Генезіс найменняў поля і зямельных участкаў у гаворках Гомельшчыны

0
588
Генезіс найменняў поля і зямельных участкаў у гаворках Гомельшчыны

Земляробства з’яўляецца адным з самых старажытных відаў дзейнасці людзей і саступае сваю першаснасць па старажытнасці хіба толькі збіральніцтву і паляванню. Апрацоўваць зямлю чалавецтва навучылася вельмі даўно. Зараз ужо здаецца, што людзі спрадвеку працавалі на зямлі, сеялі, аралі, баранавалі, вырошчвалі ўраджай, каб пракарміць сябе і выгадаваць дзяцей.

Менавіта таму ў маўлені чалавека захаваўся даволі вялікі і разгалінаваны ў лексіка-семантычных адносінах пласт слоў, у большай ці меншай ступені звязаны з земляробствам. Існуе земляробчая лексіка і ў беларускім дыялектным масіве. Дастатковая колькасць такіх лек­сем захоўваецца ў гаворках Гомельшчыны. Пры гэтым частка слоў гэтай лексіка-семантычнай групы ўжо занатавана ў адпаведных слоўніках [1, 2, 3, 4, 5, 6], а частка — яшчэ чакае свайго лексікаграфічнага афармлення.

Пры лексіка-семантычнай дыферэнцыяцыі земляробчай лексікі ў першую чаргу звяртаюць на сябе ўвагу разнастайнейшыя найменні як увогуле поля, так і асобных участкаў зямлі. Гэта заканамерна. Людзі працавалі і працуюць на зямлі з дня ў дзень. Пры гэтым вырошчваюцца розныя культуры, віды земляробчай працы залежаць ад пары года, і нават у розныя гады адну і тую ж зямлю апрацоўваюць па-рознаму. Адсюль — лексіка-семантычная разнастайнасць найменняў поля і зямельных участкаў. Акрамя таго, указаныя намінацыі маюць цікавае паходжанне і адметную гісторыю, бо большасць з іх захавалася ў гаворках Гомельш­чыны з глыбокай старажытнасці і на працягу развіцця моўнай сістэмы перажывала пэўныя гістарычныя змяненнні.

Мэтай нашага даследавання з’яўляецца даследаванне паходжання назваў поля і яго частак, зафіксаваных у гаворках Гомельшчыны.

Сярод назваў поля ў гаворках Гомельшчыны перш за ўсё выдзяляюцца найменні, звязаныя з найменнем сельскагаспадарчай культуры, што вырошчваецца на дадзенай зямлі:

Гр’эчышча н. Грэчкавае поле. Дед самазадаволена зірнуў уніз на гр’эчышча, і.. наст­рой яго адразу змяніўся [6, с. 40];

Ільнішча н. поле (дзе рос лён). Лён возяць на сенажаць ці на ільнішча і рассцілаюць (Баравікі, Светл.); Ільнішча засеялі ў гэтым годзе бульбай (Запясочча, Жытк.) [1, с. 187]. З гэтым жа значэннем фіксуецца ў слоўніках варыянт ільнянішча: Ільнянішча ўсегда будзе чыстае (Бывалькі, Рэч.) [1, с. 187];

Кардапл’янішча н. Бульбянішча. Кардапл’янішча буду араць (Казярогі) [5, с. 152];

Пшанічнішча н. Поле, на якім расла пшаніца. На пшатчнішчы пасеялі кардоплі (Ручаёўка); Онь пшанічнішча, там збірайце каласкі (Чаплін) [5, с. 295]. З той самай семантыкай ужываецца і слова пшанічышча: Пшанічышчаета зжатае поле пасля пшаніцы (Первамайск) [5, с. 295];

‘Ярышча н. Зжатае поле пасля ярыцы. На ‘ярышчы паслалі лён (Первамайск) [5, с. 431].

