяўляюць сабой значную частку гісторыі беларускага народа.

Лоеўшчына — старажытная частка Палесся, што размешчана па Дняпры і нізоўі Сожа. Геаграфічнае палажэнне гэтага краю (на стыку некалькіх дыялектных груп) абумовіла багацце і разнастайнасць яго гаворкі, якая займае берагавое становішча ў палескай групе беларускіх дыялектаў. Досыць цікавая ў дыялектных адносінах лексіка Лоеўскага раёна — неад’емная частка народна-дыялектнай мовы беларусаў, якая з’яўляецца крыніцай папаўнення і ўзбагачэння літаратурнай мовы.

Характэрныя для мясцовай гаворкі сельскага насельнітва гэтага рэгіёна найменні зафіксаваны ў “Дыялектным слоўніку Лоеўшчыны”, які з’явіўся крыніцай нашага даследавання [3]. У дадзеным слоўніку зафіксаваны лексічныя з’явы народнай мовы, шырока прадстаўлены розныя лексіка-тэматычныя групы лексікі хатняга ўжытку, сярод якіх назвы посуду. (Некалькі дыялектных адзінак адзначаны ў “Матэрыялах для дыялектнага слоўніка Гомелыпчыны” [1]).

Узнікненне назваў посуду абумоўлена цэлым шэрагам такіх экстралінгвістычных фактараў, як узровень развіцця сродкаў вытворчасці, наяўнасць сыравіны, з’яўленне новых прадметаў матэрыяльнай культуры. Згодна з “Тлумачальным слоўнікам беларускай мовы” [2] посуд — гэта ‘гаспадарчае начынне для прыгатавання і падачы ежы, пітва’, пасудзіна — ‘асобны прадмет посуду, у які можна наліць, насыпаць ці пакласці што-небудзь’ [2, IV, с.  293-294], начынне ‘сукупнасць прадметаў хатняга, гаспадарчага і пад. ужытку’ [2, III, с.  340]. У лоеўскіх гаворках зафіксавана шматлікая колькасць дыялектных адзінак посуду: кухоннага, сталовага, плеценага, драўлянага, посуду-тары, а таксама пасудзін рознага прызначэння: для захавання харчовых і нехарчовых прадуктаў, перавозкі грузаў і інш.

Аб’ектам нашага даследавання з’явіліся дыялектныя адзінкі кухоннага, сталовага посуду і начыння, а таксама асобных пасудзін, менавіта тых, што прызначаны для трымання або захавання прадуктаў харчавання і прыдатных у ежу вадкасцей.

Прадметна-тэматычную класіфікацыю найменняў такога віду ў залежнасці ад прызначэння можна прадставіць наступным чынам:

  1. Кухонны посуд, які ў гаворках Лоеўшчыны адзначаны найменнямі гаршчкоў, чыгуна, сковарады, місак, чайніка, сальніцы, таксама назвамі кухоннага начыння — таўкача, тарак і рэшата.

Літаратурная адзінка гаршчок ужываецца з тым жа значэннем, што і ва ўнармаванай мове — ‘круглая выпуклая гліняная пасудзіна са звужаным дном для гатавання стравы’ [2, II, с.  35]; акрамя таго, адзначаны фанетычны варыянт горшчык: Хто скажа гаршчок, а болей горшчык [ 3, с. 89], а таксама лексічны сінонім варэйка (памянш. варэечка): О тую варэйку солонікаў наварым; Пастаў варэйку на прыпечак; Во на стале чыгункі, варэечка стаіць [3, с.  64-65].

Зафіксаваны шматлікія дыялектныя назвы маленькіх гаршчкоў, а менавіта: кулак: Сабе вот екі маленькі кулак зварыць, дроў трохі падкіне, дак і хата не награваецца [3, с.  171]; лязкоўка (лезкоўка) (памянш. лезковачка, лязковачка, лясковачка): Купі бо там маленькую лезкоўку; Абедалі у сталовай, дак у лезковачках м ’яса жаранае давалі; Прыставіла сёдні баршчу адну лесковачку: ніхто яго цепер і есці не хоча [3, с. 185]; махотка: Вот у мене екая махотка. Децям варыла у ёй [3, с. 191]; стаўбунчык. Баба, а ты толькі стаўбунчык баршчу наварыла? [3, с.  340].

