Народныя вераванні беларусаў (на матэрыяле фальклору Добрушскага, Веткаўскага і Гомельскага раёнаў Гомельскай вобласці)

0
186
Народныя вераванні беларусаў (на матэрыяле фальклору Добрушскага, Веткаўскага і Гомельскага раёнаў Гомельскай вобласці)

Даследаванне светапогляду беларусаў немагчыма без спасціжэння сутнасці іх спрадвечных вераванняў, якія ўстойліва захоўваюцца ў традыцыйнай культуры і вызначаюцца ў працэсе бытавання багаццем варыянтаў. Прапанаваны аўтарамі артыкул грунтуецца на аўтэнтычных фактычных матэрыялах, запісаных ў вёсках Добрушскага, Веткаўскага і Гомельскага раёнаў Гомельскай вобласці і прадстаўленых міфалагічнымі апавяданнямі, прыкметамі і павер’ямі пра зоркі, месяц, сонца, ваду, зямлю і іншае.

Мясцовыя жыхары звязваюць з’яўленне ўсіх прыродных з’яў з дзеяннямі Бога, тым самым падкрэсліваючы яго адметную ролю ў стварэнні свету і тлумачачы ўсе негатыўныя ўплывы гэтых з’яў на жыццё чалавека найперш няправільнымі («грахоўнымі») учынкамі самога чалавека, парушэннямі ім маральна-этычных законаў, дадзеных стваральнікам свету: «Сонца, зоркі, зямля створаны Богам» (зап. ад В. А. Парукавай, 1930 г н., у в. Карма)1.

Жыхарка вёскі Перарост Добрушскага раёна Марыя Радзівонаўна Хмялёва, 1920 г н., расказала такую версію паходжання сонца і надзялення яго сакральнай функцыяй — свяціць: «Калі Бог стварыў свет, то вялеў сонейку свяціць на добрых і на ліхіх. Сонейка не хацела свяціць на ліхіх і пачало жаліцца Богу, што яму цяжка заўжды свяціць. Тады Бог пакараў сонейка і вялеў яму свяціць толькі ўдзень, а ўначы, як гуляюць ліхія, не свяціць, а аддыхаць». Боскае паходжанне сонца адзначыла і Таццяна Іванаўна Давыдава, 1913 г. н., з вёскі Галавінцы Гомельскага раёна: «Сонца —  гэта свяшчэнны агонь, які ўзнік з выбуху вогненнай лавы вулкана, зоркі запаліў Бог, каб ноччу было відно».

Сонца ў народзе карысталася пашанай, у гонар яго наладжваліся святы, спяваліся песні: «Каб сонца паварачывала на лета, каб добра грэла, трэба было яго ўблажаць, шанаваць, славіць прыгатаўленнем круглых, як сонца, масленых бліноў» (зап. ад Марыі Міхайлаўны Камека, 1935 г. н., у в. Рудня Марымонава Гомельскага рна).

На Юр’е імкнуліся выгнаць кароў да ўсходу сонца, каб захаваць статак здаровым («Да сонца трэба выгнаць кароў, каб здаровыя былі» — зап. ад Вольгі Цімафееўны Лук’яненка ў в. Залаты Рог Веткаўскага р-на); пасля заходу сонца пазбягалі спаць, каб зберагчы сваё здароўе («Нельзя спаць на заходзе сонца — дрэнна будзеш сябе адчуваць» — зап. ад Ганны Іванаўны Смаляковай, 1940 г. н., у в. Стараселле Добрушскага р-на).

Па сонцы мясцовыя жыхары вызначалі надвор’е: «Калі сонца на заходзе садзіца ў тучу, то заўтра дождж будзе. Калі ўлетку вечарам сонца садзіцца і неба ў яго краснае, то заўтра будзе жаркі дзень» (зап. ад Марыі Трафімаўны Шуставай, 1927 г. н., у в. Карма Добрушскага р-на).

