Абрад «Свячы» ва Усходнім Палессі

0
148
абрад свяча

“Свечамі” ў населеных пунктах Усходняга Палесся называюць як абрад, так і яго рытуальныя прыналежнасці. У весках Смаленшчыны, а таксама ў весках Хоцімскага раена Магілеўшчыны апошняе ўвасабляецца ў спецыяльна вырабленыя свечкі, а ў населеных пунктах Касцюковіцкага раёна Магілеўшчыны, Краснагорскага раена Браншчыны “Свечамі” называюць абразы, якія шануюцца ўсімі жыхарамі вескі альбо яе асобнай часткі. У весцы такіх абразоў магло быць некалькі. На Гомельшчыне (намі даследаваны вескі Веткаўскага, Добрушскага, Чачэрскага раенаў) комплекс “Свячы” складаецца з шануемага абраза, а гэта можа быць самая любая выява Ісуса Хрыста, Маці Божай, таксама любога святога, і спецыяльна зробленай і апранутай у спецыяльна пашытую для яе вопратку свечкі. Згодна традыцыі, “Свяча” па чарзе знаходзіцца ў дамах усіх жыхароў вескі: год — у адным, год — у другім, і так пакуль не абойдзе ўсю веску. У некаторых вёсках па-за чаргой “Свячу” бралі ў дом, дзе быў нябожчык: калі мужчына — мужчынскую Свячу, калі жанчына — жаночую. Перанасілася “Свяча” ў дзень памяці святога, якому яна прысвячалася. Варта адзначыць, што вынікі нашых даследаванняў адносна тэрыторыі распаўсюджвання абраду, практычна супадаюць з вынікамі даследчыкаў к. ХІХ — п. ХХ. ст. ст. (1)

На наш погляд,  свечкі, што знаходзяцца пры абразах, з’яўляюцца хрысціянізіраваным рэліктам культу радавога агню — хатняга агменю. Яшчэ на пачатку дваццатага стагоддзя падабенства паміж імі было заўважана А. Дабравальскім, адным з першых публікатараў матэрыялаў па “Свячэ”. (2) “Свяча”, на нашу думку, пашырая кола далучаных да свяшчэннага агню. У ХV ст. на  Беларусі, а таксама на Ўкраіне (пераважна — левабярэжнае Палессе) ўзнікаюць “свечачныя брацтвы”, адной з традыцый якіх быў выраб агульнай свечкі, воск для якіх звычайна збіралі ўсе ўдзельнікі. Раз на год гэтая свечка “пераходзіла” да новага гасападара.(3) Як рэлікт першапачатковай абасобленасці ў нашых вёсках час ад часу ўзнікаюць “дваравыя” аброчныя абразы, якія існуюць адначасова з агульнымі “Свечамі”.

Дастаткова празрыста сувязь Свячы і агменю выяўляеца ў меркаваннях  носьбітаў традыцыі, прынамсі: “Свяча гарыць… Еслі мы запалім свечку возьлі іконы, яна абазначае  сімвал любві к Богу. Как агнём яна гарыць, так душа наша далжна агнём к Богу гарэць. Мы далжны вассылаць к Богу. Наша душа далжна гарэць к Богу. Як еты аганёк вот гарыць малінькі — так должэн аганёк зажэчся ўнутрэ, і паслаць к Богу малітву. Для етага і свяча, запаліваем свячу, стаім возлі іконы і молімся Богу. Агню пакланяцца – ета асталась ужо ат язычнікаў. Асталась ат язычнікаў павер’яў очэнь многа”. (4) 

 Супадаюць і некаторыя асаблівасці рытуалаў, якія выконваліся вакол агменю і  вакол “Свячы”. Збіраючыся кала агменю, нашы продкі вырашалі самыя надзенныя для сябе пытанні, а у агонь, каб улагодзіць духа-апекуна Рода кідалі рэшткі ежы і зерне. У свечку, якая ўваходзіць у азначаны рытуал, згодна дадзеных, прыведзеных С. В. Максімавым, дадаюцца “жованыя соты”. (5)