Для наймення гаршчкоў, аплеценых дротам, выкарыстоўваецца лексема аплецень: Як у сетку усадіш горшчок, дак ета аплёцень [3, с.  35]. Верхняя частка гаршчка называецца вёнцы: Вёнцы -рубчык самы на гаршчку [3, с.  66].

Для вясковага побыту неабходнай кухоннай пасудзінай з’яўляецца чыгун (‘гаршчок са сплаву жалеза з вугляродам’ [2, V/2, с.  325]). Маленькі чыгунчык на Лоеўшчыне мае назву чыгунёц: У чыгун пастаўляю вады — у большы, а не у чыгунёц-маленькі называецца, менчы [3, с.  413].

Для наймення металічнай пасудзіны круглай формы для смажання — патэльні, або сковарады [2, V, с.  146] — ужываецца назва бляха: Высып зерне на бляху; Уставіла бляху ігруш у печ, каб сохлі [3, с.  53].

Дзёжку (згодна з тлумачальным слоўнікам — ‘драўляная, крыху звужаная к верху пасудзіна з прамых клёпак (для заквашвання цеста, салення і пад.)’ [2, II, с.  166]) для рошчыны называюць пёкальніцай: А хлеб рашчыняюць у пёкальніцы; Мая пёкальніца чуць-чуць ліпіць, скора рассыпіцца [3, с.  260], а дзежку для бліноў — блінцоўкай (памянш. блінцовачка): Блінцоўка — дзежка, дзе блінцы рашчыняюць; Блінцовачку пастаў на печ [3, с.  53].

Шырокую і глыбокую, круглай формы, пасудзіну для яды [2, III, с.  163] — міску — можна аднесці як да сталовага, так і кухоннага посуду. Для кухоннага прызначэння, а менавіта для выпечкі, выкарыстоўваецца вялікая міска, якая мае назву лаханя: Паскі пеклі у лахані. Дай бо мне лахані паску пасадіць [3, с.   177]; вялікая і глыбокая міска для кухні — гэта макотра: Макотра — глыбокая міска з гліны [3, с.  187].

Трэба адзначыць, што ў сучаснай унармаванай мове назвы макацёр і макатра маюць значэнне ‘гліняная пасудзіна, вузкая ўнізе і шырокая зверху, у якой звычайна труць мак, ільняное і канаплянае семя і інш.’[2, III, с.  87], між тым, у гаворках Лоеўшчыны гэтыя лексемы, прадстаўленыя дыялектнымі фанетычнымі варыянтамі макотра (памянш. макотрык), макоцер, выкарыстоўваюцца для наймення любых місак: У макотры сметану держаць; Назбірала у макоцер сыру; Купіла тры гладышкі, адну міску і макоцер [3, с.   187], а прызначэнне макацёра выконвае махотка: На свята пеком, дак мак тром у махотцы [3, с.  191].

Накрыўка (‘тое, чым накрыта што-небудзь’ [2, III, с.  261]) для каструль і гаршчкоў прадстаўлена намінацыямі покрыўка (Накрый покрыўкай кайструлю) і покрышка (Накрываюць покрыўкай горшчок [3, с.  271].

Назва чайніка (‘пасудзіны з носікам і ручкай, у якой заварываюць чай або гатуюць ваду’ [2, У/2, с.  287]) ужываецца ў памяншальным акцэнтна-словаўтваральным варыянце чайнічок: Чайнічок купіла беленькі з сінімі цветочкамі; Завары чайу чайнічку; Заварыць траву у чом-нібудь, а тады у чайнічок вулле і п ’е гарачы, як чай [3, с.  406).

Невялікая пасудіна для трымання солі ў літаратурнай мове мае назвы сальніца і салянка [2, V, с.  ЗО], а ў дыялектным слоўніку Лоеўшчыны зафіксаваны словаўтваральны варыянт салонка (солонка): Солднка разбілася, трэба новую купіць; Насып соліу солонку [3, с.  317].

Прадмет кухоннага ўжытку ў выглядзе ‘металічнай пласцінкі з дзіркамі, якая служыць для раздрабнення, расцірання чаго-небудзь’, у беларускай літаратурнай мове мае найменне тарка [2, V, с. 479], аднак на Лоеўшчыне ўжываюцца найменні-сінонімы драчка: Падай драчку, таранікаў натарым [3, с. 107], цяртўшка (цертўшка) (памянш. цяртўшачка): Трэба драчы садраць на цертушку; Сашка прыбегла, узела шчотку і цяртушку; /1 /но на цертушачку можна падраць [3, с. 406].