Зоркі, паводле народных уяўленняў, звязаны з душамі людзей: «Зоркі — гэта лёсы людзей. З нараджэннем чалавека з’яўляецца зорка на небе, калі памірае — знікае». Менавіта таму ў народзе лічылі, што «колькі зорак на небе, столькі і людзей на зямлі» (зап. ад Ніны Сцяпанаўны Куцэвіч, 1924 г. н., у г. Добруш). Яны з’яўляюцца на небе і знікаюць тады, калі нараджаецца або памірае чалавек: «Зоркі ў небе — гэта душы памёршых людзей» (зап. ад Матроны Макаравай, 1921 г н., у в. Ігаўка Добрушскага р-на). Як адзначыў Цімафей Авілін, «асноўная парадыгма, у межах якой утвараецца шэраг традыцыйных матэрыяльных (графічныя ўвасабленні зорак, астральны сімвалізм) і духоўных сімвалаў (міфалагем, уяўленняў), грунтуецца на вераванні пра адзінства прыроды зоркі і душы чалавека» [1, c. 49-50].

Выклікаюць цікавасць асобныя ўспаміны інфармантаў, якія даюць падставу казаць пра паэтычнасць светапогляду беларусаў. Напрыклад, апавядаючы пра зоркі, жыхарка вёскі Вераб’ёўка Гомельскага раёна А. В. Калядава, 1930 г. н., называе іх «вачамі Бога» («Зоркі — гэта вочы Бога»). Сустракаюцца тэксты, у якіх творчая фантазія мясцовых жыхароў звязвае зоркі з вобразамі анёлаў: «Зоркі на небе ўяўлялі, што гэта домікі ангелаў. І ангелы, як ужо ўвечары свецяць тыя звёздачкі, дык кажуць, што гэта ангелы адкрылі свае акошачкі» (зап. ад Матроны Зосімаўны Кашлаковай, 1927 г. н., у в. Лядцы Гомельскага р-на). Трактоўка таго, чаму «тухнуць» зоркі, розная. Так, у вёсках Добрушскага раёна інфарманты апавядалі, что «патухшая» зорка азначала закончанае жыццё («Кожная зорачка — чалавечая жызнь. Калі яна тухне — значыць чалавек памёр, перайшоў на той свет» — зап. ад Ганны Пятроўны Капытковай, 1940 г н., у в. Карма Добрушскага р-на), а вось у вёсках Гомельскага раёна часцей гаварылі пра тое, што зоркі загараюцца ў момант смерці чалавека, калі душа ляціць да Бога, а падаюць у момант нараджэння новай душы («Зоркі – гэта душы памёршых Калі чалавек памірае, то на небе запальваецца зорка» — зап. ад Арыны Лаўрэнцьеўны Макеевай, 1908 г. н., у в. Бярозкі Гомельскага р-на); «Вось памрэ чалавек, а душа яго да Бога ляціць. Вось так і з ’яўляюцца зоркі. А калі падаюць, дык гэта чалавек новы з ’яўляецца» — зап. ад Галіны Мікалаеўны Жукавай, 1922 г. н., у в. Гадзічава).

Па тым, як ляціць зорка з неба, прадказвалі ўзрост памерлых («Калі зорка падала быстрацечна, нават не паспяваеш мігнуць — гэта хтось малады памёр, і жыццё яго прайшло незаўважна. А калі зорка вялікая, яркая і нават у вочы кідаецца, то чалавек памёр паважаны» — зап. ад Антаніны Афанасьеўны Міхайлоўскай, 1932 г.н., у г. п. Каранёўка Добрушскага р-на) або ступень іх маральнасці пры жыцці («Па тым як падае зорка, вызначалі, які быў чалавек. Калі зорка падала хутка, чалавек быў добры, а калі зорка падае не хутка, то чалавек дрэнны» — зап. ад Лідзіі Сямёнаўны Скупой, 1930 г. н., у в. Леніна Добрушскага р-на; «Мой дзед казаў, што, калі памірае чалавек, падае з неба яго зорка. Калі за ёй цягнецца светлы хвост і ляціць яна доўга — добры быў чалавек, добры след пакінуў на зямлі» — зап. ад А. В. Калядавай, 1930 г. н., у в. Вераб’ёука Гомельскага р-на).