У такіх лексемах яскравая словаўтваральная матывацыя словам, што называе расліну, якая вырошчаецца на гэтай частцы зямлі: гр’эчышча <- грэчка, ільншча <- лён, пшанічышча <- пшаніца. У якасці словаўтваральнага сродку выкарыстоўваецца суфікс -ішч-, пры гэтым некаторыя лексемы маюць яшчэ дадатковы інфікс -ян- (ільняншча, кардапл’янішча). У працэсе дэрывацыі вытворная аснова страціла фармант -ыц-. Такая страта назіраецца ў гаворках Гомельшчыны і ў іншых аднакарэнных утварэннях: ‘ярушка ж. Яравое жыта, ярыца. ‘Ярушкі пасеялі трохі сеголета, жыта атмякла, дак мо ‘ярушкауродіць (Вулкан) [5, с. 431].

У гаворках Гомельшчыны сустракаюцца назвы поля, матываваныя найменнем сельскагаспадарчай культурай, што на ім вырошчваецца, утвораныя па іншай словаўтваральнай мадэлі:

Аржонне н. Іржышча. Ляціць, як арол, ён ляціць на аржоннем [6, с. 16]. Вонкавае аблічча гэтага наймення сведчыць пра дастатковыя гістарычныя змены, што адбываліся ў працэсе яго ўтварэння. Відавочна паходжанне слова ад старажытнарускага ръжь (‘хлебная каласавая расліна Secale cereale, з сям’і злакаў’ [7, IV, с. 101]), ад якога спачатку ўзнік прыметнік ръжанъ. У выніку страты слабага рэдукаванага [ъ] перад цяжкім для вымаўлення спалучэннем санорнага і шумнага зычных ва ўсходнеславянскіх гаворках узнікалі прыстаўныя галосныя [і] або [а]. М.Фасмер адзначыў існаванне народных прыметнікавых варыянтаў аржаной, оржаной [8, III, с. 494]. У. Даль зафіксаваў аднакарэнныя словы з прыстаўным [а]: аржаткъ ‘расліна Plantago lanceolata’ [7, IV, с. 101]. Пасля ад прыметніка аржаной пры дапамозе старажытнарускага суфікса -j- утварыўся зборны назоўнік, гукавы склад якога перажыў асіміляцыю зычных да -j-, узнікненне падаўжэння зычных і змену месца націску.

Суфікс -j- удзельнічаў і ва ўтварэнні сінанімічнага вышэйназванаму наймення жніўё н. Іржышча. Ад камбайна, выкіроўваючы на дарогу, проста па жніўю ехала параконная бястарка, даверху насыпаная збожжам [6, с. 52]. Слова таксама мае старажытнае паходжанне. Утварылася яно ад старажытнарускага жниво ‘ніва, з якой нядаўна хлеб зняты’ [7, I, с. 528]. У слоўніку У.Даля знаходзім з гэтай самай семантыкай словы жн’ивье, жн’ище, жн’ивище [7, I, с. 528]. Збіральнік усходнеславянскіх гаворак зафіксаваў тутсама і найменне жн’ивникъ ‘зрэзаныя сцябліны, якія засталіся на карані’ [7, I, с. 528]. Фанетычна зменены, з беларускай агаласоўкай, варыянт захаваўся ў гаворках Гомельшчыны: жніўнік м. Іржышча. Жніўнік-сцёран (Первамайск). Жніўнік — зжатае жыта (Чаплін) [5, с. 116]. Адзначым, што ва ўказаных найменнях на працягу гістарычнага развіцця мовы адбылася і семантычныя транфармацыя: назіраецца метанімія — спачатку слова называла расліны, што ёсць на зямлі, пасля назва перайшла на гэтую зямлю. Усе ўзгаданыя лексемы ўзыходзяць да жати, жьну, якія, на дум­ку М.Фасмера, не трэба аддзяляць ва ўзнікненні і ўтварэнні ад гънати [8, I, с. 419].

Шэраг назваў ужываецца ў гаворках Гомельшчыны для абазначэння пустога поля, зямлі, якая “адпачывае” ці на якой ужо ўбралі ўраджай. Сярод гэтых лексем выдзяляюцца найменні поля, “якое адпачывае”:

За’ялавіна ж. папар. Сёлета я астаўлю адну палоску пад за’ялавіну (Пагоннае, Хойн.) [1, с. 175];

Пагул’яўшая дзеепрым. Зямля, якая была нейкі час пад парам. Хлеба палучылі сеголета поболей: земля пагул’яўшая, луччайураділа (Казярогі) [5, с. 230];

Прып’ар м. Папар. Прып’ар на зяб ілі на пар воруць: на зіму воруць — на зяб, а у Петроўку воруць на жыта — пад пар (Бывалькі) [5, с. 288];

Тал’ака ж. Поле пад папарам. Тал’ака — некалькі год пустуе поле, талакуе (Пярэдзелка) [1, с. 353].