Назва прылады ў выглядзе качалкі з патоўшчаным круглым канцом, якой таўкуць што-небудзь, — таўкача [2, V, с. 483] — у лоеўскіх гаворках мае словаўтваральны варыянт таўкачка: Беры таўкачку да патаўчы кортошку [3, с. 356]. Вялікая драўляная лыжка, якой мяшаюць у гаршку, — гэта мяшанка: Мешанку памый, а то засохне [3, с. 198].

Адзін з прадметаў кухоннага начыння — рэшата (‘рэч хатняга ўжытку для прасейвання мукі і пад. у выглядзе шырокага абруча з сеткай’ [2, IV, с. 766]) — на Лоеўшчыне называецца поцітак: Еечкі берыцеу поцітку. Пдцітак ета рэшата [3, с. 274].

  1. Сталовы посуд, які прадстаўлены дыялектнымі назвамі місак, талеркі, а таксама найменнямі сталовага начыння — лыжак, відэльцаў і ножыка.

У лоеўскіх гаворках для наймення міскі ўжываюцца як літаратурныя назвы міска і міса (‘вялікая міска’ [2, III, с. 162]): Што вы краснае есце у місцы?; Бабі сто годоў, дак ена возьме бутылачку віна, наллеу міску, накрышыць хлеба і есць; У сенцах міса стаіць, берыце [3, с. 194], так і дыялектная назва палўмісак (‘невялікая міска’): Купіла сабе ў Лоеві две міскі і палўмісак [3, с. 245]; для драўляных місак існуе намінацыя каганка: А што было дзелаць, калі пасуды ні было, то с каганкі так елі, што за вушамі трашчала, а ціпір усе на тарэлачцы паднясі [1, с.  189-190];

Неабходным сталовым посудам з’яўляецца талёрка. Яе назва прадстаўлена рускім варыянтам, што ўзнік у выніку метатэзы, — тарэлка: Деўкі, берыце на тарэлцы наліснікі; Тарэлкі даставай, будам абедаць [3, с. 356].

Для назвы ‘прадмета сталовага прыбора для зачэрпвання рэдкай або рассыпістай ежы’ [2, III, с. 64] — ль’іжкі — выкарыстоўваецца варыянт ложка (памянш. ложачка): Ложкі новые купілі; Ложку з дерава робяць, з ліны; Усе маленькіе ложачкі пагнулі [3, с. 181]; акрамя таго, зафіксавана лексема ядалка (едалка): Вазьмі чыстую ядалку; Саберы са стала едалкі [3, с. 429].

Сталовы прыбор у выглядзе ручкі з доўгімі зубамі [2,1, с. 489] прадстаўлены словаўтваральнымі варыянтамі літаратурнай назвы відэлец — відёлак, відёлка (відзёлка): У нас кажуць відёлка, а у Баршчоўцы відёлак, а то ешчэ вілка [3, с. 67].

У лоеўскіх гаворках існуе намінацыя для зламанага ножыка — карначык: У мяне такі лоўкі карначык, што я за пяць мінут чугунок бульбы ім аблуплю [1, с. 213].

  1. Посуд для вадкасцей. У беларускай літаратурнай мове ўжываецца вялікая колькасць назваў посуду для вадкасцей (банка, біклага, бітон, бутля, гарлач, гладыш, гляк, збан, карэц, коўш, кілішак, конаўка, кўбак, слоік, чарка, шклянка і інш.). Між тым, у лоеўскіх гаворках зафіксавана шмат лексем, якія не маюць адпаведнікаў ва ўнармаванай мове. Адны з іх выкарыстоўваюцца для наймення пасудзін, прызначаных для вады, другія — для захавання вадкіх харчовых прадуктаў: малака, квасу, алею, гарэлкі і г.д.

Для вады або іншых напіткаў прызначана невялікая драўляная ці металічная пасудзіна біклага [2, I, с. 374], для наймення якой у гаворках Лоеўшчыны выкарыстоўваецца фанетычны варыянт баклага: Баклагу для піцця на поле бралі; Баклага дераўяная для вады; У баклагу налі гарэлкі [3, с. 44].

