Лексические номинации, обозначающие поведение молодежи в сфере любовно-брачных отношений (на материале Добрушского района Гомельской области)

0
271
Лексические номинации, обозначающие поведение молодежи в сфере любовно-брачных отношений (на материале Добрушского района Гомельской области)

В статье анализируется фольклорный материал, репрезентирующий свадебную обрядность Добрушского района Гомельской области. Изучение лексико-фразеологического состава контекстов, отражающих традиционные моральные ценности, комплексный анализ записанных и опубликованных рассказов информаторов, обрядовых песен, свадебных примет позволяют сделать следующие наблюдения:

  1. Поведение молодежи в сфере любовно-брачных отношений обозначается, во-первых, общеупотребительными лексемами, принадлежащими устной форме литературного языка, например: гуляць ‘весяліцца (з песнямі, танцамі)’, ‘знаходзіцца ў любоўных адносінах; любіцца’: Раней жа было так: за каго бацька і матка захочуць, за таго і аддадуць замуж. А мы ўжо ішлі, як то кажуць, па любві. Гуляем, а патом жэнімся <…> Перад свадзьбай дзелалі вечарынку. Дзеўкі і хлопцы сабіраліся летам на вуліцы, зімой — дзе-та на кварціры. Нанімалі гарманіста. Пяюць, гуляюць, танцуюць, а назаўтра ўжо свадзьба (г. Добруш) [1, с. 59].
  2. Во-вторых, словами и выражениями, семантика которых формируется обрядовым контекстом, например: цягаць ступу: У паследнія дні перад пастом, да Пасхі, на хвацеры, калі гулялі, хто не жаніўся, яму прывязвалі ззаду ступу. Пры ўсіх ён яе цягае. А ўсе астальныя смяюцца з яго (д. Корма) [1, с. 54] — обычай, направленный на преодоление безбрачия, имеющий характер социального принуждения. На основе прямого значения развивается вторичное ‘быть неуклюжим, неповоротливым, ленивым’: Ён ступу цягае.

Только из обрядового контекста может быть восстановлена семантика диалектных слов хіхлець, захіхліваць ‘рабіць хіхлю’: У першы дзень дзяўчаты запляталі нявесце касу, а на другі дзень жанчыны распляталі гэту касу і захіхлівалі яе (д. Корма) [1, с. 55]; хіхля ‘кукса’: Нявесту садзяць на пасад і хіхляць: хросная маці расплятае касу і робіць хіхлю. Не дай Божа, гэтай дзеўцы ўжо зараз на людзях паявіцца з касой (г. п. Тереховка) [2, с. 172].

  1. Немногочисленность лексических номинаций, обозначающих поведение молодежи в свадебной обрядности, объясняется акциональной значимостью традиции. Традиция становится базовым механизмом социальной регуляции и коммуникации. Устойчивость свадебного обряда обусловила стереотипность поведения его участников, сохранение структурных обрядовых элементов, мотивацию необходимости следования общепринятой норме. Акциональный компонент в структуре обряда может быть синонимичен вербальному, что особенно заметно на этапе сватовства. Невеста может выразить как согласие, так и несогласие вербально или же невербально, например, в большинстве случаев при согласии семьи обмениваются хлебом-солью, иногда рушниками, разделяют трапезу, обмениваются подарками: Павітаўшыся, сваха ці сват пыталіся ў гаспадароў, ці няма ў гэтым доме цёлачкі, якую яны шукаюць да свайго бычка. А нявеста ад жаніха павінна была схавацца. Жаніх нахадзіў нявесту, і ў знак таго, што дзве стараны прыйшлі да згоды, абменьваліся хлебам і соллю (аддаюць з ручніком) (д. Васильевка) [1, с. 53]. Реже согласие невесты выражалось иначе: на нее надевали венок: Нечакана ў нядзелю прыходзяць сваты. Ён такі прыгожы-прыгожы, як зараз помню, з кветкамі палявымі, з караваем, свахаю была наша суседка, шчэбятуха такая. Селі за стол. Я выпіла глыток з чаркі, адзелі мне вянок (гэта значыць, згодна ісці замуж) (д. Носовичи) [1, с. 56]; невеста дает жениху прикурить папиросу: Тады хлопец браў папіросіну, калі дзеўка дасць прыкурыць, значыць, сагласная, а еслі не, тады ідзіце (д. Носовичи) [1, с. 58]; невеста метет от порога в «кут»: Каб даць згоду ісці замуж, мяла я з парога пад кут, каб даў Бог добрага жаніха (д. Борщевка) [1, с. 52].

