Чорт і ведзьма ў міфалагічнай традыцыі Гомельшчыны

0
229
Чорт і ведзьма

Міфалагічныя ўяўленні старажытных славян — надзвычай устойлівы, «жывучы» пласт культурнага развіцця, у якім адметнае месца належыць з’явам ніжэйшага міфалагічнага ўзроўню. Вывучэнне пытання лакалізацыі звестак пра персанажы ніжэйшай міфалогіі на тэрыторыі Беларусі, у прыватнасці Палесся, — задача адказная, але вырашальная. За апошнія пяць гадоў фальклорным архівам кафедры беларускай літаратуры назапашаны шматлікі фактычны матэрыял, запісаны ў розных рэгіёнах Гомельскага і Брэсцкага Палесся. Найбольш пашыранымі на Гомелыпчыне з’яўляюцца міфалагічныя ўяўленні пра чорта і ведзьму. Чорт з’яўляецца злосным духам. Яго дахрысціянскае паходжанне не замацавалася ў народных традыцыях; «…хрысціянскія ўяўленні пра д’ябла паўплывалі на яго пазнейшы воблік: у фальклоры і народных карцінках чэрці- антрапаморфныя істоты, пакрытыя чорнай шэрсцю, з рагамі, хвастамі і капытамі» [1, 391].

Чорт у розных лакальных традыцыях Гомельшчыны мае адметны знешні воблік. Напрыклад, жыхары в. Ягаднае Веткаўскага раёна ўяўляюць яго з «рагамі і хвастом», у народным усведамленні вяскоўцаў Жлобіншчыны, «он такой шэрэнькій, а рукі его, ці капыты, эта, як хто гавора, заўсёды гразныя, рожкі ў яго ёсць, маленькія такія, каля вушак, і хвост, доўгі такі, як вяроўка, і на канцы яго мяцёлка, каб гразь раскідваць, а глаза ў него малыя такія і злыя-злыя» (в. Чырвоны Бераг Жлобінскага раёна).

Паводле звестак, атрыманых ад інфарматараў з в. Арол Лоеўскага раёна, чорт — «чорны, як смоль, ростам такі мо дзе з метра паўтара. Хвост у яго доўгі з мяцёлкай, ён етай мяцёлкай сляды свае замятае. Рогі, як у казла. Ды і сам ён на морду казла напамінае. Зато вочы страшныя, жоўтыя такія, лупатыя. Ногі ў яго — капыты, а рукі — нашыя напамінаюць, толькі ўсе валасамі аброслыя, і кіпці, як то ў сабакі, толькі чорныя» (Запісана ад Святочнай Ганны Фёдараўны, 1931 г.н.). Паводле ўяўленняў мясцовых жыхароў в. Рагінь Буда-Кашалёўскага раёна, чорт — «такая істота, якая робіць усім гора, ён страшэнны, чорны, з капытамі, рагамі і хвастом» (Запісана ад Вераб’ёвай Паліны Раманаўны, 1928 г.н.), в. Хутар Светлагорскага раёна — «у чорта длінная барада і рогі іе на кашлатай галаве, а ззадзі — хвост, як пуга»; в. Сямёнаўка Рэчыцкага раёна — «чорненькі столб і два вочкі»; в. Бабічы Рэчыцкага раёна — «гэта д ’ябал, які падобны на чалавека, але на галаве ў яго растуць рогі, а замест рук і ног — капыты»; в. Бялёў Жыткавіцкага раёна — «чорт падобны на чалавека. Усё цела яго накрыта шэрсцю. Ён мае хвост, рогі, казліныя ногі, кіпцюры». Як пацвердзілі інфарматары гэтай вёскі, чорт мог мець і антрапаморфны, і зааморфны выгляд: «чорт вельмі часта з’яўляецца ў вобразе старца або маладога хлопца, але і таксама можа быць і жывёлай, і птушкай» (в. Бялёў Жыткавіцкага раёна), «чорт можа ператварацца ў чалавека і розных жывёл» (в. Бабоўка Жлобінскага раёна). У вёсцы Карма Добрушскага раёна чорт у сваім абліччы спалучае і зааморфныя, і антрапаморфныя рысы: «Сам чорт быў як козлік, а ліцо напамінала чалавека» (Запісана ад Шуставай Марыі Трафімаўны, 1927 г.н.). Часцей за ўсё зааморфны выгляд чорта асацыіраваўся з «казлом» (в. Васільеўка Добрушскага раёна), «сабакаю», «авечкаю» (в. Ляхавічы Жыткавіцкага раёна), «ён мог з’явіцца чорным сабакам, казлом» (г. Добруш), чорт мог з’явіцца і ў выглядзе чорнага ката (в.Карма Добрушскі раён). Некаторыя інфарматары прыгадвалі, што ў чорта мог быць ператвораны і анёл, які «правініўся перад Богам» (г. Гомель). У іншых мясцовых традыцыях Добрушчыны і Жлобіншчыны чорт ў народным паэтычным асэнсаванні падаваўся персанажам, які з’ядноўваў у адной іпастасі асаблівасці розных істот: «чорт — састаўное ад людзей, свінняў, капытных жывёл» (г. Добруш), «чорт з свінячым носам, бычымі вушамі, каровячымі рагамі, чалавечымі рукамі, конскімі нагамі і ўвесь пакрыты чорнай шэрсцю» (в. Сівінка Веткаўскага раёна).