Назва гляка (памянш. глячок) — ‘нізкай глінянай пасудзіны з выпуклымі бакамі і вузкім горлам’ [2, II, с. 61] — прадстаўлена фанетычным варыянтам глёк: Глёк для вады, для поснога масла; Пагледела, як савау глёк; Гладышка — без вушак, глёк з вушкамі [3, с. 85].

Для назвы слоіка (‘невялікая шкляная або гліняная пасудзіна’ [2, V, с. 206] выкарыстоўваецца лексема банка: Поўную банку накідайце малака; Як молоко у банцы лежыць, а ты не хочыш его есці, дак ета ты не голодная [3, с. 46], для наймення менавіта шклянога слоіка — сцяклянка (сцеклянка): Улі сабе малака з сцеклянкі [3, с. 46).

Бляшаная з накрыўкай пасудзіна для пераносу і захавання малака і іншых вадкасцей — бітднчык [2, I, с. 377] — у пэўных вёсках Лоеўшчыны можа называцца барылачка: На табе барылачку малака, занесі цёццы Мар’і: да ееунукі прыехалі [3, с. 47]. (У сучаснай беларускай літаратурнай мове барь’іла мае значэнне ‘заднёная з двух бакоў невялікая бочачка для напіткаў’ [2,1, с. 346]).

У літаратурнай мове казан — гэта ‘кацёл з круглым дном і шырокім верхам’, казанок — ‘невялікі казан; кацялок’ [2, II, с. 574], кацёл (памянш. кацялок) — ‘металічная пасудзіна акруглай формы і розных памераў для награвання вады, гатавання ежы і пад.’ [2, II, с. 668]. “Дыялектны слоўнік Лоеўшчыны” падае лексемы казан са значэннем ‘кацёл’: Казан — здаровы кацёл; Казан меду набралі; Раней такіе булі вісокіе, нача чыгуны з дужкамі — казаны [3, с. 146], а для назвы кацялка выкарыстоўваецца дыялектны словаўтваральны варыянт казанёц: Наліла малака казанёц да дала кіслага [3, с. 146].

Літаратурная лексема карэц мае значэнне ‘драўляная або металічная пасудзіна з ручкай для зачэрпвання вады, квасу’ [2, II, с. 654], аднак назва карэц у лоеўскіх гаворках ужываецца толькі для медных кружак: Калісь булі кружкі медяные, дык ета карэц. (У ваенныя і пасляваенныя гады — кружкі з гільзы: Карэц — медны з гільзы у войну делалі [3, с.  154].

Назва невялікай, звычайна з ручкай, фарфоравай, глінянай ці іншай пасудзіны для піцця, якая ў літаратурнай мове мае найменне — кубак [2, II, с. 718], адзначана дыялектнай лексемай кўхлік: У кўхлік молоко наліваюць, чай п’юць; О-о у мене вада еу кўхліку [3, с.  173]; Выпі з кўхліка малака [ 1, с.  173 ].

На Лоеўшчыне выкарыстоўваецца як літаратурнае найменне гладыш (гладышка) (памянш. гладышачка) (згодна з Тлумачальным слоўнікам — гэта ‘збан без ручкі’ [2, II, с. 55], а збан у сваю чаргу — гэта ‘высокая гліняная пасудзіна, якая звужаецца ўверсе і мае звычайна ручку і носік’ [2, II, с. 426]: Да палавіны гладышкі наліла; Деўкі, берыце молоко у гладышцы дай піце; Як пойде у заём, дак і масла е, а хочьпы, дак пастаў гладышачку на творог [3, с. 85]), так і дыялектныя лексемы крынка: Я натапіла две крынкі малака; Я надаіла крынку малака [3, с. 168], гірка ‘збан з адбітым горлам’: Гірка — абабітая гладышка; А ета што там у гірцы? [3, с. 84].

