Асаблівасці жаночага Брагінскага строю

0
537
Фота 1. Жаночы строй, в. Чыкалавічы Брагінскага р-на // Раманюк, М. Беларускае народное адзенне: альбом. Мінск, 1981. Іл. 187
Фота 1. Жаночы строй, в. Чыкалавічы Брагінскага р-на // Раманюк, М. Беларускае народное адзенне: альбом. Мінск, 1981. Іл. 187

Брагінскі строй (далей — БС) вылучаецца, паводле М. Раманюка, разнастайнымі формамі паяснога адзення, багаццем раслінных арнаментаў, а таксама адметнымі шыйнымі ўпрыгожаннямі з бісеру. Умоўна можна разглядаць 2 разнавіднасці гэтага комплексу: архаічны, колішні, даўнейшы строй і больш позні яго варыянт, які сфармаваўся ў 20-30-х гг. ХХ ст. і быў абумоўлены з’яўленнем крамных тканін.

Архаічны БС уключае ў сябе палатняную паліковую сарочку з характэрнымі вышытымі 8-канцовымі зоркамі на рукавах, вышытым падалом, які адкрываўся спераду з-пад чырвонага, тканага ў палоску, андарака, што насілі кубарам, падтыкаючы падол на жываце, а таксама фартушок, тканы пояс і шыйныя ўпрыгожанні. У канцы ХІХ — пачатку ХХ ст. сюды далучаецца і безрукавае адзенне, якое ўжо шырока бытавала на тэрыторыі Беларусі і было «важнай часткай святочнага комплексу адзення, асабліва дзявочага касцюма і ўбрання маладых жанчын» [2, с. 7]. Традыцыйна замужнія жанчыны ў гэты час яшчэ насілі чапцы і наміткі, якія пазней замянілі на хусткі.

Фота 2. Жаночы строй, в. Верхній Жары Брагінскага р-на //Раманюк, М. Беларускае народное адзенне: альбом. Мінск, 1981. Іл. 189.
Фота 2. Жаночы строй, в. Верхній Жары Брагінскага р-на //Раманюк, М. Беларускае народное адзенне: альбом. Мінск, 1981. Іл. 189.
Фота 3. Брагінскі строй. Аддзел старажытнабеларускай культуры Цэнтра даследаванняу культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі. Фота Ю. Літвінавай.
Фота 3. Брагінскі строй. Аддзел старажытнабеларускай культуры Цэнтра даследаванняу культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі. Фота Ю. Літвінавай.

Больш позняя разнавіднасць БС характэрызуецца рэвалюцыйнымі зменамі ў арнаментыцы сарочак, фартухоў і выкарыстаннем крамных тканін. На змену старажытным геаметрычным арнаментам прыходзіць раслінны, што было звязана з шырокім бытаваннем так званых бракараўскіх узораў, якія з’явіліся дзякуючы прадукцыі парфумернай кампаніі «Брокар и Ко». На сарочках і фартухах усё часцей вышывалі курчавыя кветкавыя матывы і гронкі вінаграда.

Папулярнай на Брагіншчыне, як і ў суседніх Церахоўскім раёне Гомельскай вобласці, а таксама ў памежных Чарнобыльскім раёне Кіеўскай вобласці і Гарадніцкім і Чарнігаўскі раёнах Чарнігаўскай вобласці [2, с. 23] становіцца спадніца з нагруднікам, злучаныя шырокім поясам, якія шылі з крамных баваўняных і віскозных тканін (сацін, штапель) і насілі з паркалёвымі сарочкамі [2, с. 23]. М. Віннікава дае падрабязнае апісанне крою гэтай адзежы: «Спадніца з нагруднікам вылучалася даволі складаным кроем і тэхналагічнымі асаблівасцямі пашыву. Пярэдняя частка станіка рабілася на гэстцы, мела невялікі прамавугольны выраз і зашпільвалася пасярэдзіне на гузікі. Пазушны разрэз афармляўся планкай, шырыня якой адпавядала шырыні пояса. Нагрудная частка станіка збіралася фестончатай зборкай і нашывалася паверх гэсткі. Спінка станіка мела рэльефныя швы, якія імітавалі больш складаны крой. Адметным аздабленнем нагрудніка былі дробныя трохвугольныя зубчыкі з рознакаляровай тканіны, ушытыя па перыметры гарлавіны, і вузкія канты па краях пояса і пазушнай планкі. Спадніца па таліі (ззаду і з бакоў) збіралася ў дробныя складкі, на падол нашываліся каляровыя стужкі. У 1950-х гг. дзяўчаты і маладыя жанчыны насілі такую адзежыну з паркалёвымі блузкамі, што ўпрыгожваліся кампазіцыямі з паліхромных раслінных матываў, вышытых крыжыкам або гладдзю. Пры гэтым пад спадніцу з нагруднікам надзявалі ніжнюю, больш доўгую палатняную спадніцу, падол якой быў аздоблены вышыўкай і карункамі. Спераду, згодна з даўняй традыцыяй, прыпіналі паркалёвы фартушок з вышыўкай» [2, с. 23].