Паводле іншых народных крыніц, чорт як міфалагічны персанаж мог «мець знешнасць маладога хлопца, дзеда, старца, але ніколі не прымае жаночай знешнасці» (п. Балынавік Гомельскага раёна); «чорт з хвастом, рагамі, а хто ён такі, ніхто не ведае» (г. Гомель); «на галаве ў чорта рогі, казліная барада, двухкапытныя ці аднакапытныя ногі, каровій хвост, на руках длінныя когці, цела накрыта шэрсцю» (г. Добруш); «чорта ад людзей адлічае хвост, паганыя рогі, яшчэ яго валасы па ўсім целе» (в. Лядцы Гомельскага раёна); «абычна чэрці чорнага цвета» (в. Грушаўка Добрушскага раёна); «чорт мог з’явіцца сабакаю, авечкай» (в. Ляхавічы Жыткавіцкага раёна); «чорт можа з ’явіцца ў абліччы жывотнага, у абліччы старога чалавека, што грошы просіць; у абліччы знаёмага, аднак з нядобрым намерам» (в. Матнявічы Чачэрскага раёна); «адна казала, што ноччы яна ўстала ад таго, што ў яе на грудзях сядзеў чорны кот і як бы душыў яе» (в. Карма Добрушскага раёна); «чорт мог прыйсці ў любым выглядзе, ён прэўрашчаўся і ў чалавека, і ў сабаку» (в. Дзімамеркі Лоеўскага раёна); «мог з’явіцца чорным сабакам, казлом» (г. Добруш); «ён быў пахожы на чалавека, але ж увесь чарненны і з рагамі, чорт пераўтвараўся у сабаку і пугаў людзей» (в. Карма Добрушскага раёна).

Адносна месцазнаходжання чорта ў народзе гавораць: «водзіцца чорт у балоце» (в. Хутар Светлагорскага раёна), «чорт можа пасяліцца ў хаце» (в.Целяшы Гомельскага раёна), «у пеклі хто там, дак ето ж іх (чарцей) работа» (в. Рудакова Хойніцкага раёна), «чэрці жывуць у балоце, у пекле» (в. Бялёў Жыткавіцкага раёна). Іншы раз месцам яго знаходжання з’яўляецца дрэва: «любяць чэрці сядзець на дзераве і пужаць людзей» (в. Фамінка Чачэрскага раёна).

Функцыянальнасць чорта мае, як правіла, адмоўную скіраванасць. З гэтай істотай звязваюць зло, бяду, хваробы: «Нельга памінаць чорта, бо гэта прыводзіць да бяды. Можа захварэцъ дзіця» (в. Целяшы Гомельскага раёна), «чорт можа абы-што ў комін накідаць, ва двары напакасціць» (в.Хутар Светлагорскага раёна), «людзям ані шкодзілі, маглі ў багну зацягнуць» (в. Капаткевічы Петрыкаўскага раёна), «неадступна сочыць за чалавекам і імкнецца напакасціць, увясці ў грэх» (в. Бялёў Жыткавіцкага раёна), «я знаю, што тыя людзі, што на сябе рукі хацелі накласці, то ён ўсё роўна давядзе да смерці» (в. Батвінава Чачэрскага раёна), «падказвае п ’яніцам, гдзе бутэлька» (в. Бальшавік Гомельскага раёна), «можа паяўляцца на зямлі, каб спакусіць людзей» (в. Бабоўка Жлобінскага раёна) і інш.