Назва бутэлькі (‘шкляная пасудзіна для вадкасцей, звычайна цыліндрычнай формы з вузкім горлам’ [2,1, с. 425]) прадстаўлена дыялектнай намінацыяй пляшка (памянш. пляшачка): Пустые яшчыкі з пустымі пляшкамі; Узела шэсць пляшак, да каўбас, да сцягно; Пляшачку віна возьме; Дам табе пляшачку гарэлкі і іді [3, с. 270], а таксама рознымі найменнямі ў залежнасці ад памеру. Так, для назвы вялікай бутэлькі, якая ў літаратурнай мове адзначана лексемай бўтля [2,1, с. 425], выкарыстоўваецца словаўтваральны варыянт бўталь: У нас бўталь девяць паўлітраў; Сеголета паставіла ноўны бўталь вішань, а да весны не буде: деці поцегаюць [3, с. 60], сінанімічныя адзінкі: жураў (трохлітровы буталь): Цэлы жураў гарэлкі наліў [3, с. 116] і манах (бутля ад 3 да 6 літраў): Деўкі дасталі маю настойку у манасі іусю вупілі — цэлых п ’яць літраў; Цэлы манах масла ружэйнага наліў [3, с. 189). Маленькая бутэлька мае найменне байстручок: Е усякіе пляшкі: велікая пляшка — трохчэцвертная, сотка — байстручок; Налі боу байстручок малака дзіцяці [3, с. 44].

Чарка (памянш. чарачка) — ‘невялікая шкляная пасудзіна на ножцы для піцця спіртных напіткаў’ [2, У/2, с. 298] — на Лоеўшчыне носіць назву конік: Конік — ета калісь чарка [3, с. 162].

Раней алей выраблялі самі сяляне, і таму зразумелым з’яўляецца вялікая колькасць назваў ёмістасцей для яго захавання. Пасудзіны для гэтага важнага прадуктаў харчавання былі драўляныя — паставёц: У пост налівалі алею поўны паставёц [3, с. 254], насок (носок): Калісь самі білі алей да у наскі налівалі (ужываецца таксама і для трымання гарэлкі: Носок — дераўяная бочачка, у екую наліваюць гарэлку [3, с. 209]; гліняныя — тыква: Тыква — пасуда для алею; Алей б’юць і наліваюць у тыкву [3, с. 364]; алёйнік: Трэ було новы алёйнік купіць [3, с. ЗЗ]. (Дарэчы, у літаратурнай мове бутэлька, бляшанка, каністра для алею мае назву алёйніца, а алёйнік (разам са словам алёйшчык) з’яўляюцца назвамі асобы — ‘спецыяліста па вытворчасці алею’ [2,1, с. 223].

Сярод народна-бытавых назваў посуду адзначана мнагазначнасць. Так, лексема бляха мае некалькі значэнняў: 1) ‘патэльня’; 2) ‘тонкае ліставое жалеза’: От зайграў: бляхі — шчэ ж хата не цячэ; 3) ‘верхняя частка пліты’: Ідзі пачысці бляху, а то смурод ідзе; Бляха раскололась, трэба масцера зваць, заменіць [3, с. 53]. Махотка — гэта: 1) ‘маленькі гаршчок’ і 2) ‘макацёр’: На свята неком, дакмак трому махотцы [3, с. 191]. Лексема міска ўжываецца са значэннямі ‘міска’ і ‘таз’: Пойдіш у баню, дак вазьмі большую міску; То у місці лісты да хра пы ляжаць, начысці храны детям, заберы корові лісце і храпы [3, с. 194]. Дыялектная намінацыя драчка мае тры значэнні: 1) ‘тарка’; 2) ‘ручныя жорны’: Колас я додому прынесла, дак поўпуда було, а тады на драчку да помолола да хлеба напекла; 3) ‘спецыяльная прылада ў цесляроў’: Драчка трошкі загнутая, ведеш па ніжнему дераву, захватуеш верхнее, калі прыдерэш, дак ены шчыльна прылегаюць [3, с.  107]. Слова пляшка (памянш. пляшачка) выкарыстоўваецца як для наймення бутэлькі, так і для назвы шкла для лямпы: Пачысці пляшку да надень на лампу; Запалі лампу. — Де тая пляшка, шчо учора купіла? [3, с. 270]. На Лоеўшчыне паланізм гарнец у выніку метанімічнага пераносу стаў мнагазначным словам і ўжываецца ў значэнні ‘вядро’: Тады ж делалі дераўяные гарнецы майстры, а цепер зелезные і ў значэнні ‘мера сыпучых рэчаў (1/4 вядра)’ [3, с. 82].