Фота 4. Брагінскі строй і кружка. С а зборау аддзела старажытнабеларускай культуры Цэнтра даследаванняу культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі.
Фота 4. Брагінскі строй і кружка. С а зборау аддзела старажытнабеларускай культуры Цэнтра даследаванняу культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі.
Фота 5. Брагінскі строй. Са зборау аддзела старажытнабеларускай культуры Цэнтра даследаванняў культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі.
Фота 5. Брагінскі строй. Са збораў аддзела старажытнабеларускай культуры Цэнтра даследаванняў культуры, мовы і літаратуры НАН Беларусі.

Адметнай рысай БС з’яўляецца бісернае шыйнае ўпрыгожанне, якое мае назвы «кружка», «лавачка», «лучка». В. Пярмінава піша: «Кружкі ўяўлялі сабой арнаментальную стужку, плеценую з рознакаляровага бісеру, шырынёй каля 3 см, нашытую на такой жа шырыні тонкую тканіну. Для надання круглай формы вырабу ў тканіну ўшывалі палоску бяросты і тоўстай тканіны, магчыма, лямцу. Разнастайнымі былі варыянты арнаменту на кружках — у асноўным ромбавідныя і крыжападобныя элементы, аналагічныя арнаменту тканых і вышываных вырабаў. Бісерныя ўпрыгожанні часта былі шматколерныя, у іх гарманічна спалучаліся чырвоны, сіні, зялёны, жоўты, белы, чорны колеры; сустракаліся і чорна-белыя з рамбічным узорам» [3, с. 7].

Фота 6. Жаночы строй, г. Камарын. Фота М. Раманюка Пярмінава, В. Бісерапляценне ў беларускай традыцыі. Мінск, 2015. С. 16
Фота 6. Жаночы строй, г. Камарын. Фота М. Раманюка Пярмінава, В. Бісерапляценне ў беларускай традыцыі. Мінск, 2015. С. 16

Каштоўнымі ў гэтым рэчышчы бачацца дзённікавыя запісы М. Раманюка, зробленыя падчас этнаграфічных экспедыцый у Брагінскі і Хойніцкі раёны (1969, 1971, 1973 гг.), дзе аўтар фіксуе не толькі рэгіянальныя назвы бісерных упрыгожанняў, спосабы іх пляцення, але і апісвае іншыя жаночыя аздабленні: «У вёсцы Грушнае (Брагінскі раён) — «пляцёнка» («пляцёначка») — шыйнае ўпрыгажэнне са штучнага бісера, які нанізвалі на нітку і нашывалі на латку або кару (луб). Таксама людзі назвалі «маніста», «каралі», «занізкі».

«Занізкі» насілі таксама і ў вёсцы Спярыжжа (Брагінскі раён). У адрозненне ад караляў яны вырабляліся з пацер дробнага памеру, звязаных адразу ў тры-чатыры нізкі. Акрамя «занізак» насілі «каралі», медныя і срэбраныя персні, завушніцы куплёныя. «Болей караляў у гаюноў1, мы бліжэй да мястэчка, да Брагіна, то меней чаплялі», — гавораць спярыжцы» [4, с. 27].

Фота 7. Пляцёнка, 1930-я гг., в. Хракавічы Брагінскага р-на. Фота М. Раманюка // Пярмінава, В. Бісерапляценне ў беларускай традыцыі. Мінск, 2015. С. 16.
Фота 7. Пляцёнка, 1930-я гг., в. Хракавічы Брагінскага р-на. Фота М. Раманюка // Пярмінава, В. Бісерапляценне ў беларускай традыцыі. Мінск, 2015. С. 16.
Фота 8. Рэканструкцыя кружкі з в. Гдзень Брагінскага р-на. Аўтар В. Пярмінава.

«У вёсцы Камарын (Брагінскі раён) занатаваны «лучка», «лавачка». «Лучка» — шыйнае ўпрыгожванне ў выглядзе ашыйніка-абручыка. Назва яго розная, у в. Калыбань — лучка, а ў г. Камарын — «лавачка», «намісто». Спачатку бісер нанізвалі на 10 нітачак і пляцецца, а пасля нашывалі на бяросту ці раменьчык шырынёй тры сантыметра. Носіцца разам з маністай» [4, с. 27].