У асобных гомельскіх павер’ях чорт асэнсоўваецца як істота, якая служыць самому д’яблу: «чорт дапамагае д’яблу рабіць шкоду людзям» (в.Фамінка Чачэрскага раёна). Напрыклад, у адной з былічак распавядаецца пра тое, як чорт душыў людзей: «У адной жэншчыны расла ля дому груша. А жэншчына та, гаварылі, умела трошку варажыць — калдунъя, значыцъ, була. І вот ішлі раз хлопец з дзеўкай міма той грушы, і раз — нехта напрыгнуў на хлопца і стаў яго душыць» (в. Фамінка Чачэрскага раёна). Спрэчкі і сваркі ў хаце ў некаторых мясцовасцях таксама звязваюць з функцыянальнасцю чорта, які мог «праз комін апынуцца ў хаце і зрабіць многа зла» (в. Сталпішча Буда-Кашалёўскага раёна).

У розных лакальных традыцыях Гомельшчыны былі запісаны таксама і наступныя звесткі пра шкодныя дзеянні чорта: то ён заманьвае чалавека ў балота (в. Ванюжычы Петрыкаўскага раёна), то імкнецца згубіць душу, «зрабіць чалавеку шкоду» (п. Бальшавік Гомельскага раёна), то з’яўляецца прычынай разладу ў сям’і («муж з жонкай жылі харашо, а сталі ругацца. А чорт пад сталом сядзеў і хвастом круціў. Дык чорт падпекваў хазяіна» (в.Балотня Рагачоўскага раёна), то жартує, «любіць збіваць путнікаў з дарогі, збрасывацъ калёса з восей у час язды, заводзіць п’яных у балота ці ў прорубі» (г. Добруш).

Адзначым, што беларускі міфалагічны персанаж «чорт» выяўляе свой негатыўны пачатак у залежнасці ад маральна-этычных паводзін чалавека: «Як толькі нешта дзелае чалавек дрэннае, то зараз і цапляецца за яго душу і ўжо да самай смерці» (в. Пракісель Рэчыцкага раёна), «хто дзелае калдаўство чалавеку, той аддае сваю душу чорту» (г.п. Акцябрскі). Доказам таго, што чорт — не такая ўжо і страшная істота, сведчыць выказванне жыхаркі в. Карма Добрушскага раёна: «Я вераю, што яны (чэрці) шкоду робяць: свараць з суседзямі, могуць украсці штосьці. Але ён не такі страшны, як ведзьма» (Запісана ад Сакаловай Алены Ізотаўны, 1917 г.н.).

Большасць беларускіх матэрыялаў пацвярджае, што толькі калі справакаваць чорта, то ён можа зрабіць штосьці дрэннае: «Калі чорту што- нібудзь здзелаеш плахое, дык можа і хату спаліць. Раней жыў у аднаго чалавека чорцік, а хазяін узяў і пабіў яго, дык чорцік таму чалавеку гумно спаліў» (в. Карма Добрушскага раёна).

У сістэме народных міфалагічных вераванняў важнае месца займаюць магічныя прыёмы засцярогі ад нячыстай сілы, у прыватнасці, ад чарцей. Як сведчыць фактычны матэрыял, вядомы розныя версіі іх, спецыфіка якіх абумоўлена канкрэтнай мясцовасцю. Напрыклад, калі «бачыш чорта, трэба абязацелъна хрысціцца — баяцца яны, калі ўбачаць крэсцік ці калі хрысцяцца» (в. Ванюжычы Петрыкаўскага раёна); «у празднікі нельга чорта памінаць»(в. Балотня Рагачоўскага раёна); «чэрці не паміраюць, а іх можа забіць толькі гром, грома яны баяцца» (г. Добруш); «баяцца ж чэрці яшчэ і петушынага крыку на світанні, царквы вельмі баяцца, папоў і больш усяко крыжоў» (в. Лядцы Гомельскага раёна); калі нейкае месца было праклята, трэба пабудаваць тэрмінова царкву, бо «нечысць усякая і чэрці баяцца святога духа» (в. Грушаўка Добрушскага раёна); «калі едзеш на жалезных калёсах, смела едзь у лес» (в. Ляхавічы Жыткавіцкага раёна); «чорт баіцца праклёнаў, калі чалавек моліцца, то чорт уцякае» (в. Матнявічы Чачэрскага раёна); «чорт баіцца краста» (в. Дзімамеркі Лоеўскага раёна) і інш.