Для зямлі, адкуль ураджай ужо сабралі, ужываецца назва сцёран м. Агульная назва зжатага поля. Скот ідзе на сцёран (Ручаёўка) Он сажалі пшэніцу, да целяты ходяць па сцёрану (Чаплін) [5, с. 348].

Асобныя назвы захоўваюцца ў гаворках Гомельшчыны для той зямлі, на якой нічога не расце, і яна лічыцца неўрадлівай або яшчэ не апрацавана і з’яўляецца цаліной:

Залеж м. аблога. На етай залежы нічога не вырасце (Бывалькі, Рэч.); У нас цяпер німа заліжу, усё пашуць (Ліцвінавічы, Чач.) [1, с. 161];

Калення зборн. цаліна. Лі Валосаўскага лесу тады было адно калення Дык мы тоя калення распахалі і пасеялі проса (Палессе, Чач.) [1, с. 197];

Некась ж. Сенажаць дрэннай якасці. Касіў некась сеголета (Пярэдзелка) [5, с. 216];

Пераполае Поле, якое ніколі не апрацоўвалася. У етым годзе і пераполае пойде у лад (Пярэдзелка) [5, с. 264];

Пусташ ж. Пустка, незасеянае поле. Трохі далі землі, а трохі де захвацілі на пусташы (Дзяражычы) [5, с. 293];

Пуст’ыня ж. Неўрадлівае поле. На пуст’ыні нічогенька не расце, хоць убіся (Ручаёўка) [5, с. 294].

З’яўленне гэтых лексічных адзінак таксама мае свае асаблівасці. Яскрава выяўляецца паходжанне слова пагул яўшая. Метафарызаваны дзеепрыметнік утварыўся ад дзеяслова па­гуляць. Выкарыстанню слова ў адносінах да зямлі, на якой часова нічога не вырошчваецца, паспрыяла сема ‘адпачываць’, якая захоўваецца ў семантычным напаўненні дзеяслова. Сучасны стан мовы дазваляе лёгка выявіць “роднасныя” сувязі і ў словах некась (ад не касіць, ‘там, дзе не трэба, не мэтазгодна касіць’), пусташ (ад пусты), пуст’ыня (тут адбыўся метафарычны перанос: пустыня ‘тып ландшафту ў абласцях з пастаянным сухім і спякотным кліматам, які перашкаджае развіццю расліннасці’ [9, с. 1080] ^ перанос па падабенству ^ ‘вялікая прастора, на якой нічога не расце’).

Для тлумачэння этымалогіі іншых назваў “пустой” зямлі неабходны дыяхранічны аналіз.

Адметны генезіс мае найменне за ялавіна. Утварылася яно ад старажытнарускага дзе­яслова за’яловлть ‘застацца ялавой’ [7, I, с. 670], ‘яловый скотъ ‘гаварыцца аб самках, без прыплоду [7, IV, с. 677]. Ад гэтага кораня бярэ пачатак беларускае ‘ялавічына ‘мяса каровы, што ўжываецца ў ежу, гавядзіна’. Адзначыў яго з гэтай семантыкай і У.Даль: ‘яловичина [7,

с. 677]. Далейшыя тлумачэнні лінгвіста “праліваюць святло” на нашу назву поля. У.Даль зафіксаваў ужыванне прыметніка ‘яловый у адносінах да дрэў і кустоў, а таксама да зямлі. З паметай зап. (заходняе, кажучы словамі самога даследчыка “отъ Бл>лой Руси, идущей поло­сою по ляшскимъ предлламъ, до столкновенія съ Малою Русью” [7, I, с. XXIX], гэта якраз сучасная тэрыторыя Беларусі, і асабліва Гомельшчыны) адзначае вучоны і слова ‘яловина ‘запушчаная, дрэнная зямля’ [7, IV, с. 677]. У гаворках Гомельшчыны, такім чынам, захавалася прыставачнае ўтварэнне старажытнага ўсходнеславянскага наймення.

