Народны дэманалагічны пантэон усходняга Палесся

0
262
Дэманалагічны пантэон язычніцкіх багоў

Арганічную частку этнічнай культуры беларусаў складаюць міфалагічныя ўяўленні жыхароў Гомельшчыны. Асабліва ўстойліва захоўваюцца ў памяці інфарматараў звесткі пра ніжэйшых міфалагічных персанажаў. Амаль усе міфалагічныя істоты, паводле народных уяўленняў, абазначаюць сваімі дзеяннямі пэўную прысутнасць у розных адрэзках часу і прасторы. Па сутнасці, разнастайнасць вераванняў, звязаных з ніжэйшымі міфалагічнымі духамі — гэта адлюстраванне не толькі імкнення продкаў растлумачыць сэнс жыцця, стасункаў з прыродай, але і звязаць свой дабрабыт з нябачным уплывам звышнатуральных істот. Як сведчаць прадстаўленыя ніжэй фрагменты з успамінаў міфалагічных аповедаў беларусаў-палешукоў, для іх светапогляду характэрны амбівалентнасць, сінкрэтычнасць, гарманічнасць успрыняцця свету.

Звернемся да характарыстыкі народнай дэманалогіі Палесся, у прыватнасці Гомельшчыны, якая ў дадзеным выпадку разглядаецца як культурная прастора, што супадае з межамі беларускага Усходняга Палесся. У сувязі з тым, што некаторыя фальклорна-міфалагічныя з’явы маюць тэндэнцыю да пашырэння свайго арэалу, мы будзем аналізаваць і матэрыялы, запісаныя ў сумежных раёнах.

На тэрыторыі Гомельшчыны найбольш распаўсюджанымі з’яўляюцца міфалагічныя ўяўленні, звязаныя з чортам, вадзяніком, лесавіком, русалкай, вампірам, кікімарай, бапотнікам, ведзьмай, ваўкалакам, дамавіком і інш.

На думку Л.М. Вінаградавай, “адной з галоўных асаблівасцей палескай традыцыі варта прызнаць суіснаванне павер’яў пра антрапаморфную і зааморфную іпастась дамавіка…” [1, с.274]. Апошняе знаходзіць пацвярджэнне ў шматлікіх павер’ях і былічках. Нават у адной і той жа мясцовасці, як заўважыла інфарматар Г.А. Шумская, “людзі па-ўсякаму прадстаўляюць дамавога: адны людзі — такога малога чалавечыка, старога дзядка з барадой, з вусамі, з такімі быстрымі вочкамі. Ну, а каторыя прадстаўляюць як перавертням у вобразе якога-небудзь воука ці там другой якой жывёліны” (в. Рабуса Рэчыцкага р-на).

Звернемся да фактычных міфалагічных звестак, якія адлюстроўваюць уяўленні, звязаныя з зааморфным воблікам дамавіка. Напрыклад. яго ўяўлялі ў выглядзе ката: “он бывает катом» (г. Жлобін), “найчасцей дамавы паяўляецца пахожым на серага ката, які любіць уночы пагуляцца з валасамі хазяйкі хаты” (в. Перавалока Рэчыцкага р-на); сабакі: “вось, напрыклад, каля адной хаты якая-та сабака пасялілася. I доўга яна туды хадзіла і спала ноччу там. Гаспадарам гэтага не трэба было, яны пачалі сабаку гнаць са двара. I ў іх захварэла баба. Праз час да іх прыехала ўнучка. Яна пачала карміць сабаку, гуляць з ей. А баба тая выправілася. Калі ўнучка ўехала, то гаспадары пачалі зноў пхаць сабаку, і зноў стала дрэнна ca здароўем. Яны падмецілі гэта і паспрабавалі карміць сабаку. Тады стала ўсім хораша. І гаспадарка палепшылася іхняя. Усёй вёскай вырашылі, што гэта дамавік быў (в. Гадзічы Гомельскага р-на).

