Мінскі перыяд жыцця М.В. Доўнар-Запольскага

0
203

(Паводле дзённіка Н.М. Доўнар-Запольскай)

З дзённікам трэцяй жонкі М. В. Доўнар-Запольскага Надзеі Маркіянаўны аўтара гэтага артыкула пазнаёміў А. С. Ліс, да якога ён трапіў з сям’і ўнука Мітрафана Віктаравіча — Валерыя Савіцкага. Паводле слоў А. С. Ліса, існавала поўная версія дзённіка, якая складалася з агульных рукапісных сшыткаў колькасцю больш за дзесятак. Аднак у наша карыстанне трапіў скарочаны варыянт у адзін сшытак, перапісаны ў сярэдзіне 1960-х гадоў. Запісы ў ім ахопліваюць перыяд ад 1912 да 1936 г., прычым да жніўня 1921 г. яны, відавочна, паўтараюць першапачатковы варыянт рэгулярных запісаў, а пасля, па сведчанні самой аўтаркі, зроблены дапаўненні па памяці аж праз сорак гадоў. Апошнія абставіны парушаюць традыцыйную храналагічную пабудову дзённікавых запісаў, якія ствараюцца, як вядома, непасрэдна пасля падзей і надаюць дакументу элемент успамінаў. Чаму так адбылося, мы, на жаль, не высветлілі. Але паколькі менавіта дадатак дзённіка звязаны з перыядам знаёмства і сумеснага жыцця аўтара з М. В. Доўнар-Запольскім, узнікае думка, што яго ўзнаўленне было нейкім чынам звязана са 100-гадовым юбілеем вучонага, які меўся быць у 1967 г.; не выключала магчымасць, што ён быў зроблены на замо­ву. Нягледзячы на гэтыя абставіны, далей будзем аперыраваць тэрмінам «дзённік» у дачыненні да гэтай крыніцы.

Асноўная частка дзённіка апісвае юнацтва і маладосць самой аўтаркі да часу яе знаёмства з М. В. Доўнар-Запольскім, дае звесткі аб яе сям’і, адукацыі, асабістым жыцці. Пры гэтым запісы Надзеі Марюянаўны дапаўняюць ужо вядомую серыю ўспамінаў аб М. В. Доўнар-Запольскім (Н. Палонскай-Васіленка, М. Улашчыка). Каштоўнасць дзённіка заключаецца ў тым, што, па-першае, ён апісвае значна большы у параўнанні з астатнімі мемуар­ным крыніцамі час жыцця вучонага, у тым ліку яго найменш вядомыя перыяды — крымскі, бакінскі, мінскі і апошні — маскоўскі. Па-другое, запісы дазваляюць уявіць атачэнне і асабістыя кантакты вучонага гэтым часам. Патрэцяе, уражанні і характарыстыкі блізкага чалавека шмат даюць для разумення псіхалагічнага партрэта вучонага. Заўважым таксама, што дзённік з’яўляецца на сёння адзінай крыніцай, якая падае звесткі аб самой аўтарцы — трэцяй жонцы М. В. Доўнар-Запольскага, якая знаходзілася побач з ім у найбольш драматычныя часіны ягонага жыцця.

Фрагмент дзённіка, які друкуецца ніжэй, уяўляе для нас асобую цікаўнасць, хаця ў параўнанні з іншымі сюжэтамі ён найбольш кароткі — усяго некалькі старонак з сотні. Аднак заўвагі і факты, якія прыведзены тут, маюць вялікую каштоўнасць, бо ў супастаўленні з іншымі дакументальнымі крыніцамі (найперш з фондаў НАРБ, ЦНА НАНБ) дазваляюць даволі поўна аднавіць непрацяглы, але надзвычай важны для біяграфіі М. В. Доўнар-Запольскага перыяд яго знаходжання ў Мінску.

Для публікацыі адабраны запісы, якія датычаць непасрэдна тэмы, іншыя фрагменты апушчаны, што адзначана ў тэксце шматкроп’ем.

Даты занатовак пазначаны і выдзелены самой аўтаркай. Толькі ў асобных выпадках зафіксавана месца, дзе яны зроблены, — гэта дапоўнена ў квадратных дужках.

Асобай заўвагі патрабуе пералік асоб, змешчаны пад апошнім запісам. Бачна, што ў ім пазначаны цвет беларускай інтэлігенцыі 1920-х гадоў. Цяжка меркаваць сёння, ці збіралася Надзея Маркіянаўна даць нарысы характарыстык гэтых асоб, ці пералік зроблены толькі для памяці. Але менавіта ў такім выглядзе гэтыя прозвішчы ўпісаны збоку старонкі з чыста маскоўскім сюжэтам запісаў.

Аўтарскі стыль і арфаграфія захаваныя.

11 июля 1925. [Баку] … Кажется, вопрос о переезде в Минск ре­шен окончательно.

14 сент. 1925 г. Баку. Хлопоты по переезду в Минск. Непрерывный стук молотка. Запечатывают в ящики книги. Все перевозит контора транс­портная … Выеду 25-го, Лиля1 на два дня раньше. Бакинская жизнь отходит в прошлое. Хороша ли она была, плоха ли, не знаю. Уезжаю с радостью.