Даволі распаўсюджанай у разглядаемай групе дыялектнай лексікі з’яўляецца з’ява аманіміі. Аманімічнымі з’яўляюцца наступныя пары слоў, сярод якіх адна з лексем — найменне посуду:

байстручок1 ‘маленькая бутэлька’ і байстручок2 ‘пазашлюбнае дзіця’: Бач екі байстручок ужэ вурас, да гледзіць маткі [3, с. 44];

жураў1 ‘трохлітровы буталь’ і жураў2 ‘журавель’: Ходзіць жураў па поплаву; Журавы лецяць пад сонцам і курлычуць [3, с. 116];

конік1 ‘чарка’ і конік2 ‘цвыркун’: На траву вунь сколькі конікаў прыгае; конік3 ‘варэнік’: Заўтра будам з вішань конікі делаць; Конікі маленькіе, лепяцца кулачкамі; Два конікі прынёс, што пекуць із сырам [3, с. 162];

лясковачка1 ‘маленькі гаршчок’ і лясковачка2 ‘дзіцячая гульня’: Хаді гуляць у лесковачку [3, с. 186];

мяшанка1 ‘вялікая драўляная лыжка, якой мяшаюць у гаршку’ і мяшанка2 ‘тоўчаная бульба, пюрэ’: У нас мешанку делаюць; Наварыла мешанкі да затаўкла салам — ежце; Вам солонікаў наварыць ці мешанкі зделаць? [3, с.  198].

Дыялектная назва маленькага гаршчка кулак1 узнікла як метафарычны перанос па памеры ад

наймення кулак2 са значэннем ‘кісць рукі з прыгнутымі к далоні пальцамГ [2, II, с. 751], назва посуду з гліны для алею тыква — як перанос па форме ад наймення тыква (руск.) — гарбуз (бел.) — са значэннем ‘буйны круглы або авальны плод агароднай расліны сямейства гарбузовых з паўзучым сцяблом’ [2, II, с. 30].

Некаторыя аналізуемыя адзінкі ўваходзяць у склад народных фразеалагізмаў, а іменна лексемы гаршчок: гаршчкі павыядаць — ‘прагна паесці’: Казала: зяць пабагату есць, навару, дак гаршчкі павуедае [3, с. 83] і тарэлка: тарэлкі павыядаць — ‘з’есці ўсё’: Шчоб я с сего места неустала: усе тарэлкі павуедаў [3, с. 356].

Акрамя вышэйпададзеных груп посуду, у асобную групу мэтазгодна вылучыць драўляны посуд. У дадзеным артыкуле мы разгледзім асобныя найменні пасудзін з дрэву: што не былі прааналізаваны вышэй і што ўжываюцца менавіта для захавання прадуктаў харчавання.

Як вядома, вырабы з дрэва як асноўнага віду матэрыялу спрадвеку займалі ў гаспадарчым побыце беларусаў значную частку. Нягледзячы на тое, што з’явілася шмат начынняў з іншых, альтэрнатыўных, матэрыялаў, тым не менш, многімі драўлянымі рэчамі беларусы карыстаюцца і сёння.

Самая вялікая колькасць дыялектных адзінак зафіксавана для наймення бочкі (згодна з Тлумачальным слоўнікам беларускай мовы гэта ‘вялікая цыліндрычная пасудзіна з двума плоскімі днішчамі, зробленая з выпуклых драўляных клёпак, сціснутых абручамі, або з бляхі’ [2,1, С. 397]), а менавіта: шчань: На зіму ставаім две шчані капусты і гуркоў; Муку калісь у шчані хавалі, а цепер колькі трэба, купляем у магазіне [3, с. 424], асінаўка (‘вялікая бочка з асінавай клёпкі’): Намалацілі цэлую асінаўку жыта [3, с. 37], лубянка (луб’янка) (‘вялікая бочка, у якую ссыпалі зерне’): Зразу прывезлі зерно і высыпалі у чатыры луб’янкі; Калісь зерно ссыпалі у луб’янкі [3, с. 181], барыла (‘невялікая бочачка’): Прывезуць бочку піва, шчэ гарэлкі барыла, а барыла гаварыла: калі мене не вуп ’еце, то па постаці пакачусь да да каплі разваллюсь (3 нар. песні) [3, с. 47].

