Агіяграфічныя элементы ў міфалагічных апавяданнях Гомельшчыны

0
144
міфалогія Гомельшчыны і Мікалай Цудатворца

Фальклор усходніх славян з’яўляецца невычэрпнай скарбонкай народнай культуры. Вусная народная творчасць выконвае функцыі своеасаблівай духоўнай машыны часу, бо фальклорныя творы захаваліся са старажытнасці, а таму маюць інфармацыю пра даўнія часы, пра тагачаснае жыццё і адлюстроўваюць старажытны светапогляд, менталітэт народа. Па сваёй значнасці да фальклору прымыкае народная ўсходнеславянская міфалогія. Калі фальклорныя творы больш вядомыя і час ад часу папулярызуюцца сродкамі мас-медыя, музыкантамі, якія праз апрацоўку фальклорных матываў і спалучэнне новага і старога, ствараюць сучаснае мастацтва, то знаёмства з усходнеславянскай міфалогіяй у сучаснага грамадства не настолькі блізкае. Між тым, многія фальклорныя асаблівасці маюць сваімі вытокамі менавіта міфалагічную спадчыну.

Міфалогія ўсходніх славян на працягу дзясяткаў стагоддзяў мае не такую вядомасць, як, напрыклад, старажытнагрэчаскі або старажытнарымскі пантэон на чале з Зеўсам, ці Юпітэрам, або скандынаўскія старажытныя багі пад кіраўніцтвам магутнага Тора. Аднак цікавая і самабытная інфармацыя ўтрымліваецца ў міфалагічных апавяданнях беларусаў, рускіх і ўкраінцаў, якія трапляюць да ведама этнографаў і фалькларыстаў падчас экспедыцыйных выездаў.

Гомельская вобласць у адносінах захавання міфалагічнай спадчыны мае чым ганарыцца. Міфалагічная проза, якая ўбірае ў сябе апавяданні, паданні, легенды, казкі, на Гомельшчыне захоўваецца і актыўна функцыянуе. На трываласць існавання міфалагем ўказваюць матэрыялы фальклорных, этнаграфічных і дыялекталагічных экспедыцый выкладчыкаў і студэнтаў філалагічнага факультэта ўстановы адукацыі «Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Ф. Скарыны». Каштоўная міфалагічная проза сабрана рупліўцамі з Веткаўскага музея стараабрадніцтва і беларускіх традыцый імя Ф.Р. Шклярава [1], [2].

Міфалагічныя апавяданні, адзначаныя на Гомельшчыне, прапануюць шматлікія звесткі, паводле якіх магчыма набыць уяўленне пра старажытнае міфалагічнае багацце тэрыторыі сучаснай Гомельскай вобласці, што з’яўляецца геаграфічным цэнтрам рассялення ўсходніх славян і кантактнай тэрыторыі пражывання некалькіх славянскіх народаў, у выніку чаго ў рэгіёне адбываецца ўзаемадзеянне і адзначаюцца ўзаемаўплывы розных славянскіх культур і традыцый, а міфалагічныя ўяўленні і фальклорныя традыцыі асабліва сканцэнтраваны.

Разнастайнасць міфалагічных звестак дазваляе лексіка-тэматычнае разгалінаванне міфонімнай лексікі. Звычайна лексіка-тэматычную групоўку пэўнай часткі слоўніка пачынаюць з назваў асоб. Пры вызначэнні міфонімаў падобная лексіка-тэматычная група выяўляе свае яскравыя асаблівасці. Сярод міфонімаў выдзяляюцца найменні Святых, якія асабліва паважаюцца ў рэгіёне.

Мэта артыкула — характарыстыка адметнасцей ужывання імёнаў Святых і выяўленне агіяграфічных элементаў у стылістыцы міфалагічных апавяданняў Гомельшчыны.

Тэрмін Святы ў зафіксаваных на Гомельшчыне міфалагічных апавяданнях ужываецца з семантыкай ‘асоба, шанаванне якой замацавана ў традыцыі’. Як заўважаюць этнографы, «народнае, стыхійна ўзнікшае шанаванне Святога папярэднічае прызнанню яго афіцыйнай царквой. Царкоўнае прызнанне выражаецца актам кананізацыі, які заклікае паству да шанавання праведніка ў формах грамадскага Богаслужэння» [3]. Ва ўсходнеславянскіх народных апісаннях, у тым ліку і апавяданнях, зафіксаваных на Гомельшчыне, адлюстроўваецца своеасаблівая другасная міфалагізацыя ў свядомасці народа многіх прапанаваных хрысціянствам вобразаў святых. Адметнасць народнай традыцыі ўсходніх славян у тым, што ў народнай міфалагічнай прозе найбольш вядомыя і паважаныя хрысціянскія Святыя сталі ўяўляцца міфалагічнымі персанажамі з адметнымі паводзінамі і стаўленнем да іх.