7 окт. 25. Минск. В Минске все другое, как будто и люди другие. Когда я переезжала в Москве с одного вокзала на другой, в окно так­си я рассматривала толпу. Какие у всех суровые, у некоторых даже злые лица. Нельзя и сравнить с Кавказом. Приехала я 25-го сент. Скоро уже две недели. Итак, Баку отошел в прошлое. Прожили мы там с 6 февр. 1922 по 22 сент. 1925 г. = 3 года 7 месяцев 2 недели.

14 дек. 25 [Мінск]. Вчера у нас собралась большая компания. Было шумно и непринужденно. А мне все новое интересно, интерес­ны и новые знакомые и друзья.

1 янв. 1926 г. [Мінск]. Встретили Новый год очень весело, пили, пели, танцевали, много смеялись. Собирались все у А. А. Цвикевича.

6 марта 1926 [Мінск]. Увлекаюсь английским. Прекрасный пре­подаватель занимается с нами группой два раза в неделю. Беру уроки музыки у Семашко. Занимается она со мною по консерваторской программе. Помогаю много Мите.

13 марта 1926 [Мінск]. Книгу Мити не пропускает цензура2. Ве­роятно, придется возвращаться в Баку .

  • [Мінск]. Надо из Минска уезжать. Жизнь снова поменяется. В серьезные моменты жизни какими пустяками кажутся ее мелочи. И как обидно, что при спокойном течении жизни мы реагируем на них так сильно.
  • [Мінск]. Все это время живем одними нервами. На душе горько. Опять переезд. Я против переезда ничего не имею, не успела привыкнуть ни к людям, ни к климату. Мите же очень тяжело. Родина, на которую он так стремился, так хотел отдать ей все свои силы, и вдруг такое душевное одиночество. Итак, мы на распутье. Где очутимся, куда забросит судьба?
  • [Мінск]. Тоскливое, тревожное ожидание. Для Мити это все — трагедия. Боюсь за его душевное равновесие. Ответа из Баку нет. Не знаю, чего и желать. Как все в жизни делается помимо нас.
  • [Мінск]. В Баку возвращаться не придется. И это очень, помоему, хорошо. Так странно стоять на перепутье и знать, что вопрос места нашей дальнейшей жизни решит, несомненно, какой-нибудь случай. Возможно, даже пустой и малозначительный. Как случайная встреча Мити с проф. Урусовым в Харькове решила вопрос о переезде в Баку1 2 3.

8 июня. 26 г. [Мінск]. Митя уехал в Ленинград и Москву. Поло­жение все еще неопределенное. Катя4 уговорила меня пойти к хиро­манту, приехавшему сюда откуда-то. Он сказал, что здесь у нас много неприятностей. Мы уедем, и на новом месте нам будет очень хорошо. Через 8 лет я овдовею и выйду опять замуж. В 46—47 лет опасно забо­лею, и жизнь будет в течение трех лет полна волнений и тревог.

Минск — 25.9.25—2.7.26.

11 ноября 26 г. Москва. Тверская. Гостиница «Пассаж». Митя уже на службе в Моссовете. Мне все здесь ново и интересно. Зани­маюсь английским языком у преподавателя Тимофеева. Приехала в Москву 21 августа.

16 янв. 27 [Масква]. — .Очень, очень часто ходим в театр. В кон­церты и кино. Какое-то здесь чувство свободной, свободной песчинки. Никто не интересуется, где мы бываем, как проводим время. Какой всетаки провинциальный город Минск, и как мы там всегда были на виду. Минск не выдерживает сравнения с Баку, не говоря уже о Харькове.

[Без даты — кастрычнік 1927 г., Масква.]

Воспоминание о Минске:

  1. Красковские. 2. Пенерджи. 3. Тремпович. 4. Цвикевич А. А. 5. Цвикевич И. И. 6. Довгялло. 7. Смолич. 8. Заяц. 9. Поллан. 10. Михайловский. 11. Купало —Колас. 12. Середа. 13. Лясковские. 14. Мелких. 15. Пичета. 16. Блох. 17. Мавродиади. 18. Титовы. 19. Гредингер. 21. Вершук. 22. Харлампович. 23. Дыло. 24. Горошеня. 25. Семашко. 26. Мятелка (Мяделка). 27. Сербов. 28. Горецкий. 29. Мялешко. 30. Азбукин. 31. Щекацихин (Щекотихин). 32. Тир. 33. Гаусман. 34. Гершман.

 

[1] Сямейнае імя дачкі М. В. Доўнар-Запольскага Ірыны.

2 «История Белоруссии».

3 Сустрэча з прафесарам Бакінскага універсітэта Урусавым адбылася ў Харкаве выпадкова, на вуліцы. Пасля заўвагі М. В. Доўнар-Запольскага аб тым. што па стане здароўя дактары раяць яму сухі і спякотны клімат, была зроблена прапанова пераехаць у Баку (з дзённікавага запісу, снежань 1921 г.).

4 Асоба не высветлена.


Аўтар:
В.М. Лебедзева
Крыніца: Беларускі археаграфічны штогоднік, №5 (2004 г.)