Народная дэманалогія Гомельшчыны

0
115
Народная дэманалогія Гомельшчыны

У найбольшай ступені ў памяці жыхароў Гомельшчыны захоўваюцца звесткі па ніжэйшай міфалогіі. Вывучэнне народнай дэманалогіі ў пэўнай сістэме ўяўленняў, звязаных з назвай персанажа, яго іпастассю, знешнім выглядам, наяўнасцю атрыбутыкі, генезісам, локусамі, часам, уласцівасцямі, характэрнымі заняткамі і дзеяннямі, функцыянальнасцю, дае магчымасць стварыць цэласную карціну вераванняў пра тую ці іншую міфалагічную істоту. Пры гэтым важна ўлічваць і факты розных лакальных праяў народных уяўленняў, якія, несумненна, узбагачаюць агульнаэтнічную міфалагічную традыцыю. Засяродзім увагу на новых экспедыцыйных матэрыялах, звязаных з такімі персанажамі ніжэйшага міфалагічнага ўзроўню, як чорт, ведзьма, вадзянік.

Чорт у славянскай міфалогіі вядомы як злосны дух. “Вобраз чорта дахрысціянскага паходжання, але хрысціянскія ўяўленні пра д’ябла аказалі рашаючы ўплыў на яго пазнейшы воблік. У фальклоры і народных карцінках чэрці — антрапаморфныя істоты, пакрытыя чорнай шэрсцю, з рагамі, хвастамі і капытамі” [1, с. 391]. У той жа час, як адзначае даследчыца А. Леўкіеўская, “чорт у народных павер’ях — гэта самастойны персанаж, які не мае нічога агульнага з д’яблам або Сатаной — вобразамі, якія прыйшлі ў славянскую культуру з біблейскіх тэкстаў разам з хрысціянствам” [2, с. 438]. Аднак у народнай культуры іншы раз сустракаюцца факты тоеснасці паняццяў “чорт” і “д’ябал”: “Чорта называлі нячысты, дзьявал” (запісана ад Лопухавай Вольгі Апанасаўны, 1940 г.н., в. Побалава Рагачоўскага р-на).

Які знешні выгляд гэтага персанажа ў міфалагічнай традыцыі беларусаў? Напрыклад, жыхары в. Сінск Лоеўскага раёна ўяўляюць чорта як істоту, пакрытую поўсцю. У яго ёсць рогі і барада, хвост і капыты” (запісана ад Прымак Фёклы Кузьмінічны, 1916 т.н.). У в. Старое Сяло Рагачоўскага р-на чарцей называюць нячыстай сілай: “Яны ўсе ў поўсці, з рагамі і хвосцікамі, казлінымі капытамі” (запісана ад Рабцавай Ганны Аляксандраўны, 1924 г.н.). Апошняя дэталь “казліныя капыты” падкрэслівае роднаснасць міфалагічных уяўленняў, паводле якіх “каза — стварэнне чорта; жывёліна, што цесна звязана з нячыстай сілай… Бог не ўдыхнуў у яе душу, аднак на выгляд каза засталася падобнай да чорта: рогі, барада, шкляныя вочы… Але можна думаць, што сувязь казы з ніжнімі, хтанічнымі сіламі сягае пракаветнай даўніны, а хрысціянская традыцыя толькі ўзмацніла і гіпертрафавала некаторыя старажытныя вераванні” [3, с. 211]. У в. Асмолавічы Рагачоўскага р-на бытуюць як антрапаморфныя, так і зааморфныя ўяўленні пра знешні выгляд чорта: “Чорт можа быць у абліччы чалавека, ці такім, як ён ёсць — з капытамі, рагамі, хвастом, увесь чорны” (запісана ад Філімонавай Любові Якімаўны, 1924 г.н.). Гэтую здольнасць чорта выступаць у чалавечым і жывёльным абліччы падкрэсліваюць інфарматары з в. Астрожанка Лельчыцкага р-на: “Нячысціка (чорта) можна было пабачыць, так як ён ператвараецца ў жывёл, мужчын” (запісана ад Багдановіч Ніны Міронаўны, 1935 г.н.).