Характарыстыка «сацыяльнага статусу» ведзьмы мае багатую мясцовую спецыфіку. У лакальных міфалагічных традыцыях Гомельшчыны гэты міфалагічны персанаж падобны да жанчыны («Маленькая, маленькая жанчына, а валасы, ты б толькі пабачыла, такія чорныя, аж страшна стала» — в. Бабічы Рэчыцкага раёна; «Ведзьмы хадзілі ў чалавечым абліччы. Былі аднак страшныя, кульгавыя» — в. Капаткевічы Петрыкаўскага раёна; «Выглядае яна як жанчына, але погляд у яе вельмі злы быў. Валасы ў яе бьлі гразныя, сівыя, нерасчосаныя» — в. Бабоўка Жлобінскага раёна і інш.). Ведзьма, паводле народных уяўленняў, магла прымаць не толькі жаночы, але і мужчынскі воблік: «ведзьмай бьгвае як жанчына, так і мужчына» (в. Будаўнік Хойніцкага раёна).

Ведзьма паўстае пераважна ў антрапаморфным выглядзе, але можа набываць і зааморфны воблік, здольнасць пераўтварацца ў жывёл і птушак, паўставаць у выглядзе прадметаў — тыповая рыса палескай ведзьмы. Зыходзячы з канкрэтных міфалагічных павер’яў, «ведзьмы маглі станавіцца катом, казой, свінёй, сабакай» (в. Пакалюбічы Гомельскага раёна), «ведзьма пайшла карову даіць, не сваю, канешне, а чужую, у хлеў зайшла, а гаспадар каровы яе ўбачыў. Дык яна зрабілася колам, ператварылася у кола такое дзеравяннае” (в. Неглюбка Веткаўскага раёна).

Асабліва пашыраны на Гомельшчыне павер’і, паводле якіх ведзьма магла пераўтварыцца ў розных жывёл, напрыклад, барана («Бараньчык зайшоў у тую ваду, дзе пянька была, і крычыць. Яны ўслед за бараньчыкам у ваду, хацелі яго выцягнуць. Схваціліся за яго хвост, пацягнулі і самі ўпалі ў тую ваду. А ў руках іх была тая пянька. А бараньчык тады засмяяўся і знік» (в. Пакалюбічы Гомельскага раёна). Зааморфны выгляд ведзьмы ў лакальных традьщыях звязаны з пераўтварэннем у чорную кошку (в.Макрэц Брагінскага раёна, в. Батвінава Чачэрскага раёна, г. Жлобін, в. Бабоўка Жлобінскага раёна); сабаку (в. Макрэц Брагінскага раёна, в. Шырокае Буда-Кашалёўскага раёна в.Целяшы Гомельскага раёна і інш.); у курыцу (в. Шырокае Буда-Кашалёўскага раёна і інш.); у казу (в. Капань Рэчыцкага раёна і інш.); у свінню (в. Целяшы Гомельскага раёна, в.Сямёнаўка Рэчыцкага раёна, в. Васільеўка Добрушскага раёна, в. Глазаўка Буда-Кашалёўскага раёна, в. Неглюбка Веткаўскага раёна і інш.).

У в. Сямёнаўка Рэчыцкага раёна жыхары нагадані, што ведзьма магла прымаць воблік і сабакі, і свінні, і каня, і жарабяці, і зайчыка, «была яна і калясом, якое каціла» (Запісана ад Кірэнко Пелагеі Рыгораўны, 1923 т.н.). У мясцовай традыцыі в. Перавалока Рэчыцкага раёна таксама «ведзьма можа быць і чалавекам, і катом, і кабьшай, і варонай, і парасёнкам, можа ў столб перавярнуцца» (Запісана ад Канавалавай Марыі Трафімаўны, 1932 г.н.). Паводле ўяўленняў жыхароў г. Гомеля, ведзьма валодала здольнасцю пераўтварацца і у жабу, і ў свінню (Запісана ад Баранавай Валянціны Міхайлаўны, 1931 г.н.). У мясцовай традыцыі в. Агародня Добрушскага раёна ведзьма магла скідвацца і катом, і сабакам, і свіннёй, і вужам, і жабай, і калясом (Запісана ад Хадзьковай Вольгі Восіпаўны, 1938 г.н.).