Самы вядомы ў сусветнай народнай традыцыі Святы (прыгадаем знакамітага Санта Клауса) — Святы Мікола. У беларускай народнай міфалогіі Святы Мікола абавязкова дапамагае людзям: Гасподзь яго абраў сабе, штоб ішоў і прапаведаваў народ, во, і спасаў ад бед, ад балезней і ад урагоў, ад усіх злых людзей (в. Багданавічы, Кармянскі раён) [4]. Згодна з праваслаўнай і каталіцкай традыцыямі, хрысціяне вераць, што «Святыя не толькі з’яўляюцца ўзорам дабрачыннасці, але могуць абараніць перад Богам членаў царквы, якія яшчэ жывуць на зямлі» [5]. У насельніцтва Гомельшчыны Святы Мікола з’яўляецца сапраўдным заступнікам і заўсёды да яго звяртаюцца ў штодзённым жыцці, як у вялікіх справах, так і ў побыце: Іў здароў ’і, і заціваюць ці пастройку, ці пакупку, ці каня купляць, дак просяць: “Свяціцель Отчэ Нікола Вялікі Чудатворэц, памагі нам, вот, ідзём на базар, хочым карову ці каня (г. Ветка) [4]. Асабліва клапоціцца Мікола пра пасевы і ўраджай: «Святы Мікола, памажы дзе гола!» Дзе ўжэ не ўзойдзе. Прыдзеш к пасеву, там, дзе плоха ўзышло: «О, Госпадзі, Святы Мікола, нацягні дзе гола!» (в. Пералёўка, Веткаўскі раён) [4].

У міфалагічных апавяданнях, зафіксаваных у Веткаўскім раёне Гомельскай вобласці, Мікола амаль заўсёды называецца Цудатворац [4]. Такое імя падтрымліваецца трывалай перакананасцю жыхароў Гомельшчыны, што Святы Мікола «ўсякія чуды творыць, вяздзе ён спасае, і на моры, і ў дарозе» (в. Глыбаўка, Веткаўскі раён) [4]. Асаблівасці мясцовага моўнага вымаўлення, сутыкненне беларускай і рускай моўных стыхій прывялі да варыянтнасці наймення: Цудатворац, Чудатворэц, Чудатворац.

Асобныя міфалагічныя апісанні Святога Міколы, адзначаныя на тэрыторыі Гомельскай вобласці, набліжаюцца да агіяграфіі (грэчаскае ауюд ‘святы’, урафа ‘пішу’) — літаратура, што апісвае жыццё Святых, «подзвіг веры гістарычнай асобы ці групы асоб, якія шануюцца царквой як Святыя» [6]. Нездарма вытокі жыццяў як літаратурнага жанру навукоўцы бачаць у «міфалагічных аповедах пра багоў і герояў, у антычных жанрах энкомія (ад старажытагрэчаскага syKrn^iov ‘ухваленне’)» [6].

Насельніцтва Гомельскага рэгіёна апавядае цікавыя звесткі з біяграфіі Святога Міколы: Мікола быў зразу п ’яніцай, а патом павярнуўся к Богу і кінуў піць, і папаў у святыя (в. Янава, Веткаўскі раён); Мікола п ’яніцай быў, а піць кінуў — святым стаў. Мужык у цэркаў ідзець, а Мікола водку п ’ець. Мужык памаліўся, а Мікола напіўся (в. Старое Закружжа, Веткаўскі раён) [4]. Менавіта з гэтай прычыны «Мікола, штоб выпівалі, любя, штоб людзі хадзілі і песні пелі на Міколу» (в. Старое Закружжа, Веткаўскі раён) [4]. Міфалагічныя апавяданні Гомельшчыны апісваюць і іншыя падзеі з жыцця Святога: Чалавек угруз у гразі. Так Мікола астаўся і памог таму чалавеку. І ён стаў, Мікола, Божжы чалавек (в. Прысно, Веткаўскі раён) [4].

