Няяўная прычына, або Як цяжарная з двума дзецьмі з Сібіры ў Гомель цягніком ехала

0
801
цягнік на Гомель і гарадская легенда

Пагуляем у дэтэктываў. Абыдземся, праўда, без злачынства, але сядзем у цягнік, роўна, як героі рамана Агаты Крысці “Забойства ва «Ўсходнім экспрэсе»”. Зойдзем ці, хутчэй, праціснемся ў вагон на вакзале Чэлябінска пачатку ХХ ст. Разгледзімся і зразумеем, што цягнік хоць і не з рамана знакамітай брытанскай пісьменніцы, але бітком набіты пасажырамі. У Крысці незвычайна вялікая для абранага паводле сюжэта сезона колькасць пасажыраў “Усходняга экспрэсу” пад канец тлумачыцца тым, што было шмат ахвочых зрабіць смерць аднаму канкрэтнаму латругу, які, нічога не падазраючы, вырашыў ехаць гэтым слынным цягніком. Напоўненасць “нашага” цягніка патлумачыць адразу не атрымліваецца – ці мала куды і з якой нагоды гэты люд вырашыў паехаць па чыгунцы!

Зусім выпадкова мы падслухваем размову нейкага спадара з распаўнелай жанчынай – маці двух грудных дзетак. Выяўляецца, што едзе яна са сваімі дзецьмі не абы-куды, а ў Гомель. Далейшыя нашы назіранні і падслухванні (толькі б яна не зразумела, што мы звярнулі на яе ўвагу!) паказваюць, што з паўнатою мы зблыталі цяжарнасць і што едзе жанчына ўжо больш за тыдзень ажно з самой Сібіры! Задавальненне ад такога падарожжа, мякка кажучы, сумнеўнае. Яна ўся “измучилась, знаете”. Але трывае. Трываюць і яе вымушаныя спадарожнікі. Як ні круці, а тая яшчэ паездачка!

Сусед па купэ пазней пакіне колькі радкоў, успамінаючы доўгія часіны супольнага падарожжа: “Каким мученьем это соседство было в течение трех дней – и сказать невозможно. Одно дитя болело животиком и успело обратить купе в неопрятную детскую. Мученица-мать ежеминутно брала тряпки и старалась скрыть следы беспорядка. Другое дитя кашляло и ревело, и ему аккомпанировали какие-то детские голоса из соседних купе. Ночью в вагоне можно было задохнуться…”.

Мы самі ўсё гэта бачым, чуем, нюхаем (о, божачкі!) і не можам, як той спадар, скеміць, што ж прымусіла цяжарную выправіцца ў няблізкую дарогу разам з хворымі дзецьмі. На ягонае пытанне яна ўдакладняе, што дзеці захварэлі ўжо ў дарозе. А да Гомеля яшчэ ехаць і ехаць. Што ж за пільная патрэба штурхае гэтую бядачку ў карак і змушае цягнуцца праз палову імперыі ў горад над Сожам, які сам па сабе ні зямлёю абяцанай, ні нават курортам не выглядае? Ехала б яна ў Кіславодск ці кудысь у Крым, было б больш зразумела. А то ж у Гомель – горад, які ў імперыі лічыўся глухменню! Такі погляд на яго адлюстраваўся ў розных варыяцыях з’едлівай показкі: “Если князь Голицын едет на воды в Баден-Баден, то Цыперович – не дальше, к сожалению, Гомель-Гомеля”.

Марна чакаем, калі спадарожнік жанчыны вымавіць нешта падобнае. Здаецца, ён не толькі знаёмы з показкай, але і з самім Гомелем, каб шчыра не разумець, навошта туды пнуцца з Сібіры ды яшчэ і пры такіх абставінах. Нам бы і хацелася яго разгаварыць, але наша дэтэктыўнае агенцтва не мае права на падобнае бесцырымоннае ўмяшанне. Таму звяртаемся да матэрыялаў дасье з фактамі, датычнымі санітарнага стану Гомеля ў канцы ХІХ – пачатку ХХ ст.

Дапісчык пецярбургскай польскамоўнай газеты “Kraj” у жніўні 1884 г. адзначаў, што ў Гомелі з небрукаваных вуліц “у часы сухмені невыцерпны пыл точыцца ў вочы, а ў часы дажджу там гніе і напаўняе паветра непрыемным смуродам разнастайнае смецце”. На вуліцах жа з брукам “у выбоіны трапляюць розныя адкіды і гніюць там доўгі час, забруджваючы паветра”, а “ў каналах паабапал вуліц заўсёды стаіць вада, змяшаная з усялякімі нечыстотамі з усяго горада”. А да ўсяго “за горад у поле вывозяць рознага кшталту падлу, адкуль далёка разыходзяцца смуродныя міязмы, а сабакі атрымліваюць з таго спажыву не толькі за горадам, але, маючы прыроднае дбанне пра дзень заўтрашні, прыносяць кавалкі падліны [у горад] і закопваюць у зямлю”.