Наиболее распространенный способ выражения несогласия — «выкаціць гарбуз»: Еслі заартачыцца — гарбуз выносіла (д. Жгунь) [1, с. 53]; Затым маладая, калі адмаўляе, сватам прыносіць гарбуз, а калі згаджаецца, то хлеб-соль (д. Носовичи) [1, с. 56]; Бывала, што і гарбуз выкідвалі на вуліцу, значыць, не панаравіўся жаніх (д. Носовичи) [1, с. 58]. Это действие могло сопровождаться другими, имеющими аналогичный символический смысл, например: Калі дзеўка не хацела ісці ў замужжа, то клала на стол гарбуз і ўцякала ці замятала хату да парога (д. Носовичи) [1, с. 56]; Калі дзяўчына не хацела замуж, то давала хлопцу ступу. Яна валялаяе пад ногі сватам, кабяны выйшлі з дому (д. Корма) [1, с. 54].

  1. Акциональная значимость свадебного обряда и его продуцирующая направленность обусловили своеобразие ритуальной табуизации: употребление матерной брани наряду с другими сакральными действиями: . выходзяць з-за стала і пяюць непрыстойныя мацюжныя песні. На первы і на другі дзень ставілі качэргі і прыгалі, штоб тады ўзнаць, хто п ’яны, а хто і не. Што зра дзелалі! І гаршкі, случалось, білі, хата ходарам хадзіла. Ета такі быў страшны трэці дзень. А тыя дні, дык добра (д. Васильевка) [1, с. 52-53]; ритуальное оскорбление — в смягченном виде наблюдается при «змовінах»: Гулялі да ўтра. Сначала падразняцца, пакуль усіх дзевак не перабяруць, а потым спяваюць і танцуюць. Дзеўкі прыносілі закуску, а хлопцы — гарэлку (г.п. Тереховка) [2, с. 169]; эвфемизация номинаций главных участников свадебного торжества — чаще всего встречается при сватовстве, когда статус действующих лиц квалифицируется как социально переходный, например: Малады з бацькамі выбіраюць дзень і едуць да нявесты і яе бацькоў. З сабою бяруць хлеб, соль, гарэлку, ручнік. Заходзяць у хату. Адразу не гавораць, чаго прыехалі, а кажуць, што прыехалі купляць цялушку. Бацькі нявесты адказваюць: «Наша цялушка бадліва, брыкліва, крыкліва, калюча». Сваты згаджаюцца і на такую (д. Дубровка) [1, с. 53]; Заходзяць у хату і гавораць: “Так, мы шлі па вашай дзярэўне, цёлку купіць хочам “. — “У нас цёлкі няма “,адказваюць. “А што ў вас ё? ” — “Да адны дзеўкі”. — “А ў нас жаніх ё”. — “Дык давайце сватацца” (д. Тереховка) [2, c. 168]; У сваты сабіраюцца жаніх, яго бацькі і хросныя. Уваходзяць у хату са словамі: “Добры вечар! У вас тавар, а ў нас купец, сабой наш хлопец маладзец!” Ці з такімі словамі: “Птушка заляцела к вам у двор, а мы прыйшлі яе выпусціць» (д. Корма) [1, с. 54]; Падыходзяць да хаты нявесты і спяваюць: «Пусці, сваха, у хату, / Тут нас небагата, / Чацвёра ды пяцёра, / Ды ўсяго дзевяцёра». Калі сваха пусціла ў хату, то