Паводле іншых вераванняў, чорт — істота, якая “напалову чалавек, напалову казёл з рагамі, капытамі. На руках — вялікія капцюры” (запісана ад Прахарэнік Любові Уласаўны, 1926 г.н., в. Дзяражычы Лоеўскага р-на). Аб сумяшчэнні ў знешнім абліччы чорта антрапаморфных і зааморфных рысаў свечаць фактычныя матэрыялы, запісаныя ў в. Баравое Ляда Буда-Кашалёўскага р-на: “Чорт быў маленькі і чорны. У галаве рогі і длінны, касматы хвост, якім мог убіць людзіну. Ногі былі як чалавечыя, толькі лахматыя. Вочы гарэлі агнём, з воч пускаў молніі” (запісана ад Вапчкова Лявона Арцёмавіча, 1928 г.н.). У адрозненне ад іншых міфалагічных персанажаў, чорт як увасабленне абсалютнага зла “любіць шкодзіць людзям” (запісана ад Прымак Фёклы Кузьмінічны, 1916 г.н., в. Сінск Лоеўскага р-на), “забірае ў чалавека душу” (запісана ад Рабцавай Ганны Аляксандраўны, 1924 г.н., в. Старое Сяло Рагачоўскага р-на), “прызначэнне чорта — усяк урэдзіць людзям” (запісана ад Багдановіч Ніны Міронаўны, 1935 г.н., в. Астрожанка Лельчыцкага р-на).

Паводле міфапагічных аповедаў рускага народа, як сцвярджае А. Леўкіеўская, “чорта трэба асцерагацца заўсёды і ўсюды. Ён то збівае чалавека з дарогі, як лясун, то абменьвае дзяцей, як лазнік, то топіць людзей у рацэ, як вадзянік” [2, с. 440]. Чорт, паводле народных уяўленняў, валодае здольнасцю да пярэваратніцтва, “мог быць у розных вобліках: свінні, казла, ката, маладога мужчыны” (в. Астрожанка Лельчыцкага р-на), “мог ператварацца ў розных жывёл” (в. Дзяражычы Лоеўскага р-на). “Уласна чорт вызначаецца ўсюдыіснасцю (можа прысутнічаць нават у царкве) i здольнасцю да пераўтварэнняў (чорны баран, кот, сабака, чалавек ды інш.)…” [3, с. 554]. Выкарыстоўвалі з мэтай засцярогі ад чорта самыя розныя сродкі, аднак найперш верылі, што “больш за ўсё чорт баіцца крэста Гасподня” (г.п. Карма), “чорт баіцца крыжа, малітвы, таму што гэта мае дачыненне да Бога. Яшчэ як певень закрычыць, дык чорт уцякае” (в. Асмолавічы Рагачоўскага р-на), “больш за ўсё ён баіцца малітвы, крыжа, ладана, свяцонага мака” (в. Хамічкі Мазырскага р-на); “чэрцям боязно було ў цэркве знаходзіцца, бо там усё освечанэе, образы святых вісяць, лампадное масло пахне, а чэрці яго пах не любяць” (в. Астрожанка Лельчыцкага р-на); “баіцца чорт крыжа, свяцонай вады” (п. Стаўпішча Буда-Кашалёўскага р-на); “больш за ўсё чорт баіцца канаплі, лёну, хрэсціку, асабліва ладану” (в. Сінск Лоеўскага р-на).

Як бачым, у розных лакальных традыцыях сцвярджаецца факт боязі чортам тых прадметных атрыбутаў, што маюць дачыненне да царкоўных рытуалаў. Змест тэкстаў рускіх былічак даў падставы для наступных аналагічных высноў, зробленых А. Леўкіеўскай: “Чорт не выносіць крыжа, малітвы, святой вады і прыгадвання імя Божага. Ён не застанецца ў доме, дзе ўсе вокны i дзверы закрыжаваны, а сцены апырсканы святой вадой — чорта смаліць (жжет), і ён імкнецца ўцячы з такога памяшкання” [2, с. 448].

Сябруе чорт найперш з ведзьмамі: “Кажуць, што ён водзіцца з вядзьмаркамі” (в. Сінск Лоеўскага р-на). У в. Кароцічы Столінскага р-на Брэсцкай вобласці бытуе вераванне, што менавіта “колдуны добрэ ладзяць з гэтаю нячыстаю сілаю” (запісана ад Тарчылы Марыі Адамаўны, 1914 т.н.). “Свае душы прадаюць чорту калдуны і ведзьмы” [1, с. 392]. Паводле тэкстаў рускіх міфалагічных аповедаў, чорт можа жыць у ведзьмаў і калдуноў “пад відам работніка або прылятае ў вобліку вогненнага змея і прыносіць у дом зерне, малако, смятану, масла, грошы, якія крадзе ў чужых дамах, там, дзе дабро захоўваюць без малітвы” [2, с. 440].