У хрысціянстве «Святыя ўслаўляюцца праз напісанне ікон, стварэнне жыццяў, царкоўных службаў і малітваў. Грунтам для царкоўнай кананізацыі з’яўляюцца жыццё і подзвіг Святога, цуды, здзейсненыя ім пры жыцці ці пасля смерці» [3]. Гэтаксама ў большасці зафіксаваных апавяданняў Мікола дапамагае людзям у адказ на просьбы, аднак дзейнічае Святы праз сваю выяву на іконе.

У спарадычных паданнях сустракаецца аповед аб з’яўленні Святога людзям. Святы Мікола прымае вобраз старога, прыходзіць у сям’ю, што церпіць нястачу, і ратуе маці і дзіця ад голада. Як і ў іншых апавяданнях пра дапамогу Святога, у аповедзе пра непасрэдныя стасункі Міколы з сям’ёй, якая мае патрэбу у дапамозе, Святы робіць цуд, чым яшчэ раз апраўдвае жыццядзейнасць характарыстыкі Цудатворац: И однажды вечером пришел старик и сказал: «Хозяйка, дай хлебушка». Она говорит: «Извините, но мы сами голодаем. Мука закончилась у нас в кадке». Он попросил посмотреть ее повнимательнее, может, там еще что-то осталось на дне. И, оказалось, что на дне кадки было столько муки, что хвати­ло испечь хорошую булочку, и они поужинали втроем.. Когда женщина через некоторое время вспоминала этого старца, она посмотрела как-то на икону Миколы и.. поняла, что приходил к ней не просто старец, а приходил к ней сам Микола (г. Ветка) [4].

У большасці міфалагічных апавяданнях, што бытуюць на Гомельшчыне, Святы Мікола ўяўляецца рэальна існуючай асобай, якая выконвае тыя самыя дзеянні, што і людзі-расказчыкі пра гэтыя падзеі. Уяўленне пра Святога Міколы як пра жывую асобу адлюстроўваецца і ў беларускіх народных прыказках, для якіх уласціва ўвасабленне: Зімовы Мікола каня заганяе [7, с. 111]. У многіх парэміях Мікола дзейнічае не адзін, а з іншымі Святымі: Варвара мосціць, а Мікола марозам гвоздзіць [7, с. 111]; Юры сказаў: «Жыта ўраджу» — Мікола адказаў: «Пажджы, пагляджу» [7, с. 58]. Пры гэтым на адметнасці дзеянняў Святых у парэміях безумоўна ўплывае каляндар і прыродна-кліматычныя ўмовы пары года, калі шануецца Святы.

У гонар Міколы адзначаецца Мікольшчына — «свята свечкі. Гаспадар, які меў мікольскую свечку, частаваў «:братчыкаў». Затым запаленую свечку ставілі ў лубок з жытам і пераносілі ў суседнюю хату, дзе ў наступным годзе меліся адзначаць Мікольшчыну. Па дарозе спявалі:

Прашу цябе, Мікола, да сябе,
Штобы ты ў мяне гадуваў,
На коніку прыезджаў,
Хлеба, солі засылаў,
Усякія пашніцы Іярыя пшаніцы» [7, с. 111].

Святы Георгій, або Юрый ці Ягор, у міфалагічных апавяданнях Гомельшчыны таксама асоба вядомая. Прысвятак адзначаецца 6 мая. У гэты дзень дзяўчаты «юрыліся»: выбіралі сяброўку на год, мяняліся хусткамі, смажылі яешню [7, с. 58]. Адметна, што Юрый малюецца народнай міфалогіяй адрознымі ад характарыстыкі Міколы штрыхамі: На годзе ёсць два Юр ’і ды абодва дурні: увосень — халодны, а ўвясну — галодны; Калі прыйдзе Юры, не ўгледзіш у жыце куры [7, с. 58].

З просьбамі пра добрую будучыню беларусы звярталіся да Святога Андрэя, дзень якога — 13 снежня: Андрос, Андрос, мучкі кудось, бо мне трэба дзяцей адзяваць [7, с. 109]. На Гомельшчыне ў гэты дзень дзяўчаты гадаюць і звяртаюцца да Андрэя: «С’яты Ондрэй, коноплі посей. — Сыпнуць у окно да слухаюць, шчо там у хаці скажуць. Як скажуць “сядзь”, то замуж не вуйдзе, будзе дома сядзець» [7, с. 109].