Самыя разнастайныя спосабы засцярогі ад чорта знайшлі адлюстраванне і ў іншых мясцовых міфалагічных традыцыях Гомелынчыны. Напрыклад, у в. Кавалёў Рог Чачэрскага раёна лічылі, што трэба «кайстру ад лёна, калі яго мнуцъ, пасыпаць перад уваходам ва двор, у хлеў, усюды, дзе ёсць парог, ілі крапіву-жгунку» (Запісана ад Кудзінавай Ганны Іванаўны, 1931 г.н.), «чорт баіцца часнаку» (в. Баец Калінкавіцкага раёна), «чорт ладану баіцца і малітвы» (г.п. Акцябрскі), «ладана і жалеза чорт баіцца» (в. Ляхавічы Жыткавіцкага раёна), «чорт баіцца краста» (в. Дзімамеркі Лоеўскага раёна). Каб вызваліцца ад шкоднага ўздзеяння чорта, ажыццяўлялі рытуал асвячэння небяспечнага, па народных уяўленнях, месца: «А на другі дзень прывялі да тае грушы папа і асвяцілі тое месца. Калі свяцілі, то нехта вельмі сільна плакаў і пішчаў. Пасля ўжо ніхто на людзей з тое грушы не кідаўся. Груша ж расце і па сённяшні дзень, толькі на ёй зусім не бывае груш, і цвіце яна вельмі мала» (в. Фамінка Чачэрскага раёна).

Ведзьма — «адзін з асноўных персанажаў дэманалогіі ўсходніх і заходніх славян, які спалучае ў сабе рысы рэальнай жанчыны і дэмана» [1, 70]. Міфалагічны персанаж «ведзьма» з’яўляецца ўстойлівым у розных дыялектных павер’ях. «Ён ідэнтыфікуецца на аснове такіх галоўных прыкмет, як рэальная жанчына, якая мае стасункі з нячыстай сілай, валодае звышнатуральнымі ўласцівасцямі і выкарыстоўвае іх у шкодных у адносінах да людзей мэтах» [2, 230].

Характарыстыка «сацыяльнага статусу» ведзьмы має багатую мясцовую спецыфіку. У лакальных традыцыях Гомельшчыны гэты міфалагічны персанаж падобны да жанчыны («Маленькая, маленькая жанчына, а валасы, ты б толькі пабачыла, такія чорныя, аж страшна стала» — в. Бабічы Рэчыцкага раёна; «Ведзьмы хадзілі ў чалавечым абліччы. Былі аднак страшныя, кульгавыя» — в. Капаткевічы Петрыкаўскага раёна; «Выглядае яна як жанчына, але погляд у яе вельмі злы быў. Валасы ў яе былі гразныя, сівыя, нерасчосаныя» — в. Бабоўка Жлобінскага раёна і інш.). Ведзьма, паводле народных уяўленняў, магла прымаць не толькі жаночы, але і мужчынскі воблік: «Ведзьмай бывае як жанчына, так і мужчына» (в. Будаўнік Хойніцкага раёна).

Ведзьма паўстае пераважна ў антрапаморфным выглядзе, але можа набываць і зааморфны воблік. Здольнасць пераўтварацца ў жывёл і птушак, паўставаць у выглядзе прадметаў — тыповая рыса палескай ведзьмы. Зыходзячы з канкрэтных міфалагічных павер’яў, «ведзьмы маглі станавіцца катом, казой, свінёй, сабакай» (в. Пакалюбічы Гомельскага раёна), «ведзьма найшла карову даіць, не сваю, канешне, а чужую, у хлеў зайшла, а гаспадар каровы яе ўбачыў. Дык яна зрабілася колам, ператварылася ў кола такое дзеравяннае» (в. Неглюбка Веткаўскага раёна).