Вадзянік (вадзяны, вадзяны дзед, вірнік, амутнік, ціхоня) — гэта “дух, увасабленне разбуральнай, варожай чалавеку стыхіі вады ў выглядзе міфічнага гаспадара канкрэтнага вадаёма” [3, с. 59]. Звернемся да тэкстаў міфалагічных аповедаў, згодна з якімі месцамі знаходжання вадзяніка з’яўляюцца: вір (“Вадзянік жыве ў вірах” — в. Лахва Лунінецкага р-на), глыбокія месцы рэчак і азёрау (“Вадзянік знаходзіцца ў самых глыбокіх месцах рэчак і азёраў” — в. Дзяражычы Лоеўскага р-на), пруд (“Я веру, што ў пруду ёсць вадзянікі” — в. Хамічкі Мазырскага р-на), вадаём (“Вадзянікі жывуць у вадаёмах” — г.п. Карма Кармянскага р-на), балота (“Ён жыве ў вадзе на балоце” — г. Гомель). У пераважнай болыпасці міфалагічных аповедаў вадзянік паўстае як антрапаморфная істота: “гэта стары чалавек з зялёнымі валасамі, а барада ў яго з травы, ціны” (в. Дзяражычы Лоеўскага р-на), “вадзянікі ўвасабляюцца ў чалавека”(г.п. Карма Кармянскага р-на), “гэта стары з зялёнымі валасамі, з барадою з водараслей” (г. Гомель), “вадзянік увэсь покрыты волосамы, тоўсты, з доўгімы вусамы, волосамы на голові. Гэто стары маленькі дэдок” (в. Багданаўка Лунінецкага р-на Брэсцкай вобл.), “эта стары чалавечак з дліннай-дліннай барадой, якім-та клінам, валасамі на галаве” (в. Кірава Жлобінскага р-на) і інш.

У некаторых лакальных традыцыях вадзянік паўстае істотай “гібрыднай” — спалучае рысы чалавека і нячыстай сілы (“Гэта стары дзед вялікага росту і з рагамі на галаве” (в. Старое Сяло Рагачоўскага р-на) або антрапаморфны воблік дапаўняецца рысамі зааморфнай істоты (“Вадзянік — эта стары чалавечак з дліннай-дліннай барадой… У сё яго цела, гаварылі, пакрыта не то валасамі, не то травой вадзяной, а между пальцамі на руках i нагах — перапонкі, точна як у жабы” (в. Кірава Жлобінскага р-на). Паводле сведчання Наталлі Пятроўны Яцко з г.п. Брагін, вадзянік “выступав ў вобразе мужчыны з рысамі жывёлы, замест рук у яго лапы, з вялікай барадой зялёнага колеру і доўгімі вусамі”. У рускай міфалагічнай традыцыі таксама “в облике водяного не редкость звериные или рыбьи черты — рыбий или коровий хвост, гусиные лапы с перепонками или коровьи копыта, кожа, как у налима, рог на голове” [2, с. 341].

Функцыянальнасць вадзяніка, паводле народных уяўленняў, мае амбівалентны характар: ён, лічылі, мог як нашкодзіць чалавеку, так і дапамагчы. Запісы звестак, зробленыя ў в. Лахва Лунінецкага р-на Брэсцкай вобл., в. Дзяражычы Лоеўскага р-на, в. Хамічкі Мазырскага р-на, г.п. Карма Кармянскага р-на, в. Старое Сяло Рагачоўскага р-на, г. Гомель і інш. пацвярджаюць тыповасць функцыі гэтага персанажа — патапіць чалавека. Інфарматары сцвярджалі, што вадзянік “злы і топіць людзей, асобенна красівых” (г. Г омель), “ён можа ўтапіць чалавека, які купаецца без крыжа” (г. Г омель), “вадзянік топіць людзей, асабліва тых, у каго няма крыжыка” (в. Горваль Рэчыцкага р-на). У в. Мікітаўка Брагінскага р-на лічылі, што вадзянік не толькі мог патапіць людзей, але і “ламаў іх вудзільні, краў бялізну пры паласканні”. Вадзянікі маглі паблытаць сеці ў рыбакоў, перавяриуць лодку, забраць на дно каго-небудзь з купальшчыкаў ці бабу, якая паласкала бялізну” (в. Мілаград Рэчыцкага р-на), паламаць млыны і прагнаць усю рыбу (в. Струмень Кармянскага р-на). Як і іншыя міфалагічныя персанажы, вадзянік, меркавалі, валодае здольнасцю ператварацца. “Мог станавіцца браўном, мерцвяком, ператварацца ў рыбу (сома, карпа, шчупака), каня, свінню, карову, сабаку, любіць ездзіць на соме, таму сома называюць чортавым канём” [1, с. 98].