Этнаграфічныя запісы сведчаць пра яшчэ большую пашыранасць Святых у беларускай міфалогіі ў мінулыя стагоддзі. Е. Раманаў у канцы ХІХ ст. зафіксаваў у тагачасным Гомельскім павеце цікавую гісторыю аб Святых Кузьме і Дзям’яне, якія адзначаюцца 14 чэрвеня. Кавалі Кузьма і Дзям’ян зрабілі жалезную саху і запраглі ў яе змяю і аралі аж да Дняпра:

Здзелалі яны цяперака саху і кажуць змяі:

— Пралізнеш трое от этых дзвярэй, дык мы табе сядам на язык, ты нас і з ’ясі.

Цяперака яна раз лізнула, другі лізнула і трэці — і пралізала трое дзвярэй. Яны тагды — цапель! Ды за язык яе кляшчамі. Да адзін гвоздзе па галаве, а другі запрагае ў саху. Як запраглі яе, да аралі яны луг, аралі яны поле, аралі ўсё і не давалі піць, пакуль не прыараліся к Няпру. Як прыграліся к Няпру, яна як вырыла роў, як стала піць, як стала піць, апрэглася. А яны тагды і прыстанавіліся [7, с. 77-78].

Паводле запісаў У.М. Дабравольскага, міфалагічныя ўяўленні бытавалі ў народзе пра Ганну — прысвятак 22 снежня: Варвара, Саўка, Мікола і Андрос ішлі ўмесці; Ганна засталась за красачкамі, а будній дзень і наступіў [7, с. 111].

Нельга не ўспомніць пра асобу Святога Іллі, міфалагічнае ўяўленне аб якім зараз адбіваецца ў народных песнях:

Ілля па полю хадзіў,
Пашаньку радзіў.
Што ступлю стапою,
Стаяць снапкі капою [7, с. 80].

Адметныя міфалагічныя звесткі фіксавалі этнографы ХІХ ст. пра Святую Параскеву (Параска, Параскоўя, Параскеўя Пятніца). Параска адзначаецца 10 лістапада — дзень забароны прадзення і ткання. Паводле народнай міфалогіі, Параскева-Пятніца вылазіць з-пад печкі і карае таго, хто прадзе, а яшчэ «яна ў выглядзе старой бабы ходзіць па вёсках і строга глядзіць, каб ніхто не праў кудзелю ў пятніцу» [7, с. 103].

І канешне, замацавалася ў міфалагічных паданнях Гомельшчыны постаць Дзмітрыя. Змітраўкі, або Дзмітроўскія дзяды, прыпадаюць на 8 кастрычніка. У гэты дзень нельга праць, ткаць і працаваць у полі. У Гомельскім раёне кажуць: Проціў Дзмітрыя вечэрам не прадуць, не матаюць — Дзмітры хітры. А назаўтра вышываюць [7, с. 102-103].

Параўнальна-супастаўляльнае вывучэнне сучасных этнаграфічных дадзеных і запісаў этнографаў ХІХ-ХХ ст. выяўляе тэндэнцыю да паступовага скарачэння адлюстравання ў народных паданнях фактаў з жыцця і дзейнасці Святых. І гэта характарызуе не толькі народную культуру Гомельшчыны, але і з’яўляецца тыповай рысай беларускай міфалогіі ўвогуле. Так, П.В. Шэйн у канцы ХІХ ст фіксаваў цікавыя апавяданні пра падарожжы Бога і Святых Міколы і Юрыя па Беларусі [8, с. 365-370]. У гэтых легендах Бог і Святыя выяўляюцца звычайнымі людзьмі: Йшоўразъ Богъ и святый Микола, и шли яны шли дорогой и ночь ихъ заспИла [8, с. 365]; А Св. Микола сядзиць ирадуетца. Подъ конецъ бясИдыўзяў Св. Микола чарку и пъе до господара [8, с. 370].

Святыя ў апавяданнях на роўных стасуюцца з насельніцтвам. Прычым людзі звычайна не пазнаюць у падарожніках Святых, павага і шанаванне да якіх абавязкова адлюстроўваецца. У прыведзеных П.В. Шэйнам апісаннях таксама ўзгадваецца Мікольшчына. Гэта лексема ўжываецца ў некалькіх значэннях:

  • свята шанавання Святога Міколы: ЧиловИкъ справіў гучную Микольщину и запросіў на яе чуць няўсё сяло. Ажъ скоро подыйшоў и Богъ зъ Юрьемъ и Св. Миколай [8, с. 370];
  • народная песня, якая выконваецца ў гонар Святога Міколы: Мужики подвыпили и стали Микольщину піяць, Св. Міколу выхваляць:

А хто, хто Святого Миколу любиць,
А хто, хто Святому МиколИ служиць,
Тому Святой угодникъ помогае,
Отъ зла напасьци зберегае.