Памер зоркі і яркасць яе ззяння, паводле ўяўленняу мясцовых жыхароу таксама можна растлумачыць: «Самыя яркія зоркі — гэта вялікія людзі, святыя, а маленьюя — звычайныя, як мы з табой» (зап. ад А. В. Калядавай, 1930 г. н., у в. Вераб’ёука Гомельскага р-на). Верылі і у тое, што зоркі могуць прадказваць добрыя і нядобрыя падзеі у жыцці («Іншыя кажуць, што гэта шчасце некаму падае з неба ці каханне. Калі з’яўлялася хвастатая зорка — нядобры знак, штосьц здарыцца: не будзе ўраджаю, нойдзе мор на жывёлу ці людзей» — зап. ад А. В. Калядавай), прагназаваць змены у надвор’і («Калі на небе многа звёзд, значыць, будзе цёплы дзень» — зап. у г. Ветка ад Хрысціны Міхайлаўны Арэшчанка, 1923 г. н., перасяленкі з в. Увелья Краснагорскага р-на Бранскай вобл.).

Ад жыхарак вёскі Перарост Добрушскага раёна Г аліны Радзівонаўны Хмялёвай, 1920 г. н., і Ніны Мікалаеўны Разуменка, 1922 г. н., была запісана яшчэ адна цікавая і надзвычай паэтычная гісторыя ператварэння зорак у месяц: «Калі месяц састарэе, бог крышыць яго на зоры. Адзін кавалачак кладзе ў дзяжу, на закваску. Зоры ападаюць туды, з іх пачынае рабіцца рошчына, цета падыходзіць і пераліваецца цераз край. Гэтак і нараджаецца месяц».

Назіраючы за месяцам, мясцовыя жыхары давалі даволі трапныя тлумачэнні назвам яго фаз: «Маладзіком месяц назвалі таму, што ён толнкі з ’явіўся і малады. Поўняй таму, што ён поўнасцю круглы. Сходам, таму што ён сыходзіць, паступова знікае. Межы, калі яго няма, ён стагць дзесьц на мяжы паміж смерцю і нараджэннем» (зап. ад Таццяны Іванаўны Давыдавай, 1913 г. н., у в. Галавінцы Гомельскага р-на). На рацыянальным вопыте або паэтычным светапоглядзе былі заснаваны уяуленні аб:

надвор’і («Месяц чырванее ад марозу. Ён распаляецца, робіцца чырвоным» — зап. ад Таццяны Іванаўны Давыдавай, 1913 г. н., у в. Галавінцы Гомельскага р-на; «Пачырванелы месяц — гэта к змене пагоды або, калі ён летам чырвоны, дык дзень наступны будзе жаркім» — зап. ад Галіны Мікалаеўны Жукавай, 1922 г. н., у в. Гадзічы Гомельскага р-на; «Калі месяц красны — на мароз або да бяды» — зап. ад Ганны Пятроуны Капытковай, 1940 г н., у в. Карма Добрушскага р-на);

— дабрабыце / недабрабыце, ураджаі / неўраджаі («Калі месяц поўны, а патом пачынае руліць (ідзе на сход), то ета нядзеля шчытаецца гнілой. На ёй нільзя садзіць нічога, то пагніе. Парасёнка нельзя біць — сала можа пагніць» — зап. ад П. А. Шупляковай, 1929 г. н., у в. Пакалюбічы Гомельскага р-на);

— плямах на месяцы («Плямы на месяцы — гэта чэрці ходзяць па ім. А калі чэрцяў многа, шмат плямаў» — зап. ад Таццяны Іванаўны Давыдавай, 1913 г. н., у в. Галавінцы; «Счытаецца, што плямы на месяцы — то Каін і Авель. Там дажэ відна, што Каін стаіць з віламі, а Авель стаіць каля яго. Ета Бог іхтуды паслаў, каб людзі бачылі і помнілі пра першае забойства ў міры» — зап. ад Матроны Макаравай, 1921 г. н., у в. Ігаўка Добрушскага р-на);

— важных жыццёвых падзеях («У новую хату ці кватэру ўсяляюцца, калі месяц поўны» — зап. ад Ганны Андрэеўны Шылец, 1924 г. н., у в. Чкалава Гомельскага р-на).