У многіх беларускіх запісах сучасных міфалагічных звестак матыў ператварэння вадзяніка інтэрпрэтуецца аднастайна. Напрыклад, як сцвярджаюць у пераважнай болыпасці інфарматары, вадзянікі “ўвасабляюцца ў чалавека” (в. Хамічкі Мазырскага р-на). У. Дабравольскі падае звесткі наконт таго, што вадзянік мог “ператварыцца хоць у якую рыбіну” [4, с. 72]. Паводле нешматлікіх пра вадзяніка міфалагічных звестак, прадстаўленых у працах М.Я. Нікіфароўскага, У.М. Дабравольскага, Я.А. Ляцкага, Е.Р. Раманава, А.Я. Багдановіча, М. Шаховіча, Кібарта, вадзянік мог набываць і выгляд чорнага сабакі (“у вадзе сядзіць чорт у выглядзе чорнага сабакі, які заваблівае да сябе людзей” [4, с. 76]) і “шэрай пачвары на карачках” [4, с. 73]. Зыходзячы са сведчання Соф’і Мікалаеўны Русаковай, 1923 г.н., з в. Лясец Калінкавіцкага р-на, вадзянік “мог ператварыцца ці ў жывёліну якую, ці ў расліну”, а таксама мог “пераўтварацца ў любую рыбіну” (в. Пабядзіцель Лоеўскага р-на).

Жыхары в. Астрожанка Лельчыцкага р-на перакананы ў тым, што “пры сустрэчы з вадзяніком, русалкамі трэба перакрысціцца, прачытаць малітву “Отчэ наш”, обезацельно трэба, штоб було ў руках якее-небудзь жалеза” (запісана ад Заяц Любові Васільеўны, 1926 г.н.). Засцерагацца можна было ад вадзяніка i пры дапамозе крыжыка: “але вадзянік баіцца тых, у каго на шыі хрэшчык” (в. Баршчоўка Добрушскага р-на). Забаранялася пляваць у ваду і сварыцца, бо верылі, што “вадзянік мог адпомсціць i забраць да сябе” (в. Халоднікі Калінкавіцкага р-на). Марыя Сямёнаўна Лук’янава, 1923 г.н., з г. Касцюковічы Магілёўскай вобл, прыгадала, што вадзянікі таксама баяліся свісту: “Хлопцы нашы свісцелі тутака. Гаварылі, што ён (вадзянік) баіцца свісту”. “Абярэгам ад вадзяніка лічыліся попел, свіст, а таксама хлеб з мукі, змолатай на Купалле: з’еўшы яго, чалавек не мог патануць” [3, с. 59]. Як адзначае А. Леўкіеўская, “каб засцерагчыся ад вадзяніка, неабходна захоўваць правілы паводзін на вадзе: не купацца ў недазволены час, заходзіць у ваду з крыжам і малітвай, прасіць у вадзяніка дазволу пакупацца i набраць вады” [2, с. 349].