Слова прып’ар неабходна разглядаць, дарэчы, разам з лексемай пап’ар (поп’аръ м. зап. паръ, паровое поле [7, III, с. 297]) як прэфіксальныя дэрываты ад старажытнарускага паръ. Пры дапамозе прыстаўкі ўзнікла і намінацыя пераполае. Відавочна паходжанне гэтага субстантываванага прыметніка ад прыметніка полый ‘пусты ўнутры’.

Указаныя словы з’яўляюцца агульнаўсходнеславянскай спадчынай у лексіцы гаворак Гомельшчыны. Частку з гэтых назваў узгадваў У.Даль, фіксуючы іх як сінонімы да слова паръ: «Паръ, парен’ина, паровое поле, перелогъ, тутемь, толока, залогъ, залежь» [7, III, с. 20].

Расійскі даследчык даў цікавыя тлумачэнні гэтых лексічных адзінак, што дапамагае высветліць паходжанне слоў. Так, для слова залеж вучоны выявіў словаўтваральную базу ў дзеяслове залегать: “Залежь ‘што залегла, заглохла, поле, пакінутае ў выніку спусташэння глебы’” [7, I, с. 597]. Адметна, што У. Даль заўважаў, што аруць залеж зноў праз 8-10 гадоў [7, I, с. 597].

Разгледзіў У.Даль і слова талака, вызначыўшы яго паходжанне ад старажытнарускага дзеяслова толоч’ити, тол’очити ‘таптаць, забіваць’, ‘утаптваць зямлю’, ‘выпускаць скот, даць яму вытаптаць поле’ [7, IV, с. 413]. На захаванне гаворкамі Гомельшчыны слова талака з глыбокай старажытнасці ўказвае наяўнасць тоесных лексем з падобнай семантыкай у роз­ных усходнеславянскіх гаворках (курскіх, пензенскіх, сімбірскіх) слоў толокъ і толока ‘пар, на якім скот пасецца, выган’ [7, IV, с. 413]. Адметна, што акцэнталагічны варыянт лексемы талак’а ўжываецца ў беларускіх гаворках таксама ў значэнні ‘збор насельніцтва для дапамогі аднаму гаспадару’. Такое выкарыстанне слова, па звестках У. Даля, назіраецца і ў іншых усходнеславянскіх гаворках [7, IV, с. 413].

Назва сцёран з’яўляецца фанетычна-марфалагічным варыянтам старажытнарускага стернь, стерн’я ж. ‘жніво, жніўе, зжатае поле’ [7, IV, c. 323]. Першапачаткова слова ўжывалася ў значэнні ‘рэшткі саломы на корані’ [7, IV, с. 323]. Пазней адбыліся такія самыя семантычныя змены, якія перажылі і сінанімічныя назвы жн’еўнік, жніўе. Слова стернь, ці стерн’я, верагодна, паходзіць ад стирати, ці стерети ‘ачышчаць, выціраць’ [7, IV, с. 324].

Цікавую гісторыю можна прасачыць і ў назвы цаліны калення. Хутчэй за ўсё вытокі слова ў старажытнарускім колльти або калльти ‘дубець, чарсцвець ад гарачыні, холаду, надвор’я, паміраць, здыхаць’ [7, II, с. 145]. Прыгадаем таксама колленье ‘паміранне, здыханне’ [7, II, с. 145]. Тады атрымліваецца, што калення ‘памерлая зямля, зямля, дзе нічога не расце’.

 Даль     выказаў меркаванне, што старажытнае колоти паходзіць ад фінскага kuoli ‘смерць’ [7, II, с. 145]. Але М.Фасмер аспрэчвае гэта і лічыць, што слова паходзіць ад колъ м ‘кароткі шост, жэрдка, завостраная з аднаго канца’ [7, II, с. 143]: колеть ‘рабіцца цвёрдым, як кол’ [8, II, с. 290]. Магчыма, назва, зафіксаваная ў гаворках Гомельшчыны, мае этымалагічную сувязь са старажытнарускім калити ‘моцна распальваць у агні’ [7, II, с. 78]. Між тым, старажытнарускія дзеясловы калити і калл>ти з’яўляюцца роднаснымі, на што ўказвае размяшчэнне іх у адным слоўнікавым артыкуле [7, II, с. 78-79].