Устойліва захоўваюцца ў народнай памяці ўяўленні, звязаныя з вераи у магічныя ўласцівасці вады. Л. М. Вінаградава адзначыла, што «водная прастора асэнсоўваецца як мяжа паміж “гэтым” і “тым” светам, шлях у замагільнае царства, месца знаходжання душ памерлых і нячыстай сілы» [1, с. 96]. У пераважнай колькасці прыкмет і павер’яў гаворыцца пра тое, што магічнымі ўласцівасцямі валодае вада, якую «ў царкве хрысцяць» (зап. ад Г. У. Чуяшовай, 1941 г. н., у в. Стаўбун Веткаўскага р-на); «Асаблівай павагай карыстаецца “святая вада “, якую асвячаюць у свята Вадохрышча (19 студзеня). Такую ваду давалі піць хвораму і паміраючаму, ёю апрыскваюць новую хату (вуглы асабліва). “Святой вадой ” асвячалі труну, перш чым пакласці нябожчыка. Трэба ў гэтае свята з самай раніцы памыцца, каб увесь год быць здаровым» (зап. ад Марыі Мікалаеўны Логвінавай, 1924 г. н., у п. Бальшавік Гомельскага р-на).

Паводле народных прадпісанняў, калі першы раз купалі дзіця, то абавязкова дадавалі «хрышчоную» ваду. У сваю чаргу, вадзе, у якой купалі нованароджанага або якой абмывалі цела памерлага чалавека, надавалі таксама магічныя якасці. Лічылася, «калі вадой, у якой мылі дзіця, паліць засохшая дзерава, то яно начне рэсць. А ваду, у якой мылі нябожчыка, нільзя выліваць на віднае месца. Вон лучшы куды пад сарай. І нада штоб выліваў хтось са сваіх, а не чужыя» (зап. ад Т. А. Грамадцовай, 1948 г. н., у в. Стаўбун Веткаўскага р-на). Як адзначыла Марыя Варфаламееўна Чарнабаева, 1922 г. н., з вёскі Стаўбун Веткаўскага раёна, асвечаную ваду на Вадохрышча («Крашчэнне») «трэба храніць у цёмным месцы або на куце».

З вялікай павагай жыхары адносіліся да зямлі, уяўленні пра якую «цесна звязаны з паняццямі роду, Радзімы, краіны, дзяржавы» [1, с. 192]. Лічылася, што ўзяты чалавекам у дарогу мяшочак з зямлёй са сваёй малой радзімы дапаможа лягчэй перанесці расставанне з ёй: «Раней, калі людзі адпраўляліся ў дарогу, бралі з сабой у мяшэчак зямельку з роднай старонкі». Падчас выканання рытуалаў пахавальнай абраднасці сыпалі на труну тры жмені зямлі, каб «нябожчык ведаў, што яго не забылі і прыйшлі на пахароны. І каб зямля яму была пухам» (зап. ад Марыі Мікалаеўны Логвінавай, 1924 г. н., у п. Бальшавік Гомельскага р-на).

Тэксты прыкмет, павер’яў, міфалагічных апавяданняў, былічак пра прыродныя з’явы, зафіксаваныя на тэрыторыі Бранска-Гомельскага памежжа, адлюстроўваюць асаблівасці светапогляду мясцовых жыхароў, багацце паэтычных уяўленняў і адначасова іх прагматычнасць у дачыненнні да з’яў навакольнага жыцця і штодзённых гаспадарчых клопатаў.

Літаратура

  1. Славянская мифология: энциклопедический словарь. — М.: Эллис Лак, 1995. — 416 с.


Аўтары:
А.А. Кастрыца, В.С. Новак
Крыніца: Пытанні мастацтвазнаўства, этналогіі і фалькларыстыкі. Вып. 26 / Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі; навук. рэд. А.І. Лакотка. — Мінск: Права і эканоміка, 2019. — С. 241-245.