Найбольш распаўсюджанымі ва ўсходніх славян з’яўляюцца міфалагічныя вераванні, звязаныя з вобразам ведзьмы, семантыка якога мае адносіны як да свету людзей, так i адначасова да свету дэманаў. Гэта пацвярджаюць звесткі інфарматараў: “Ведзьма мела сувязь i з людзьмі, i з нячысцікамі” (в. Лозаў Буда-Кашалёўскага р-на). Даследчыца Л.М. Вінаградава падрабязна разгледзела некалькі груп ведзьмаў (палескую ведзьму, карпацкую басорку, паўднёваславянскую вешціцу), пры гэтым вызначыла найбольш устойлівыя для ўсіх трох персанажаў прыметы: жаночая іпастась; сувязь з нячыстым духам; прыналежнасць да старэйшай узроставай групы; у знешнім вобліку — незвычайны погляд або дзіўныя вочы, наяўнасць хваста; каляндарная прымеркаванасць актывізацыі; з форм ператварэння — іпастась птушкі, жабы, кошкі, сабакі; з ліку шкаданосных дзеянняў — адбіранне малака, насыланне псоты, здольнасць кіраваць стыхіямі [5, с. 241-242]. Знешні выгляд ведзьмы вар’іруецца ў розных мясцовых традыцыях: адзначаецца, што найперш мае яна антрапаморфны воблік, гэта “старая жанчына з чорнымі валасамі” (в. Старое Сяло Рагачоўскага р-на), “жанчына вельмі страшная, у чорным адзенні, з гразнымі заблытанымі валасамі, з бальшымі зубамі” (в. Дзербічы Буда-Кашалёўскага р-на), “… на насу і на губах у ведзьмы барадаўка, а ва рту клыкі острыя тарчаць. А косы ў яе длінныя, запушчаныя, тарчаць ва ўсе бакі” (в. Патапаўка Буда-Кашалёўскага р-на), “ведзьма була на выгляд як старая жэншчына з распушчэнымі сівымі косамі” (в. Скароднае Ельскага р-на), “ведзьма звычайна ўяўлялася старой гарбатай жанчынай, апранутай у розны хлам” (в. Гаць Акцябрскага р-на). Паводле ўяўленняў беларусаў, у знешнім вобліку ведзьмы адметнымі з’яўляюцца наступныя рысы: “падвойны рад зубоў, бародаўка ці пучок валасоў на твары, “лішнія” пальцы на руках ці адсутнасць некалькіх пальцаў, можа быць нават хвост даўжынёй з пядзю і іншыя адхіленні ці прыроджаныя калецтвы, якія выклікалі ў людзей прымхлівы страх” [3, с. 73].

Што датычыць генезісу ведзьмы, то адсутнічаюць такія звесткі. Л.M. Вінаградава прыводзіць у якасці прыкладу толькі невялікія сведчанні, запісаныя на Брэстчыне: “Як деўка ўродыть деўку, а вона ты ж деўкою ўродыть деўку, так трэтья будэ вэдьмой” (г.зн. трэцяе пакаленне паслядоўна народжаных пазашлюбных дзяўчынак” [5, с. 233]. Больш сведчанняў можна пачуць на карысць паходжання ведзьмы “вучонай”, якая звязана з чортам: “ведзьма — гэта жанчына, якая прадала чорту душу” (г. Гомель), “ведзьмы — гэта злые жанчыны, якія звязаны з нячыстай” (в. Ківацічы Кобрынскага р-на Брэсцкай вобл.), “ведзьмы звязаны з нячыстай сілай” (в. Восава Бабруйскага р-на Магілёўскай вобл.), “жонкай чорта” называюць ведзьму жыхары в. Залессе Чачэрскага р-на. “У народзе верылі, што ведзьмы бываюць “народжаныя”, гэта значыць такія, каму “ведовство” дасталося ў спадчыну, і “вучоныя”, якія па ўласнай волі заключылі дагавор са злым духам” [2, с. 358]. Важнай прыметай ведзьмы з’яўляецца здольнасць да ператварэння, прычым геаграфія такіх магчымасцей надзвычай багатая. Паводле народных уяўленняў, “ведзьма магла ператварацца ў якіх-небудзь жывёл, птушак, а таксама ў розныя прадметы” (в. Старое Сяло Рагачоўскага р-на), магла набываць воблік каня, каровы, жабы, мышы (в. Лозаў Буда-Кашалёўскага р-на), “ведзьмы дзелаюцца катамі і сабакамі” (в. Дзербічы Буда-Кашалёўскага р-на), ведзьма магла выступаць як у антрапаморфным выглядзе, так і ў зааморфным (“магла ператварацца ў чорную кошку” (в. Бацунь Буда-Кашалёўскага р-на). Як бачым, часцей за ўсё палеская ведзьма прымае воблік чорнай кошкі, сабакі. Шматлікія міфалагічныя аповеды пра ведзьму, якія вызначаюцца не толькі разнастайнасцю сюжэтаў, але і надзвычай аб’ёмныя, з’яўляюцца доказам багатых міфалагічных вераванняў беларусаў-палешукоў, шырокага іх вар’іравання на розных узроўнях, у тым ліку i ператварэння. Вядомы шматлікія прыклады прымання ведзьмай вобліку “старых худых i хітрых жэншчын” (г. Гомель), свінні (“А там баба дзелалась свіннёй…” — в. Стаўбун Веткаўскага р-на, “ведзьмы дзелаліся свіннямі, за людзямі ганяліся” — в. Церахоўка Добрушскага р-на), кабылы i казы (“Ведзьма можа перарабіцца ў каго ўгодна. I кабылай, i свіннёй, і казой” — в. Ігаўка Добрушскага р-на, “ён перапужаўся і пабяжаў у агарод, яна пабяжала за ім да забора, і ён увідзіў ужо не дзевушку, а казу…” — в. Хутаранка Гомельскага р-на), мышы, вароны, жабы (“Ведзьма магла пераўтварыцца ў розных птушак і звяроў — мыш, варону, жабу, свінню” — в. Крупец Добрушскага р-на), клубка, кола і інш. прадметау (“Казалі, што ведзьма магла прымаць вобраз жабы, ката, свінні, клубка, кола…” — в. Гаць Акцябрскага р-на), змяі (“Абараціцца магла ведзьма ў змяю, свінню, чорнага ката…” — в. Перавалока Рэчыцкага р-на), жука, курыцы (“Ведзьма можа ператварыцца ў сабаку, жука, куру” — г. Гомель).