У дысертацыі на ступень доктара медыцыны навукоўца, які разглядаў праблему эпідэміі халеры 1892-1895 гг. у еўрапейскай частцы Расійскай імперыі (публікацыя 1899 г.), знаходзім такую характарыстыку горада над Сожам: “Город Гомель хотя и стоит на возвышенности, но в санитарном отношении он – ниже всякой критики. Улицы и площади, за немногими исключениями, не замощены, содержатся крайне грязно. Ретирады и помойные ямы встречаются в виде исключения. Нечистоты в версте от города сплавляются в рек. Вода речная – загрязненная”.

“Мы шли по узкому деревянному тротуару. Местами он состоял не больше как из двух досок, и мы могли двигаться вперед только гуськом. Кругом нас была кромешная тьма и невылазная грязь. Кажется, стоило оступиться, чтобы увязнуть по колено, без всякой надежды выбраться обратно”, – занатаваў у сваіх публіцыстычных “Гомельских силуэтах” (1904 г.) пісьменнік Уладзімір Тан (Багараз).

У кнізе Ф.Жудро, І.Сербава і Дз.Даўгялы “Город Гомель” (1911 г.) таксама знайшлося месца падобным сведчанням: “Соборная базарная площадь не вымощена, между тем, на ней три раза в неделю бывает большой торг… Поэтому вся площадь бывает запружена возами, лошадьми и народом. В сухую погоду вся эта масса подымает ужасную пыль, а в сырую – месит по колено липкую грязь”. Апісанне ж раёна Гарэлага балота і стаўлення гараджан да яго, напэўна, можна лічыць класічнай замалёўкай жыцця тагачаснага Гомеля: “Место порядочно распланировано и густо застроено хорошими домами. Но на улицах невылазная грязь, на некоторых из них целое лето стоят лужи гнилой воды. Тут же, почти в центре города, обширное “Горелое болото” густо поросло кустарником, осокой, тростником. В нем купаются свиньи, утки, гуси, бабы полощут белье, ребята ловят черепах! Обыватели так уже сроднились со своим болотом, так привыкли к пению лягушек, что если бы “Горелое болото” высохло, они непременно пожалели бы его”.

Цяжка ўявіць, што цяжарная выбралася ў Гомель дзеля ўсіх гэтых безумоўна каларытных, але ўсё ж сумнеўных вабнот. Не верыцца, што ёй хочацца паспытаць гомельскага пылу, прайсціся па вузкіх дошчачках над топкай граззю ці папаласкаць анучы ў Гарэлым балоце. Разам з тым мы не можам даць веры, што мэтай яе вандроўкі сталі парк і палац. Непадобна яе паездка і на паломніцтва – няма ў Гомелі святыняў, якія б так цягнулі да сябе верніка за тысячу вёрст.

А ці не спадчына якая ёй раптам перапала? Можа, памёр які-небудзь сваяк і адпісаў ёй добрую капейчыну ці нават нерухомасць? Гэтым сапраўды можна патлумачыць тое, чаму жанчына трывае ўсе выпрабаванні дарогі. Але чакайце. Здаецца, сусед па купэ наважыўся пацікавіцца ў яе пра мэту паездкі. Што ж яна яму адкажа? Прыслухаемся, панове. Можа, наша версія выявіцца слушнай.

“Видите, – кажа яна, – мы имеем бесплатные служебные билеты по всем казенным дорогам. Муж и говорит мне: отправляйся гостить к родственникам в Гомель, а то билеты пропадут”.

Авохці! Вось вам і разгадка, спадары дэтэктывы! І гэтая жанчына з дзецьмі, і цэлы натоўп іншых пасажыраў едуць цягніком, маючы на руках бясплатныя квіткі. Едуць без паважнай мэты на пабыўку да сваякоў ці знаёмых. “Казна щедро раздает билеты и отправляет по железным дорогам, приносящим многомиллионные дефициты, целые армии бесплатных пассажиров с грудными младенцами. Эти армии казенных путешественников старательно объезжают частные дороги и едут длинными окольными путями по казенным линиям”, – зафіксуе праз нейкі час сваё адкрыццё міжвольны спадарожнік сібірскай жанчыны, што так імкнулася ў Гомель. Ён, дарэчы, называе сябе Путником, хаця завуць яго Мікалай Мікалаевіч Лендэр. Ён журналіст, белетрыст, этнограф і – не паверыце! – падарожнік. Яго ўражанні ад аматараў бясплатных падарожжаў чыгункай апублікуюць у 1909 г. на старонках “Исторического вестника”. Апублікуюць без усялякага дэтэктыўнага налёту і, на жаль, без хоць якіх разважанняў пра Гомель.

Сяргей Балахонаў