А хто, хто Святого Миколу молиць,
А хто, хто Святого Миколу просиць,
У того ніўка дожджикомъ полита,
У того жито градомъ не побита [8, с. 370].

Такім чынам, вобразы Святых знаходзяць трывалае адлюстраванне ў міфалагічных апавяданнях Гомельшчыны. Нягледзячы на памяншэнне з часам адлюстраваных у народных апавяданнях агіяграфічных элементаў, асноўныя заканамернасці ўпамінання Святых застаюцца. Традыцыйна Святыя паўстаюць заступнікамі людзей, дапамагаюць і ратуюць іх у складаных жыццёвых сітуацыях. У народнай міфалогіі Гомельшчыны часта ўзгадваюцца Святыя Юрый, Андрэй, Варвара, Ганна. Апісанні прапануюць варыянтную намінацыю: Юрый — Ягор, Георгій, Андрэй — Андрос, Параскева — Параска, Параскоўя, Параскеўя Пятніца. Самым папулярным у народнай свядомасці сучаснай Гомельшчыны з’яўляецца Святы Мікола. Характарыстыкі-намінацыі Святога сустракаюцца ў розных фанетычна-словаўтваральных выяўленнях: Цудатворац, Чудатворэц, Чудатворац. У большасці функцыянуючых у цяперашні час апісаннях Святы аказвае дапамогу людзям пры звароце да іконы Святога. Аднак часам яшчэ сустракаюцца апісанні, у якіх Святы апісваецца рэальным чалавекам. Моўнай адметнасцю выкарыстання імёнаў Святых у беларускіх народных міфалагічных апавяданнях з’яўляюцца вытворныя ад гэтых онімаў назоўнікаў з семантыкай ‘абрады шанавання Святога тыпу Мікольшчына.

Літаратура

  1. Веткаўскі музей стараабрадніцтва і беларускіх традыцый імя Ф.Р. Шклярава [Электронны рэсурс]. — Рэжым доступу: http://vetka-museum.by. — Дата доступу: 30.05.2017.
  2. Лопатин, Г.И. О народной демонологии белорусско-брянского пограничья: доброхожие, не­видимые и др. / Г.И. Лопатин [Электронный ресурс]. — Режим доступа: http://nashkraj.info. — Дата доступа: 31.05.2017.
  3. Русские святые [Электронный ресурс]. — Режим доступа: http://www.krugosvet.ru/ enc/kultura_i_obrazovanie/religiya. — Дата доступа: 15.06.2017.
  4. Лопатин, Г.И. Культ Св. Николая по современным белорусским свидетельствам / Г.И. Лопатин. [Электронный ресурс]. — Режим доступа: http://vetka-museum.by. — Дата доступа: 31.05.2017.
  5. Святой [Электронный ресурс]. — Режим доступа: http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/ religiya. — Дата доступа: 15.06.2017.
  6. Агиография [Электронный ресурс]. — Режим доступа: http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_ obrazovanie/religiya. — Дата доступа: 15.06.2017.
  7. Беларускі народны каляндар: аўтар-укладальнік Алесь Лозка. — Мінск: Полымя, 1993. — 117 с.
  8. Матеріалы для изученія быта и языка русскаго населения сйверо-западнаго края, собранные и приведенные въ порядокъ П. В. Шейномъ: въ 3 т. — Санкт-Петербургъ: Типографія Императорской академіи наукъ, 1893. — Томъ ІІ: Сказки, анекдоты, легенды, преданія, вопоминанія, пословицы, загадки привйтствія, пожеланія, божба, проклятія, ругань, заговоры, духовные стихи и проч. — 751 с.

Аўтар: К.Л. Хазанава
Крыніца: Известия. № 1 (106). 2018. Ст. 116-119.

The features of the use of the names of the Saints and hagiographic elements in the mythical stories recorded in the Gomel region are studied. Despite the decrease of the hagiographical elements reflected in the folk stories, basic patterns of the using of the name of the Saints are keeping and saving. The Saints appear to be the patrons for the people, help them in difficult situations. In the folk mythology of the Gomel region they are often referred to as the Holy Yuri, Andrew, Barbara, Anna. The most popular in the national consciousness of the Gomel region is Saint Nicholas.