Час актывізацыі ведзьмы абумоўлены пэўнымі перыядамі народнага календара. На тэрыторыі Палесся, як сведчаць фактычныя матэрыялы, гэта Купалле, Юр’еў дзень, Сёмуха-Тройца. Функцыянальнасць ведзьмы як дэманічнага персанажа звязана найперш у народных вераваннях з тым, што яна адбірае ў кароў малако. У сувязі з названай функцыяй інфарматары прыгадваюць самыя розныя міфалагічныя аповеды. Напрыклад: “Гэтую гісторыю расказала мне яшчэ мая бабуля. У яе вёсцы была адна ведзьма, яе суседка. Стала бабуля заўважаць, што ў яе каровы прападае малако, хаця яна шмат есць. I вось яна рашыла паглядзець, хто здоўвае карову. Яна схавалася ў хлеве і чакала. Адчыніліся дзверы, І выйшла чорная кошка, якая пачала даіць карову. Бабуля палкай дала па лапах кошцы, i яна збегла. А раніцай убачылі сваю суседку з перабінтованымі рукамі” (запісана ад Драбышэўскай Надзеі Іванаўны, 1928 г.н., г. Гомель). На думку Л.М. Вінаградавай, “на другім месцы ў шэрагу шкаданосных дзеянняў стаіць здольнасць насылаць псоту на людзей, жывёлу, свойскую птушку, на ўраджай, на прадукты, прадзіва…” [5, с. 234].

Сустракаюцца сведчанні (хоць і рэдкія) аб тым, што ведзьмы маглі забіраць не толькі малако ад кароў, але i “сала ад свіней”: “Вялікая шкода ад іх (ведзьмаў) у тым, што яны забіраюць малако ад кароў, сала ад свіней, i гэтыя жывёлы худзеюць” (в. Лахва Лунінецкага р-на Брэсцкай вобл.).

Паводле міфалагічных аповедаў інфарматараў, існуюць розныя спосабы распазнавання ведзьмы. Напрыклад, трэба “ў цень, які падае, калі чалавек ідзе, укалоць нешта вострае” (запісана ад Драбышэўскай Надзеі Іванаўны, 1928 г.н., г. Гомель); апырскаць вадой (“Гэта бабулька дала мне нейкай вады і сказала, што калі прыйдзе гэтая жанчына зноў, пабрызгаць на яе гэтай вадой” — запісана ад Загорскай Веры Рыгораўны, 1937 г.н., г. Гомель). Важным сродкам, дзякуючы якому можна было вызначыць, ці мелі тут месца дзеянні ведзьмы, з’яўляецца калецтва жывёл, якіх бачылі побач з каровай або ў іншых месцах (“Мужык той пачаў глядзець у шчыліну ў дзвярах. Ды і запрымеціў, што тая кошка пачала піць з каровы малако… Дык мужык не выцярпеў, узяў палку ды пабіў тую кошку. А назаўтра ўбачылі тую бабу. Яна была ўся пабітая і кульгала” — запісана ад Селівестравай Таццяны Якаўлеўны, 1935 г.н., г. Бялынічы Магілёўскай вобл.). Паводле ўспамінаў Наталлі Сцяпанаўны Канапацкай, жыхаркі в. Лахва Лунінецкага р-на Брэсцкай вобласці, у іх мясцовасці, каб вызначыць ведзьму, “варылі цадзілку ў Купальскую ноч”. Працягнутая ўпоперак дарогі канапляная нітка таксама выконвала сімвалічную ролю распазнавальнага знака гэтай дэманічнай істоты: “Ведзьма баіцца праз яе праходзіць. I калі яна ў выглядзе каровы, то перад канаплянай ніткай ператвараецца ў жанчыну” (запісана ад Прахарэнік Любові Уласаўны, 1926 г.н., в. Дзяражычы Лоеўскага р-на).