У гаворках Гомельшчыны адзначаюцца і найменні, што абазначаюць пэўны невялікі ўчастак зямлі, надзел ці паласу:

Аторак м. Палоска, якая застаецца ад загона пры ворыве. На аторку пасеелі гарбузы (Ручаёўка) [5, с. 39];

Балац’янка ж. Невялікі ўчастак сенакосу. Две балац’янкі вукасіў і прывёз (Дзяражычы) [5, с. 44];

Баразна — абгонка ж. Баразна абагнаная. Бульбоўнік — чэзлы, чорны, заглушаны высокім бадыллем пустазелля, і каб не было баразн’ы-абгонкі, адгадаць было б цяжка, што на гэтым полірасце [6, с. 19];

Гоні мн. Кавалак поля. Падажджы, я етые гоні ўзару (Казярогі) [5, с. 88];

Заварат м. заварот. От калі разварочваецца араты с плугом у канцы загона — ета заварат (Бабовічы, Гом.) [1, с. 150]. У іншых раёнах гэта месца завецца заварацце: даедзь да заварацця і стой, покуль мы бульбу пакідаем (Неглюбка, Ветк.) [1, с. 150]. Неабходна адзначыць і той факт, што ўказаная лексема ў асобных раёнах Гомельшчыны ўжываецца з трохі адрознай семантыкай. Так, на Лоеўшчыне заварат (м.) або завараць (ж.) — 1. Градкі бульбы ў канцы нівы, размешчаныя ўпоперак. На заварату кортоплі параслі дабрэнные (Ручаёўка); 2. Паварот (ракі). Куміна вада — абратнае цячэнне, заварат вады (Дзяражычы) [5, с. 120];

Загонка ж. Загон (паласа, участак ворнай зямлі, поля). У мінулым годзе Юрка ўпершыню самастойна сеў за штурвал камбайна, прагнаў першую загонку і адчуў усю сілу цудоўнай жняі [6, с. 55];

Пагон м. Палоска зямлі. Паставілі хаткі — на погонах тых. Погоны етые к саснеку былі (Дзяражычы) [5, с. 229];

Складочак м. Невялікая паласа. Картоплі склодочак астаўся (Ручаёўка) [5, с. 327].

Паходжанне лексем гэтай семантычнай групы даволі празрыстае. Так, найменне ба­разна. — абгонка ўтварылася ад словазлучэння, што тлумачыць яго семантычны змест: абаг­наная баразна. Заварат з’яўляецца акцэнталагічным варыянтам слова заварот. Пры ўзнікненні наймення адбылася метанімія: перанос назвы дзеяння на месца гэтага дзеяння. Намінацыі гоні, загонка, пагон узыходзяць да старажытнарускага гони м. мн. ‘вузкая і доўгая паласа зямлі’ [7, I, с. 374], тоеснага з гоны м. мн. ‘адлегласць, якую можна праехаць у адну вупраж’, ‘адлегласць, якую конь з сахой праходзіць у адзін подых’, ‘даўжыня ворнай паласы’ [7, I, с. 374-375] і з гон дыялектнае, “адлегласць, якую араты праходзіць, не паварочваючы плуга” [8, I, с. 436]. Абодва найменні паходзяць ад дзеясловаў гоняти ‘прымушаць да бегу’, ‘прыспешваць’, ‘выжываць’, ‘спяшацца ехаць’ [7, I, с. 374] або гънати [8, I, с. 436]. Прыгадаем, што ад гэтага ж слова, як сведчаць даследчыкі, бяруць вытокі і назвы жніўё, жніво. Та­кая сувязь падкрэслівае старажытнасць найменняў земляробчай лексікі.

Слова балац’янка можна ўзвесці да старажытнага болото ‘нізкае месца, якое пастаянна заліваецца крыніцамі, таму ўтвараецца асаблівая расліннасць і кіслая глеба’ [7, I, с. 110], а складочак — да складывати ‘сабіраць у адно’, ‘убіраць’ [7, IV, с. 197]. Да агульнаўсходнеславянскай спадчыны прыводзіць і назва аторак, ад старажытнарускага отора ‘хлебны абой, ад малацьбы, мелкая салома’, якое ўтварылася ад дзеяслова отор’яти ‘абмалоць’ [7, II, с. 743].