Здаўна замацаваныя ў народных уяўленнях асаблівасці ператварэння чалавека ў ваўкалака знайшлі працяг і ўстойлівасць бытавання у сучасных запісах, якія дэманструюць пераемнасць міфалагічных традыцый. Паводле ўспамінаў інфарматараў, у працэсе ператварэння ў ваўкалакаў прысутнічалі тыя ж тры нажы, якія “чараўнікі ўтыкалі ў зямлю, а потым скакалі праз іх тры разы” (в. Грамыкі Веткаўскага р-на). У некаторых аповядах размова вядзецца пра “зачараваныя рэчы” (праўда, канкрэтна яны не ўдакладняюцца) (в. Людвін Хойніцкага р-на), праз якія калі пераскочыць, можна стаць ваўкалакам. У некаторых лакальных міфалагічных традыцыях былі вядомы іншыя павер’і, звязаныя з пераўтварэннем у ваўкалака: напрыклад, “быруць нож яны, у пень тыркаюць і сягаюць праз яго. Некаторыя цераз старое кола, без восяў, пралазяць” (г. Добруш), “ваўкалак — гэта чараўнік, калдун, які ў поўнач прыходзіць у лес і ператвараецца ў ваўка. Для гэтага ён націрае ўсяго сябе сокам чараўнічай травы, сабранай пад Іванаў дзень на Лысай гарэ. Чараўнік павінен перапрыгнуць праз асінавы пень з ваткнутымі ў ім 12 нажамі” (г.п. Парычы Светлагорскага р-на).

Як асэнсоўваецца міфалагічны персанаж ваўкалака сёння ў народным асяроддзі? Інфарматары звяртаюць увагу на такія адметныя рысы гэтай істоты, як наяўнасць чалавечага погляду (“вочы ў ваўкалака чалавечаскія” — в. Бывалькі Лоеўскага р-на), акустычныя асаблівасці голасу (ваўкалак “вые як бы плача”, “Гэтыя ваўкалакі вельмі жаласна выюць і стогнуць, нібы хворыя людзі” (в. Патапаўка Буда-Кашалёўскага р-на), “страшэнны вой яго пахож на плач” (в. Пабядзіцель Лоеўскага р-на), “тыя, што ператвораныя, зусім як ручныя — жаласна скуголяць, у іх душа яшчэ чалавечая” (пае. Мядкоў Светлагорскага р-на), адметнасці харчавання: “Не ганяюць жывёлу і не палююць на яе, харчуюцца раслінай” (в. Кашалёў Буда-Кашалёўскага р-на), “яны ядуць траву, корні, ягады, кару і розную лістоту” (в. Патапаўка Буда-Кашалёўскага р-на).

У шматлікіх народных мемаратах сцвярджаецца, што “ёсць добрыя і злыя ваўкалакі” (в. Кашалёў Буда-Кашалёўскага р-на), “Розныя ёсць: добрыя і злыя. Ёсць тыя, хто сам ваўкалакам захацеў быць (ета злыя)” (г. Добруш). Калі ваўкалак злы, то ён “заўсёды і ўсім зайздросціў, па начах бегаў і душаў скот сваіх суседзяў, а аднойчы і аднаго чалавека загрыз’’ (в. Людвін Хойніцкага р-на), “яны нападаюць на скаціну і на людзей, выпіваюць у іх кроў і мозг” (в. Бывалькі Лоеўскага р-на), “можа нападаць на звяроў, на людзей” (в. Лапічы Буда-Кашалёўскага р-на).

Кікімару беларусы ўяўлялі ў выглядзе “маленькай жанчыны” (вв. Кашалёў, Патапаўка Буда-Кашалёўскага р-на, в. Палянаўка Веткаўскага р-на), “маленькай дзяўчынкі” (в. Мормаль Жлобінскага р-на), у выглядзе лесавіка жаночага роду (“кікімара — той жа лесавік, толькі жэншчына” — г. Гомель), дзіцяці (в. Лапічы Буда-Кашалёўскага р-на).