Асноўныя спосабы засцярогі ад ведзьмы — гэта малітва, выкарыстанне крыжа, мак, галінкі шыпшыны, якія “вешалі на Вербную нядзелю ў варотах” (в. Хамічкі Мазырскага р-на), апырскванне жывёлы пасвечанай вадой і “білі лягонька пасвячонай з Вербнага васкрасення вярбінкай” (г.п. Карма Кармянскага р-на). У в. Івольск Буда-Кашалёўскага р-на, каб засцерагчы жывёлу, прынята было ў мясцовай традыцыі “ў 12 гадзін ночы прасцябаць яе асінавым дубцом” (запісана ад Чыжовай Агрыпіны Філіпаўны, 1923 г.н.), а ў г.п. Уваравічы Буда-Кашалёўскага р-на “на вуліцы стралялі ў неба, каб адагнаць ведзьму” (запісана ад царкоўнага служкі). Жыхары в. Уза Буда-Кашалёўскага р-на раілі пры сустрэчы з ведзьмай абавязкова з ёй здаровацца i “штоб пры сібе была булаўка, тады не зглазіць” (запісана ад Каленчыкавай Сафіі Аўрамаўны, 1934 г.н.). У в. Ігаўка Добрушскага р-на выкарыстоўвалі дзікі мак з мэтай засцярогі “жывёл ад чаравання”, “свяцілі іх вярбой, святой вадой” (запісана ад Макаравай Матроны, 1921 г.н.). Барана, пакладзеная перад хлевам, падвешаная над дзвярыма хлява “дохлая сарока”, “пасвяцоная свечка” — сродкі засцярогі ад ведзьмы ў в. Крупец Добрушскага р-на.

Паводле ўспамінаў Валянціны Аляксандраўны Беразоўскай, 1944 г.н., у в. Савічы Калінкавіцкага р-на “ў купальскую ноч вешалі крапіву-жычку на дзверы, на падваротню ў хлевах”. Тыя ж дзеянні выконвалі i жыхары ў г. Жлобін: “На Івана Купалу вешалі крапіву на вароты, каб ведзьма не адабрала малако ў скаціны” (запісана ад Карпенка Ніны Максімаўны, 1924 г.н.).

Разгледжаныя намі мясцовыя запісы звестак на тэрыторыі Гомельскага Палесся i памежных раёнаў па вышэйназваных персанажах ніжэйшай міфалогіі з’яўляюцца каштоўнай крыніцай рэканструкцыі міфалагічнай карціны свету беларусаў.

Літаратура

  1. Беларуская міфалогія: Дапам. / Уклад. У.А. Васілевіч. — Мн.: Універсітэцкае, 2001.
  2. Беларуская міфалогія: Энцыклапед. слоўн. / С. Санько, Т. Валодзіна, У. Васілевіч і інш. — Мн.: Беларусь, 2004. — 592 с.
  3. Виноградова Л.Н. Народная демонология и мифо-ритуальная традиция славян. — М.: Индрик, 2000. — 432 с.
  4. Левкиевская Е. Мифы русского народа. М.: Астрель, АСТ, 2005. — 526 с.
  5. Славянская мифология. Энциклопедический словарь. — М.: Эллис Лак, 1995. — 416 с.

Аўтар: Валянціна Новак
Крыніца: Зборнік навуковых артыкулаў VIII Міжнароднай навуковай канферэнцыі “Славянскія літаратуры ў кантэксце сусветнай”, прысвечанай 125-годдзю з дня нараджэння Янкі Купалы і Якуба Коласа. С. 112-117.