Асобную групу назваў зямельных кавалкаў складаюць найменні невялікіх асабістых надзелаў, часцей прысядзібных:

Агародзіна ж. Агарод, участак зямлі. Пасажу й арэх у агародзіне (Ручаёўка) [5, с. 18];

Гарод м. Агарод. І гной нада, і вада нада на город (Крупейкі) [5, с. 82];

Гародчык м. 1. Агародчык. Ну, што у том городчыку расце (Пярэдзелка); 2. Кветнік. Півоня зацвіла у городчыку (Дзяражычы) [5, с. 82]; Мы жылі без радзімы, без свае зямлі і мовы, і я ведаю, якая гэта шчымлівая, пякучая і беспрасветная туга па родным гародчыку, па красках на поплаве… Чаромха расцвіла ў гародчыках і садках, стаяла ў паліраваных гладышках ледзь не пакожным акне [6, с. 37];

Дачка ж. Надзел, норма (пры ўборцы бульбы). Расставілі дачкі. Распахуюць конём, а тады дачкі даюць (Пярэдзелка) [5, с. 99];

Двар’эц м. Двор. Двар’эц у мяне добры (Бывалькі). Еты год нікуда не вуйшла, апрочу сваём дварцэ сяду, песеджу (Дзяражычы) [5, с. 99];

Загароддзе н. Зборн. Месца за агародамі. Ён адзін будзе ісці па загароддзі, паўз сасняк фермы і праз алешнік ля раўчака [6, с. 54];

План м. Сядзіба, план. Увесь план у дварэ, а у нас план у полі (Дзяражычы) [5, с. 267];

Прыпланак м. Дадатак да прысядзібнага ўчастка, які размешчан воддаль. Пойдам на прыпланак, там кортошкауся зарасла (Пярэдзелка) [5, с. 288];

Усадзьба ж. 1. Сядзіба. У нас во ета хата, хлевы, город называецца усадьба (Бывалькі); 2. Прысядзібны ўчастак. На ўсадьбі неважне кардоплі (Дзяражычы) памянш. Усадзебка. Усадзебку ім далі, дауродела той год (Дзяражычы) [5, с. 380].

Найменні гэтай групы агародзіна, гарод, гародчык, загароддзе суадносяцца са словам огородъ ‘асобнае і абгароджанае месца, апрацаванае пад пасеў ці пасадку садавіны’ [7, II, с. 647] і ўзыходзяць да старажытнарускага город’ити ‘абнасіць заборам, будаваць’ [7, I, с. 380]. Назва дачка з’яўляецца суфіксальным утварэннем ад даць, а двар’эц — ад двор. Найменні план і прыпланак паходзяць ад дзеяслова планаваць (планировати) ‘раўняць, выраўноўваць’ [7, III, с. 120]. I канешне, не выклікае сумненняў генетычная сувязь назвы усадзьба са словам усаживати ‘запрасіць, прымусіць сесці, пасадзіць’ [7, IV, с. 510].

Разгледжаныя лексічныя адзінкі сведчаць аб значнай колькасці найменняў поля і зя­мельных надзелаў у гаворках Гомельшчыны і іх дастатковай семантычнай разгалінаванасці, што вынікае са старажытнасці гэтых лексем і прадуктыўнасці іх выкарыстання ў шматвяковай штодзённай працы беларускага селяніна.

Большасць з прааналізаваных лексем генетычна звязана з дзеясловамі, што называюць дзеянне, якія праводзілі на гэтай зямлі (агарод, гоні, завараць, залеж, пагон, талака). Хаця для ўстанаўлення генезісу асобных з іх неабходна спецыяльнае гісторыка-этымалагічнае даследаванне (аторак, гоні, залеж, заялавіна, талака).

Частка ўказаных назваў утварылася ад назваў сельскагаспадарчых культур, якія вырошчваліся на гэтых зямельных участках (грэчышча, ільнішча, пшанічнішча). Некаторыя з такіх найменняў існуюць у некалькіх варыянтах (ільнішча — ільнянішча, пшанічнішча — пшанічышча). Назіраюцца таксама і семантычныя адрозненні ў асобных лексемах (заварат), што ўказвае на рэальнае жыццё і існаванне ў маўленні гэтых слоў і развіццё ў іх новых значэнняў.