сваты пачынаюць сватаць нявесту:А, прыйшла гуска-лябедзіку! Дачакаўся гусачок малады час залаты! Круціў галоўкаю, гусачку-лябедзіку выглядаў, лепшага часу чакаў, баяцца пачаў — няма і няма. А яна от паявілася, аж хата ўся засвяцілася. // — Не чакалі, значыць. Не ведалі, не гадалі, як у хату гусачка прычакалі. З якога боку прыплывае шчасце-багацце! А яно от, не з-за поля шырокага, не з-за лесу высокага, а са свайго сяла. Прыйшоў малады хлапец — вельмі ж добры купец! // — Нам тавар. Вам купец! // — Купец, усім купцам купец! Сам малады, чуб залаты, дабра поўныя клеці — лепшы на свеце. // — Купца не ганім. Толькі дзеўка гадамі не ў пары. Пагуляць бы ёй яшчэ. // — Э, што з той гуляцьбы. Ад гуляцьбы конь псуецца, а дзеўка таксама. // — Васемнаццаць гадкоў усяго! // — Самы час, самы лепшы раз. А то пераспее, закісне, стане ўсім ненавісна. Стане, як тая макуха — будзе векавуха. Шкадаваць будзе, бацьку, матку клясці, што не далі замуж пайсці. Жаніх то які: што славай, што красой, што справай. // — Наша, канешне, не багатая. // — Не багатая, затое з рукамі. Лепш быць працаўніцай, чым з поўнай скрыняй лянівай маладзіцай. І зварыць, і спячэ, і сарочку чалавеку пашые. І свінча, і дзіця даглядзіць, вішчаць ад голаду не будуць (д. Носовичи) [1, с. 56].
  2. Эвфемизация в свадебной обрядности характеризуется глубокой символичностью, образностью и прочной контекстуальной связью с традицией. Степень устойчивости этой связи обусловливает локальную или узуальную идиоматичность отдельных выражений [3, с. 108-109]. Вне обрядового контекста затруднительно определить смысл эвфемисти­ческого выражения драць куру: Трэці дзень называўся “Драць куру”. У гэты дзень вадзілі “пярэзвы”. Збіраліся радня маладога і маладой і паасобку хадзілі да сваёй радні з хаты ў хату. Бралі курыцу, прывязвалі яе да жэрдкі і няслі ў край сяла з песнямі. Курыцу скублі, смалілі, зноў прывязвалі да жэрдкі і неслі ў другі край сяла. Распальвалі агонь, варылі курыцу, елі і гулялі (д. Степь) [1, с. 60]; На другі дзень смаляць курыцу. Перадзяюцца, шукаюць жэрдку, прывязваюць к ёй курыцу. На ўліцу выносяць сухія саломы. Абсмаляць, павымазуюцца ў сажу і ядзяць курыцу. Каб усе смяяліся, прыдзелаюць вусы з воўны (шэрсці) сабе, смешаць гасцей. На другі і трэці дзень водзяць пярэзвы (д. Корма) [1, с. 54]. Закономерно эвфемизируется сексуальный и мифологический компоненты семантики. Курица в фольклоре имеет устойчивые ассоциации с молодой женой, в мифологии воплощает в себе продуцирующее женское начало. Блюда из курицы являются непременной принадлежностью свадебного стола. Ими заканчивалась традиционная свадьба.