Рэлікт культа продкаў у абрадзе “Свячы” прасочваецца і праз стаўленне да “Свячы” як да “сямейніка”, і праз колькасць страў “свячным абедзе”, прынамсі, “як на похараны, штоб лішняе было”, і праз абавязковасць “гарачых страў”, і праз рэпертуар тэкстаў, якія выконваюцца падчас яе святкавання. У шэрагу вёсак ён часткова супадае з рэпертуарам, які, па вызначэнню носьбітаў традыцыі, выконваецца, “калі начуюць каля нябожчыка”.

Яднаючая роля “Свячы” на нашым матэрыяле найбольш празрыста прасочваецца ў звычае дадаваць у новую свечку кавалачак старай, што суадносіцца з пераносам агню са старай хаты ў новую. Уяўленні пра агульнасць “сямейнасць” і “родавасць” “Свечаў” прасочваецца ў тых варыянтах, калі яны застаюцца агульнымі як для вёсак, так і для пасёлкаў, што ўзніклі пры рассяленні буйных населеных пунктаў. А таксама і вызначэнне Свячы як “сям‘яніна”.

Разам з тым, “Свяча” можа асэнсоўвацца і з новым членам сям’і, прынамсі,  “нявестай”, адсюль і яе знешні выгляд (“фата”, “намітка”), і “банкеты”, якія водзяць падчас пераносу.  

Непасрэдныя ўспаміны жыхароў азначанай намі тэрыторыі адносяць час узнікнення “Свечаў” да к. ХІХ — п. ХХ ст. і вызначаюць яго як “да рэвалюцыі”, “да майго раждзенія”, “в начале нашего столетия”. Мясцовыя жыхары ў выпадках хвароб блізкіх, бязладдзя ў сям’і, хваробе хатняй жывелы, стыхійных бедстваў звярталіся да “Свечаў”. Дзеля гэтага “усем мірам” альбо хтось-ці спачатку для сябе набывалі альбо замаўлялі ў майстроў абраз. У тым выпадку, калі абраз, як лічылі мясцовыя жыхары, дапамог ім пераадоліць няўзгоду, яго пачыналі перадаваць з дом у дом.  Асабліва колькасць “Свечаў” узрастае ў  20-30 гады ХХ стагоддзя, калі ў нашых весках масава зачыняліся цэрквы. У гэтым выпадку “Свечамі” станавіліся абразы з цэркваў. У гады Вялікай Айчынай вайны такія абразы замаўлялі, “каб веску не спалілі”, “каб родныя жывымі вярнуліся”.  

Абраз ставілі на Куце ў доме. Перад абразом была свечка, якую альбо ўтыркалі ў бохан хлеба, альбо ставілі ў падсвешніку, запоўненым зернем. Падсвешнік апраналі ў спецыяльна пашытае адзенне ў выгляде фартушкоў, сукенак, спадніц.  Знешне падсвешнікі са свечкамі выглядаюць дастаткова разнастайна. Яны нагадваюць самыя разнастайныя выявы людзей. Магчыма, гэта — рэлікт уяўленняў аб выявах старажытных апекуноў дома, сям’і, роду, а таму яны выглядаюць: “як дзіценак”, “як дзеўка”, “дзед”, “жэншчына”, “мужчынская” і “жаночая” свечкі. Хрысціянскія матывы у выявах “Свечах” прасочваюцца ў крыжыках накштлат “нацельных”, якімі ў лакальных варыянтах аздабляюцца антрапаморфныя выявы, а таксама ў трох свечках у адным падсвечніку, якія могуць суаднасіцца з ўвасабленнем Троіцы; у “букетах кветак”, прысвечаных св. Міколу — апекуну раслінасці; у “прыстолах”, якія ў пэўнай ступені замянілі Храмы.    