Асобныя словы з даследаванага лексіка-тэматычнага аб’яднання яскрава матывуюцца ўласцівасцямі рэалій, што яны называюць (пагуляўшая, пусташ, пустыня). Асобныя з намінацый перажылі метафарызацыю і набылі другасную матывацыю, увайшоўшы ў сельскагаспадарчую лексіку (дачка, план, пустыня). Для высвятлення крыніц прычын узнікнення і па­ходжання іншых найменняў зямельных участкаў патрэбны гістарычна-параўнальны аналіз (гоні, два, заялавіна, калення, прыпар, складочак).

Гісторыка-этымалагічнае даследаванне найменняў поля і зямельных участкаў гаворак Гомельшчыны паказала старажытнасць адзінак указанай лексіка-семантычнай групы. Большасць з іх з’яўляецца ў гаворках Гомельшчыны агульнаўсходнеславянскай спадчынай або інавацыямі перыяду самастойнага існавання беларускай мовы, утворанымі па прадуктыўных словаўтваральных мадэлях ад старажытнарускіх каранёў.

Літаратура

  1. Матэрыялы для дыялектнага слоўніка Гомельшчыны / склад. B.I. Мядзведзева, Л.В. Цэхановіч, В.А. Горленка, Д. А. Лявончанка, У.В. Анічэнка, А.П. Бадалей // Беларуская мова і мовазнаўства. Міжвузаўскі зборнік. — Выпуск 4. — 1976. — С. 134-272.
  2. Станкевіч, А.А. Назвы адзення, абутку і галаўных убораў у гаворках Гомельшчыны: этналінгвісгычны аналіз / А.А.Станкевіч, А.М.Воінава. — Гомель: УА “ГДУ імя Ф.Скарыны”, 2004. — 213 с.
  3. Тураўскі слоўнік: у 5 т. / склад. А.А.Крывіцкі, Г.А.Цыхун, ГЯ. Яшкін. — Мн.: Навука і тэхніка, 1982-1987. Т.1. — А — Г, 1982. — 255 с. Т.2. — Д — К, 1982. — 271 с. Т.3. — Л — О, 1984. — 311 с. Т.4. — П — Р, 1985. — 360 с. Т.5. — С — Я, 1987. — 423 с.
  4. Фальклорны слоўнік Гомельшчыны / У.А.Анічэнка [і др.]; навуковы рэдактар А.А. Станкевіч. — Гомель: УА “ГДУ імя Ф.Скарыны”, 2003. — 346 с.
  5. Янкова, Т.С. Дыялектны слоўнік Лоеўшчыны / Т.С. Янкова. — Мн.: Навука і тэхніка, 1982. — 432 с.
  6. Народная лексіка Гомельшчыны ў фальклоры і мастацкай літаратуры: слоўнік / пад рэд. У.В.Анічэнкі. — Мн: Выд-ва БДУ, 1983.
  7. Даль, Владимир. Толковый словарь живого великорусского языка: в 4 т. / Владимир Даль. — М.: Русский язык, 1978-1980. Т. 1. — А — З, 1978. — 779 с. Т. 2. — И — О, 1979. — 779 с. Т. 3. — П, 1980. — 555 с. Т. 4. — Р — Y, 1980. — 683 с.
  8. Фасмер, М. Этимологический словарь русского языка: в 4 т. / М.Фасмер. — М.: Прогресс, 1986-1987. Т. 1. — А — Д, 1986. — 576 с. Т. 2. — Е — Муж, 1986. — 671. Т. 3. — Муза — Сят, 1987. — 831 с. Т. 4. — Т — Ящур, 1987. — 862 с.
  9. Советский энциклопедический словарь / гл. ред. А.М.Прохоров. — 3-е изд. — М.: Сов. энциклопедия, 1985. — с 1600 с., ил.

Аўтар: К.Л. Хазанава
Крыніца: Известия Гомельского государственного университета имени Ф. Скорины. – 2010. –  № 4 (61). – С.136-141.