Асабліва пашыраны на Гомельшчыне павер’і, паводле якіх ведзьма магла пераўтварыцца ў розных жывёл, напрыклад, барана («Бараньчык зайшоў у тую ваду, дзе пянька была, і крычыцъ. Яны ўслед за бараньчыкам у ваду, хацелі яго выцягнуцъ. Схваціліся за яго хвост, пацягнулі і самі ўпалі ў тую ваду. А ў руках іх была тая нянька. А бараньчык тады засмяяўся і знік» (в.Пакалюбічы Гомельскага раёна). Зааморфны выгляд ведзьмы ў лакальных традыцыях звязаны з пераўтварэннем у чорную кошку (в. Макрэц Брагінскага раёна, в. Батвінава Чачэрскага раёна, г. Жлобін, в. Бабоўка Жлобінскага раёна), сабаку (в. Макрэц Брагінскага раёна, в. Шырокае Буда- Кашалёўкага раёна, в. Целяшы Гомельскага раёна і інш.), у курыцу (в. Шырокае Буда-Кашалёўскага раёна і інш.); у казу (в. Капань Рэчыцкага раёна і інш.), у свінню (в. Целяшы Гомельскага раёна, в. Сямёнаўка Рэчыцкага раёна, в. Васільеўка Добрушскага раёна, в. Глазаўка Буда- Кашалёўскага раёна, в. Неглюбка Веткаўскага раёна і інш.).

У в. Сямёнаўка Рэчыцкага раёна жыхары нагадалі, што ведзьма магла прымаць воблік і сабакі, і свінні, і каня, і жарабяці, і зайчыка, «была яна і калясом, якое каціла» (Запісана ад Кірэнко Пелагеі Рыгораўны, 1923 г.н.). У мясцовай традыцыі в. Перавалока Рэчыцкага раёна таксама «ведзьма можа быць і чалавекам, і катом, і кабылай, і варонай, і парасёнкам, можа ў столб перавярнуцца» (Запісана ад Канавалавай Марыі Трафімаўны, 1932 г.н.). Паводле ўяўленняў жыхароў г. Гомеля, ведзьма валодала здольнасцю пераўтварацца і ў жабу, і ў свінню (Запісана ад Баранавай Валянціны Міхайлаўны, 1931 г.н.). У мясцовай традыцыі в. Агародня Добрушскага раёна ведзьма магла скідвацца і катом, і сабакам, і свіннёй, і вужам, і жабай, і калясом (Запісана ад Хадзьковай Вольгі Восіпаўны, 1938 г.н.).

Адносна генезісу ведзьмы не існує дакладных версій. На думку Л. М. Вінаградавай, «падразумяваецца, што яна має адносіны да чорта — тады гэта «вучоныя» ведзьмы, але ёсць і «родимые», якія нарадзіліся ад маці-ведзьмы» [2, 233]. Паводле мясцовых звестак, «ведзьмай становіцца жэншчына, каторая знаецца з нячыстай сілай» (в. Шырокае Буда-Кашалёўскага раёна), «ведзьма — нячысты дух… Ведзьмы жывуць разам з чарцямі. Чэрці слушаюць іх» (в. Целяшы Гомельскага раёна), «ведзьма — злая жанчына, хаўрусніца дзьявала» (в. Перавалока Рэчыцкага раёна).

Час актывізацыі ведзьмы — гэта Купалле, Юр’еў дзень, Вялікдзень, Зялёныя святкі. Асабліва шмат міфічных гісторый прыгадваюць інфарматары пра дзеянні ведзьмы ў купальскую ноч: «У нашай вёсцы была такая жанчына, умесце работалі, радам жылі, а калі прыходзіць Іван Купала, то яна скідаецца сабакам і бегае па дварах» (в. Хутар Светлагорскага раёна), «у ноч на Івана Купалу ведзьмы выходзяць і дзелаюць людзям плахое» (в. Пакалюбічы Гомельскага раёна), «ведзьма адбірае малако ў кароў на празнік Іван Купала» (г.п. Акцябрскі) і інш.