Месцам жыхарства кікімары ў беларускіх міфалагічных аповедах з’яўляецца хата (печ, падпечак), а таксама балота. На карысць першага сведчаць наступныя прыклады: “Абычна кікімары ў хаці жывуць навярху на печы і ў падпечку” (в. Бывалькі Лоеўскага р-на), “кажуць, што кікімары тожа ў хаце жывуць” (в. Мормаль Жлобінскага р- на), “кікімары — ета злы дух хаты, які жыве на печы” (в.Патапаўка Буда-Кашалёўскага р-на), “кікімара — злая асобіна, якая жыве ў хаце, яе месца на печы ці ў подпечку” (в. Ведрыч Рэчыцкага р-на), “кікімары жывуць у доме на печы” (г.Добруш). Факт месцазнаходжання кікімары ў балоце пацвярджаецца запісамі, зробленымі ў г.п. Акцябрскі (“Ёсць яшчэ і кікімара, якая жыве ў балоце”), у в, Фамінка Чачэрскага р-на (“Жывуць кікімары ў асноўным на балоце”). У чым жа сутнасць злоснага пачатку, які быў дамінуючым у паводзінах і функцыянальнасці кікімары? Паводле запісаў, кікімару параўноўвалі з нячыстай сілай, якая “прыносіла урэд людзям, у хаці магла нашкодзіць, пабіць талерку або другі посуд, пужала, у хляве ці куратніку наводзіла хваробу на курэй” (в. Пабядзіцель Лоеўскага р-на), “ноччу кікімара можа будзіць дзяцей, раскідваць па хаце розныя рэчы, палохаць людзей, стукаць ці грукаць у хаце” (в. Кашалёў Буда-Кашалёўскага р-на), “хихиканье в темном углу, бьющаяся посуда, плач и страхи детей, ссоры в доме — все это дело рук кикиморы” (г. Гомель), “у ноч перад Калядамі паліць кудзелю” (в. Патапаўка Буда-Кашалёўскага р-на), “кікімары па начах стукаюць па сценах, непакояць малых дзяцей, па хаце раскідваюць рэчы, ламаюць мебель, хочуць выжыць чалавека” (г. Добруш), “яна стукае, грыміць, разбівае пасуду, ніткі путає” (в. Салтанава Рэчыцкага р-на), “пугалі грыбніков” (г. Гомель). У в. Барсукі Кармянскага р-на кікімару называлі чушкай, лічылі яе прычынай пажару: “У маёй саседкі ета ў хаце была… У іх маленькая дзяўчынка была. Хазяйка пайшла даглядацца, а дзяўчынка засталася каля грубкі гуляць. Яна вучалькі, відаць, выграбала — усё загарэлася на ёй, кухня згарэла. Маці прыбегла, дзверы адчыніла — яе агнём. Яна папасці туда не магла. Дачка і згарэла. І вось гаварылі: эта там чушка бегала”. Сустракаюцца і сведчанні інфарматараў аб тым, што кікімара не толькі шкодзіла, але магла і дапамагаць, асабліва, калі яна не адчувала пагрозы з боку чалавека ў адносінах да сябе: “Яшчэ кажуць, што кікімара можа папярэдзіць чалавека аб блізкай бядзе…” (в. Кашалёў Буда-Кашалёўскага р-на), “кікімара, калі бачыць маленькае дзіцятка, то яна таксама пачынае плакаць, бо хоча быць ім. Тады яна ахраняе гэта дзіця, каб усё ў гэтага дзіця было добра, каб не плакат ноччу, не балела” (в. Лапічы Буда-Кашалёўскага р-на).

З мэтай засцярогі ад кікімары, меркавалі, варта абавязкова наведаць царкву, “взять там пасвяцонай воды и окропить ею все углы в доме и порог” (г. Гомель), прычым абавязкова прамовіць замоўныя радкі: “изоди ты, кикимора домовая, из моего дома скорее, а не то задерут тебя прутьями, сожгут красным полымем, зальют смолою черною. Аминь” (г. Гомель). Іншы раз, каб больш надзейна засцерагчыся ад кікімары, пасыпалі соллю дарожку, “чтобы кикиморы потеряли свой след” (г. Гомель).

Як бачым, мясцовыя вераванні і ўяўленні пра міфалагічных персанажаў істотна ўплываюць на характар фарміравання і функцыянавання агульнаэтнічнай міфалагічнай традыцыі, бо апошняя і ўяўляе сабой сістэму лакальных традыцый.

  1. Виноградова Л.Н. Народная демонология и мифо­ритуальная традиция славян. — М.: Изд-во «Индрик», 2002

Аўтар: В.С. Новак
Крыніца: Традыцыі матэрыяльнай і духоўнай культуры Усходняга Палесся: Матэрыялы Міжнароднай навуковай канферэнцыі (Гомель, 20-21 мая 2004 г.): У 2-х ч.ч. Ч 1./ Гал. рэдактар А.А.Станкевіч. — Гомель: УА “ГДУ імя Ф.Скарыны”, 2004. — 272 с. Ст. 174-179.