Широко известное символическое наполнение имеют устойчивые элементы свадебной обрядности, манифестированные в приметах, например: Увесь час вяселля маладыя должны быць вмесце, штоб пасярод іх ніхто ні прайшоў, каб усё жыццё былі вмесце (д. Жгунь) [1, с. 53]; Калі ўкрасілі дзеўкі ёлку, тады праводзяць нявесту. Дружкі крадуць яе, бяруць падушкі, пярыну, даўжна быць ікона ў яе руках — благаславенства яе. На кане яе з жэніхом абвозяць вакруг калодца разы тры, калі едуць к жэніху. Калі яны ўпадуць, тады будуць жыць плоха, а калі не — тады добра (д. Корма) [1, с. 54]; Малады ехаў на канях за мною. Сяброўкі ставілі яму розныя перашкоды, каб памятаў, што ў сямейным жыцці не ўсё будзе добра і лёгка. Прыйшоў да мяне, пацалаваў у шчаку, падарыў кветкі, узяў за руку і павёў да цялегі. На дарозе ў царкву не павінны былі распрэгціся коні. Гэта не да добрага. Калі маладая залазіла на воз, нельга було станавіцца на калясо, а то дзяцей не будзе. <… > Госці бялілі печку, каб жыццё маладых було светлае і чыстае, як пабеленая печ (д. Носовичи) [1, с. 56]; Свякруха сустракае маладых, корміць іх мёдам. Затым абсыпае іх зернем, бярэ рушнік, звязвае рукі і вядзе ў хату (д. Носовичи) [1, с. 58]; Калі вяселле заканчвалася, свякруха брала рушнік, складвала ў яго выцертыя талеркі, вілкі, ложкі, стаканы, абвязвала рушнік лентай васьмёркай, як младзенца і клала яго ў сундук. Гэты рушнік ніколі не развязваўся. Толькі тады, калі праз тры гады ў маладых не было рабёнка, муж мог аддаць рушнік жонцы і адправіць яе дамоў (д. Борщевка) [4, с. 250]. Приведенные контексты иллюстрируют нерасчлененность в сознании этической нормы и правила поведения. Примером становятся привычные, поддерживаемые традицией общепринятые действия. Регулирующую функцию в сохранении традиции, передаче культурного, материального и духовного, наследия выполняет старшее поколение.

Изучение свадебного обряда Добрушского района доказывает, что механизм социального регулирования поведения людей сводился к их непосредственному контактному взаимодействию, следованию традициям, воспринимавшимся в качестве образцовых. Фольклорный материал Добрушского региона сохраняет в себе как универсальные традиционные черты, так и самобытные признаки, обусловленные культурно­историческим своеобразием этой местности.

Литература

  1. Вясельная традыцыя Гомельшчыны: фальклорна-этнаграфічны зборнік / укладанне В. С. Новак; Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Ф. Скарыны. — Мінск: Права і эканоміка, 2011. — С. 52-61.
  2. Вяселле на Гомельшчыне: фальклорна-этнаграфічны зборнік / Укладанне, сістэматызацыя, тэксталагічная праца і рэдагаванне І.Ф. Штэйнера, В.С. Новак. — ЛМФ “Нёман”, 2003. — С. 168-181.
  3. Холявко, Е.И. Особенности эвфемизации лексики свадебной обрядности восточных районов Гомельской области / Е.И. Холявко // Скарынаўскія традыцыі: гісторыя і сучаснасць: зборнік навуковых артыкулаў: у 2 ч. Ч. 1 / рэдкал.: А. М. Ермакова (гал. рэд.) [і інш.]; М-ва адукацыі РБ, Гом. дзярж. ун-т імя Ф. Скарыны. — Гомель: ГДУ імя Ф. Скарыны, 2015. — С. 106-110.
  4. Новак, В. С. Рэгіянальна-лакальныя асаблівасці фальклорных традыцый Добрушчыны / В.С. Новак // Зямля чароўная дабра: Добрушскі край: гісторыя і сучаснасць / пад агульнай рэдакцыяй А. А. Станкевіч. — Гомель: ААТ «Полеспечать», 2008. — С. 161-259.


Автор:
Е.И. Холявко
Источник: Чарнобылем не зарасце: традыцыі матэрыяльнай і духоўнай культуры Усходняга Палесся: зборнік навуковых артыкулаў: у 2 ч. Ч. 2 / рэдкал.: А. А. Станкевіч (гал. рэд.) [і інш.]; М-ва адукацыі Рэспублікі Беларусь, Гомельскі дзярж. ун-т імя Ф. Скарыны. — Гомель: ГДУ імя Ф. Скарыны, 2016. — 242 с. С. 77-82.