З цягам часу складаецца пэўны рытуал пераходу “Свячы”, які даходзіць да нас. Па-іншаму, на прынцыпах хрысціянскай маралі, абмяжоўваецца кола тых, чый дом варты прыняць свяшчэнны агонь. Так, “Свячу” не аддавалі п’яніцам і забойцам. Такім жа чынам вылучаецца і рытуальная чысціня тых, хто мог пераносіць “Свячу”. У лакальных варыянтах вызначаюцца “дзеўкі”, “муж” і “жонка”. Не маглі пераносіць “Свячу” “ўдовы” і “разжонцы” — практычна тыя ж самыя людзі, якім не давяраліся рытуальныя дзеянні, ўплыўныя на стан гаспадаркі і вынікі сельскагаспадарчай працы — першы зажон і першая дойка пасля ацелу. Некаторыя з жыхароў самі адмаўляліся ад Свячы па прычыне атэістычнага светапогляду.

“Свячу” нельга было пераносіць праз вуліцу, пакуль яна не дайшла да краю (вёскі, вуліцы). У лакальных варыянтах абрад пераносу “Свячы» прадугледжвае яе “абношанне” вакол усёй вёскі.

У большасці варыянтаў абрад адбываўся на працягу двух дзён. У першы дзень (звычайна гэта адбывалася ўвечары) ўсе збіраліся ў доме, дзе знаходзілася “Свяча”. Госці прыносілі з сабой ежу, ручнікі, іншыя тканіны, якія ахвяравалі на “Свячу”. Каля “Свячы” чыталі Біблію, спявалі акафісты, маліліся, пасля чаго гаспадары частавалі гасцей.

Наступнай раніцай “Свячу” пераносілі ў іншы дом. На ўсім шляху дарогу ўсцілалі саломай, палатном, галінками елак. Наперадзе неслі хлеб, соль, “свечку” і следам абраз. Хворыя людзі ў надзеі на выздараўленне праходзілі пад абразом. “Падлазілі” пад абраз і тыя, хто жадаў “змяніць лёс”.

У новым доме гаспадыня ўпрыгожвала абраз новым рушніком і пераапранала свечку. Старое адзенне аддавалі жабракам, кідалі на ваду, аднак рушнікі маглі аднесці ў царкву.  

На шляху “Свячы” гаспадары асобных дамоў ставілі аброчныя сталы. Працэсія спынялася каля іх, яе ўдзельнікі частаваліся. У асобных выпадках, людзі, што неслі “Свячу” заходзілі ў дамы, дзе нешта было няладна, каб асвяціць іх. У лакальных варыянтах у дзень пераносу “Свячой” асвячалі палі, а у выпадку “падзяжу” са “Свячой” абыходзілі статак.

Уся атрыбутыка “Свячы” лічылася магічнай. Салому, кветкі, галінкі елак збіралі і выкарыстоўвалі ў лекавых абрадах. Лекавымі лічыліся і свечачныя недагаркі, і тканіны, якія пабывалі на “Свячы”. Зерне з падсвечнікаў дадавалі ў першы пасеў. Лічылася, што “если Свеча в доме, несчастья обойдут этот дом”. Пэўны час, калі не дзейнічалі Храмы, дамы, дзе захоўваліся “Свечы”, станавіліся месцам святкавання ўсіх вялікіх святаў.

З канца 1980-х гадоў “Свяча” паціху пачынае страчваць сваё месца ў мясцовай культуры. Па-першае, у вёсках сталі ўзнаўляцца храмы, куды напрыканцы канцоў і трапляюць шануемыя абразы. Па-другое, носьбіты традыцыі аказаліся матэрыяльна абмежаванымі, і элементарна не маюць сродкаў, каб выконваць абрад “па-старыннаму”. І, безумоўна, сваю лепту ўнесла і аварыя на ЧАЭС. “Свечы” асобных вёсак зніклі разам з вёскамі.