«”Лавачка”, як выплецены з бісера пасак, нашыты на чорную аксамітную стужку, таксама зафіксавана ў вёсцы Гдзень (Брагінскі раён). Гэта ўпрыгажэнне тут сустракаецца ў наступным варыянце — «кружкі», з рознакаляровага бісеру, які нашывалі на бяросту ці цвёрдую паперу. У дзённіку пазначана: «кружкі» называлі ў Чыкалавічах, а на Украіне «пляцёнка» або «лучкі».

Фота 9. Яўсеенка Кацярына Якаўлеўна. 1942 г., г. Камарын //Пярмінава, В. Бісерапляценне ў беларускай традыцыі. Мінск, 2015. С. 15.
Фота 9. Яўсеенка Кацярына Якаўлеўна. 1942 г., г. Камарын //Пярмінава, В. Бісерапляценне ў беларускай традыцыі. Мінск, 2015. С. 15.
Фота 10. Пляцёнкі В. Пярмінавай. Фота С. Клепікавай
Фота 10. Пляцёнкі В. Пярмінавай. Фота С. Клепікавай

Прыведзеная інфармацыя дазваляе казаць аб існаванні разнастайных варыянтаў аднаго і таго ж віда ўпрыгажэння, зафіксаванага пад адрознымі назвамі ў многіх рэгіёнах Брагінскага раёна. Знешне даволі падобныя вырабы адрозніваюцца паміж сабой спосабам выканання і спалучэннем колераў, арнаментам» [4, c. 34].

М. Раманюк абагульняе сабраную інфармацыю і вылучае наступныя тэхналагічныя прыёмы вырабу бісерных упрыгожанняў:

«1. Бісер нанізвалі на нітку, а затым нашывалі на латку або кару (луб); (пляцёнка).

  1. Бісер нанізвалі на пэўную колькасць нітачак (10), спачатку іх спляталі паміж сабой, а пасля ўжо нашывалі на бяросту ці раменьчык шырынёй тры сантыметра; (лучка).
  2. Выплецены з бісера пасак нашывалі на менавіта чорную аксамітную стужку; (лавачка).
  3. Рознакаляровы бісер нашывалі на бяросту або цвёрдую паперу (кружкі)» [4, c. 34].

У распаўсюджанні кружак на Брагіншчыне бачыцца ўплыў суседніх украінскіх традыцый. Падобныя бісерныя ўпрыгожанні сустракаюцца на Падоллі і Валыншчыне — «силянкі», «плетінкі», «пупчики», «драбинки», «галочки», «очки», у Галічыне — «ґердани», «ґерди», якія часам мелі выгляд шырокага каўняра, што закрываў грудзі. Падобныя вырабы былі папулярныя і ў румынскай частцы Букавіны пад назвай «маржэле» (margele).

Як бачым, Брагінскі строй, нягледзячы на ўплывы памежных украінскіх земляў, захаваў сваю адметнасць і непаўторнасць сярод іншых комплексаў усходнепалескага рэгіёну і з’яўляецца адной з найважнейшых каштоўнасцяў матэрыяльнай культурнай спадчыны Брагіншчыны. Бісерныя ўпрыгожанні, як візітоўка гэтага краю, сёння могуць быць такімі ж папулярнымі, як і сучасныя жаночыя прыкрасы, а для майстроў-рамеснікаў — гэта яшчэ і адна з крыніц натхнення на стварэнне рэчаў з нацыянальным каларытам.

Крыніцы і літаратура:

  1. Раманюк М. Беларускае народнае адзенне. — Мн., Беларусь, 1981.
  2. Віннікава М.М. Гарсэт, кабат, шнуроўка: безрукаўка ў беларускім народным адзенні: практычны дапаможнік. — Мн., Медысонт, 2010.
  3. Пярмінава В.У Бісерапляценне ў беларускай традыцыі. — Мн., Медысонт, 2015.

[1] Гаюнамі анзывалі жыхароў поўдня Брагінскага раёна, што жылі па гаях [4, с. 15].

Аўтар: Ю. Літвінава
Крыніца: Днепровский паром. 2017 г. Материалы научно-исследовательского полевого семинара «Культурно-исторический потенциал Восточного Полесья и перспективы развития регионального туризма» (11-12 августа 2016 г., г. Брагин). Ст. 21-28.