Са значэннем дзёжка (‘драўляная, крыху звужаная к верху пасудзіна з прамых клёпак’ [2, II, с. 166]) ужываецца найменне ўсыпішча (‘дзежка, у якую ссыпаюць зерне’): Усыпішча — тое, што усыпная дежка; У усыпішча жменяю ячменю нанасіў [3, с. 382].

У беларускай унармаванай мове намінацыя кўбел (памянш. кубёлец, кубёлак) ужываецца са значэннем ‘дзежка з вушкамі і векам, звычайна для захоўвання прадуктаў і рэчаў’ [2, II, с. 748]. У гаворцы жыхароў Лоеўшчыны ўжываецца літаратурная лексема кўбел з памяншальным варыянтам кўблік у значэнні ‘бочка з векам для сховы сала’: Кўбел — дежка з вушкамі і засаўка, накрываецца кружок такі — века; У кўбел сала складаем; Кўблы бьілі круглые із верхам; Кўбел мёду Дятлы накачалі; Кублік сала наклалі, а засталася паўкўбліка [3, с. 169].

Тлумачальны слоўнік беларускай мовы падае літаратурную лексему скрыня з двума значэннямі: ‘вялікая чатырохвугольная (звычайна драўляная) пасудзіна для складвання ці ссыпання чаго-небудзь’ і ‘прадаўгаватая пасудзіна (звычайна з акенцам) для перавозкі сельскагаспадарчых матэрыялаў, прадуктаў і пад.’ [2, У/1, с. 185]. У дыялектнай мове Лоеўшчыны з першым значэннем ужываюцца сінанімічныя лексемы пак (‘скрыня для мукі, збожжа’): У нас заўсёды мука у паках стаіць [3, с. 240] і сўдня (‘скрыня для збожжа’): У сўдню ссыпалі проса [3, с. 345].

Такім чынам, зыходзячы з прааналізаванага матэрыялу, можна зрабіць вывад, што ў гаворках Лоеўшчыны побач з нарматыўнымі найменнямі посуду і начыння функцыянуюць вузкарэгіянальныя, мясцовыя, дыялектныя назвы, што адрозніваюцца ад літаратурных адпаведнікаў гукавымі, словаўтваральнымі і граматычнымі паказчыкамі; шырока ўжываюцца лексічныя сінонімы; сярод пададзеных дыялектызмаў шмат мнагазначных слоў і амонімаў; некаторыя лексемы ўваходзяць у склад народных фразеалагізмаў.

Вывучэнне дыялектных назваў посуду дазваляе ўдакладніць моўную карціну свету, лепш зразумець сваю родную мову, бо кожнае мясцовае найменне ўяўляе сабой гістарычную з’яву народнага жыцця.

Літаратура

  1. Матэрыялы для дыялектнага слоўніка Гомелыпчыны [Тэкст ] — У кн.: Беларуская мова і мовазнаўства. Міжвуз. зборнік. — Вып. 4: Беларуская мова: Е — К, — Мінск: Выдавецтва БДУ імя У.І. Леніна, 1976. — 276 с.
  2. Тлумачальны слоўнік беларускай мовы [Тэкст ]: у 5 т. / Пад агульнай рэдакцыяй акадэміка АН БССР К.К. Атраховіча (Кандрата Крапівы). — Мінск: выдавецтва “Бел. Сав.Энцыклапедыя імя Петруся Броўкі”, 1977-1984.

Т.1: А — В / [Рэд. тома М.П. Лобан] — 1977. — 608 с.

Т.2: Г — К / [Рэд. тома А.Я. Баханькоў] — 1978. — 768 с.

Т.З: Л — П / [Рэд. тома П.М. Гапановіч] — 1979. — 672 с.

Т.4: П — Р / [Рэд. тома Г.Ф. Вештарт, Г.М. Прышчэпчык] — 1980. — 768 с.

Т.5: Кн. 1. С — У / [Рэд. тома М.Р. Суднік] — 1982. — 663 с.

Т.5: Кн. 2. У — Я / [Рэд. тома М.Р. Суднік] — 1984. — 608 с.  

  1. Янкова, Т.С. Дыялектны слоўнік Лоеўшчыны [Тэкст ] / Т.С. Янкова. — Мінск: Навука і тэхніка, 1982. — 432 с.

Аўтар: С. В. Чайкова
Крыніца: Гомельского государственного университета имени Ф. Скорины. Гуманитарные науки. – 2011. – Вып. 2 (65). – С.  97-102.