  1. У дадзеным выпадку мы грунтуемся на высновах, зробленых С. В. Максімавым (Максимов С. В. Нечистая, неведомая и крестная сила. СПб., 1903. Прыводзіцца па выданню: Максимов С. В. Литературныя путешествия. М., 1986. С. 371). Да такі ж вынікаў прыходзіць і У. І. Даль. У фактычна дыялектным слоўніку ён прывдзіць слова “свеча” менавіта з такім значэннем, вылучаючы яго як западна-смаленскае. (Даль В. И. Толковый словарь живого великорусского языка. М. 1993. Т. IV. C. 15) Такія ж вынікі дала і экспедыцыя Веткаўскага музея народнай творчасці, якая у 1998 годзе прайшла ўздоўж ракі Бесядзь праз населеныя пункты Ершычскага раёну Смаленскай вобласці, Хоцімскага і Касцюковіцкага раёнаў Магілеўскай вобласці, Краснагорскага раёну Бранскай воблаці і Веткаўскага раёну Гомельскай вобласці. Асобныя звесткі пра “Свячу” прыводзяцца ў наступных публікацыях: Опытъ описания Могилевской губернии в трехъ книгахъ. Составленъ по прогрмме и под редакціею А. С. Дембовецкого. Книга 1. Могилевъ на Днепре. 1882. С. 494, 520, 630, 634; Добровольскій В. Значение народного праздника “Свечи” // Этнографкое обозрение. 1900. №4. с. 35-51. Жудро Ф. Свеча — белорусский церковно-бытовой праздник. — Могилевские епархиальные ведомости. 1893. № 13. С. 232—236. У сярэдзіне 1990-х гадоу на гэтую з’яву звярнулі ўвагу супрацоўнікі Веткаўскага музея народнай творчасці. Апісанне абраду “Свячы” прыводзіцца імі у наступных публікацыях:  Лабацкая Г. А. “Свяча” — народнае свята. // Памяць: Гісторыка-дакументальная хроніка Веткаўскага р-на. У 2-х // Paleoslavica. Cambridge. 2006. ХІV. Тэксты №№ 47-53. Лопатин Г. И. “Легенды и предания деревни Верхличи”. // Живая старина, 2003. № 4. Текст 2. Раманава Л. Д. “Ахвяра як аснова стварэння новага часу. Ахвярапрынашэнні ў абрадах “Свяча”, “Ваджэнне і Пахаванне “Стралы”. // Традыцыі матэрыяльнай і духоўнай культуры Палесся, Гомель, 2004. С. 183-192. Раманава Л. Д. “Свяча ці народам, ці Богам суджана” // Роднае слова, 2004, 3. С. 104-106.
  2. Добровольский В. Значение народного праздника “Свечи” // Этнографическое обозрение 1900. № 4. С. 35-51.
  3. Зеленин Д. К. Восточнославянская этнография. М., 1991. С. 386.  Украïнська мінувшіна: Ілстрований етнографічний довіднік. Киïв., 1994. С. 162.
  4. Ад ж-кі в. Пакалюбічы Гомельскага р. Літвінавай Тамары Васіллеўны, 1938 г. н., зап. Раманава Л. Д. 26 снежня 2006 г. Сш. 98. Ар. 56
  5. Максимов С. В. С. 371.

Аўтар: Г.І. Лапацін
Крыніца: Лапацін Г. І., Абрад свячы ва Усходнім Палессі [Тэкст] / Г. І. Лапацін // Аўтэнтычны фальклор: праблемы бытавння, выхавання, пераймання: матэрыялы навук. – метад. канф. (15-16 сакавіка 2007 г.) Рэдак. кал. М. Л. Кузьмініч (адк. рэд.) [і інш.] Мінск: Бел. Дзярж. ун-т культуры і мастацтваў, 2007. — С. 84-89.