Сярод функцый, якія выконвае ведзьма, найбольш пашыраныя, паводле фактычных матэрыялаў, такія, як адбіранне малака ў кароў, насыланне шкоды людзям, жывёлам і інш. Шэраг павер’яў знаёміць з другараднымі дзеяннямі, якія выконваюць ведзьмы: гэта здольнасць выклікаць розныя стыхійныя прыродныя з’явы, пераўтвараць чалавека ў жывёлу і інш. Звернемся непасрэдна да запісаў. У розных лакальных традыцыях карціна бытавання павер’яў, звязаных з функцыянальнасцю ведзьмы, мае даволі стракаты характар: яна можа, напрыклад, запаліць хлеў у таго чалавека, з якім пасварылася (п. Куляшова Буда-Кашалёўскага раёна), навесці на чалавека «порчу» («Ведзьмы толькі пакасцяць. Яны дажэ вот могуць нагнаць на чалавека порчу, калі яго дзе ўбачаць. А могуць і не бачыўшы, па фатаграфіі» — в. Чырвоны Бераг Жлобінскага раёна), адмоўна паўплываць на якасць малака («Калі ведзьма паглядзіць на малако, то яно укісне, а калі паглядзіць на карову, тады карова малака не дасць» — в. Лазараўка Рэчыцкага раёна), наслаць на чалавека і яго блізкіх хваробу (в. Арол Лоеўскага раёна), пашкодзіць жыта («… пасярод поля стаіць звязаны пук каласоў, а самі галоўкі з зернем заломаны і пяском прысыпаны. Ну, дзеўкі хацелі яго, гэты пук, зрэзаць, а адна жанчына падышла і сказала, каб мы не чапалі, бо гэта ведзьмін залом» — в. Арол Лоеўскага раёна), знішчыць ураджайнасць зерневых культур («Могуць нагнаць балезні на чалавека ці неўраджай дажа на ўсю дзярэўню» — в. Марусенькі Жлобінскага раёна), ператварыць чалавека «ў розныя істоты (мядзведзя, ваўка, ястраба, жабу)» — в. Маладуша Рэчыцкага раёна, давесці да смерці («Гэтыя істоты дзелаюць усякає: каб чалавек памёр…» — в. Востраў Рагачоўскага раёна), «зводзяць у магілу» — в. Баршчоўка Добрушскага раёна і інш.

У розных вёсках Гомельшчыны зафіксаваны цікавыя гісторыі пра пераўтварэнні ведзьмы. Найбольшая колькасць павер’яў паказвае метамарфозы гэтага персанажа у дачыненні да такой істоты, як свіння: «I вот выйшлі яны на вуліцу і пасыпалі ўдоўж вуліцы мялля (што лён мялі), калі будуцъ ісці каровы з паствы, карова, у якой хазяйка ведзьма, не пойдзе праз гэта мяллё. I ў гэты час выбягае свіння з двара, што быў радам з імі» (в. Бабічы Чачэрскага раёна), «ведзьмы дзелаліся свіннямі» (в. Азершчына Рэчыцкага раёна), «ведзьма можа быць свіннёй, вужом, капой сена» (г.Ветка) і інш.

Як засцерагаліся ад ведзьмаў? На гэтае пытанне ў розных вёсках былі атрыманы цікавыя адказы, якія дазволілі правесці класіфікацыю павер’яў у сувязі з тымі дзеяннямі, якія выконваліся. У в. Сівінка Веткаўскага раёна засцерагаліся ад ведзьмы, праносячы «васьмёркай над сталом перад выганам каровы спечаную булку хлеба». У п. Бальшавік Гомельскага раёна «клалі ў вокнах хаты крапіву як сродак супраць чараў ведзьмы, вешалі ў хлеў забітую сароку». Каб ведзьма не адабрала малако ад каровы, «трэба было ў цадзілку пакласці 3 іголкі, а потым малако праз калітку выліць» (в. Губарэвічы Хойніцкага раёна). Каб засцерагчы дамашнюю жывёлу ад яе шкоднага ўплыву, «трэба ў вербную нядзелю пабіць карову свяцонай вярбой, у чысты чацвер падразацъ карове хвост і вешаць яго над страху хлява» (в. Хуснае Петрыкаўскага раёна).

Як бачым, шматстайнасць варыянтаў былічак і павер’яў даносіць да нас водгукі поглядаў нашых продкаў на свет, прыроду, сведчыць аб «заземленасці беларускай міфалогіі» [3, 75]. Запісаныя звесткі пашыраюць нашы ўяўленні аб тым месцы, дзе мы жывём, падкрэсліваюць багацце працэсаў лакалізацыі міфічнай традыцыі. 

Літаратура

  1. Славянская мифология. М., 1995.
  2. Виноградова Л. Н. Народная демонология и мифо-ритуальная традиция славян. М., 2000.
  3. Васілевіч У. Зямная дарога ў вырай. Мн., 1999.
     

Аўтар: Валянціна Новак
Крыніца: Фалькларыстычныя даследаванні. Кантэкст. Тыпалогія. Сувязі: 36. арт. / Пад нав. рэд. Р. М. Кавалёвай, В. В. Прыемка. — Мн.: Бестпрынт, 2004. — 245 с. Ст. 34-41